کتاب معنای عمیق زندگی اثر پردراگ چیچوواتسکی نشر خوب

معناجویی در زندگی را یکی از انسانی‌ترین پدیده‌ها در زندگی بشر شمرده‌اند، که گریزی از آن نیست. عصب‌شناس و روان‌پزشک اتریشی، دکتر ویکتور فرانکل در کتاب انسان در جست‌وجوی معنای غایی از نامه‌ای که یک دانشجوی جوان آمریکایی به او نوشته بود یاد می‌کند که در آن آمده بود: «جوانی ۲۲ ساله هستم، با موقعیت اجتماعی، و خانه و اتومبیل و امنیت و قدرتی بیش از نیازم. حالا فقط باید برای خودم توضیح بدهم که همۀ این‌ها چه معنایی دارد.» چند دهه قبل از آن برای ویل دورانت مورخ و اندیشمند هم تجربۀ مشابهی پیش آمده بود: روزی مردی نزدش آمد و از او درخواست کرد دلیلی به دست او دهد که چرا نباید خودکشی کند. دورانت در آن وقت محدود جواب‌هایی به او داد و مدتی بعد نامه‌ای برای بیش از صد شخصیت مشهور از جمله مهاتما گاندی، جورج برنارد شاو، سینکلر لوئیس، جواهر لعل نهرو و برتراند راسل فرستاد و دربارۀ معنی زندگی از آن‌ها نظر خواست و پاسخ‌های رسیده را به همراه دیدگاه خود در کتاب پراقبالش دربارۀ معنی زندگی منتشر کرد.

داستان معناجویی همچنان ادامه دارد. به‌تازگی در یکی از سخنرانی‌های موسسۀ تِد یکی از پژوهشگران دربارۀ استفاده از فناوری‌های پیشرفته در زمینۀ تبلیغات برای نجات جان ناامیدان از زندگی سخن گفت. او می‌گوید در استرالیا خودکشی عامل اصلی مرگ‌ومیر افراد بین ۱۵ تا ۴۴ سال است. به ازای هر خودکشیِ منتهی به مرگ، ۲۵ تا ۳۰ بار تلاش برای خودکشی وجود دارد. تحقیقات نشان می‌دهد نزدیک به نیمی از کسانی که اقدام به خودکشی می‌کنند از قبل، از دیگران درخواست کمک کرده‌اند. سخنران تصریح می‌کند این نکته نشانۀ روشنی بر این حقیقت مهم است که اکثر کسانی که به خودکشی رو می‌آورند یا حتی فکرش را می‌کنند درواقع نمی‌خواهند بمیرند. آن‌ها در پی «دلیلی» برای ادامۀ زندگی‌اند. سخنران در پایان می‌گوید اینجاست که گاهی دستی که بر شانه‌ای فرود می‌آید، یا یک پیام یا حتی تبلیغی خاص در اینترنت می‌تواند جان انسانی را نجات دهد.

دکتر فرانکل در کتاب آری به زندگی شرح می‌دهد که تحت هیچ شرایطی نباید به طرف خودکشی رفت. او که نویسندۀ یکی از پرخواننده‌ترین کتا‌ب‌ها دربارۀ معنای زندگی است در کتاب آری به زندگی هم به‌تفصیل شرح می‌دهد که چرا حتی در سخت‌ترین شرایط و در تاریک‌ترین زمان‌ها نباید به انهدام خود رو آورد. خود او پس از رهایی از اردوگاه‌های مرگ در جنگ جهانی دوم، باخبر شد که بسیاری از عزیزانش از جمله همسر باردارش را از دست داده، و در سپتامبر ۱۹۴۵ به دوستانش نوشت: «بی‌اندازه خسته‌ام، بی‌اندازه تنها و غمگینم،» اما با نیرویی حیرت‌انگیز، باز به زندگی رو آورد و تسلیم افسردگی و پوچی نشد و تا ۵۲ سال بعد به زندگی فعال خود ادامه داد. پدیدۀ خودکشی چنانکه توماش ماساریک فیلسوف و دولتمرد چک در کتاب کلاسیک خود دربارۀ خودکشی در سال ۱۸۸۱ شرح می‌دهد از نشانه‌های افزایش بی‌معنایی و افول سلامت روانی در یک جامعه است. ممکن است حتی بازیگر یا کارگردانی معروف به آن رو بیاورد.

به عقیدۀ فرانکل افسردگی، پرخاشگری و خشونت، و سیری‌ناپذیری جنسی از جمله نشانه‌های بارز فقدان معنا در زندگی‌اند. انسان موجودی اجتماعی است و برای سامان دادن به حیات اجتماعی و سلامت روان خود به اخلاقیات و ایده‌های کمابیش مشترک نیاز دارد. گسستِ ایده‌های مشترک هم که بخشی از آن ناشی از فقر فکری و قدرت‌طلبی افسارگسیختۀ اربابان قدرت و تحمیل الگوهای محدود خود بر دیگران و نیز وضعیت نامساعدِ اقتصادی است، به این بی‌معنایی دامن می‌زند. در این شرایط افرادِ بیشتری به قول ولتر یکسره سرگرم پرورش باغ خود می‌شوند و غریزی‌تر عمل می‌کنند و از سیاست و عقلانیت اجتماعی فاصله می‌گیرند. ترمیم تخریب‌گریِ فراگیرِ ناشی از این وضعیت بسیار دشوار است. در این شرایط، بدگویی و اظهار ناامیدی و ناله‌درمانی سکۀ رایج می‌شود. این عملاً به وضعیتی می‌انجامد که برخی اندیشمندان معاصر از آن به بی‌اعتنایی به «رستگاری جمعی» و توجه بیش‌ازحد به نجات فردی یاد می‌کنند. حال چه باید کرد؟ فقط باغ خود را پرورش داد یا به سرزمین جمعی فکر کرد؟ یونگ روان‌پزشک سوئیسی، با وجود اینکه مفهوم ناخودآگاه «جمعی» بشر را مطرح کرد، در یکی از مجموعه مصاحبه‌های خود که هنوز به فارسی ترجمه نشده، توضیح می‌دهد که فرد چگونه می‌تواند به بشر کمک کند وقتی به خانواده و خویشاوندانِ خود بی‌توجه است؟ حرف او درواقع این است که در دوایر «متحدالمرکزِ » ارتباط هر فرد با دیگران، شخص نمی‌تواند بی‌اعتنا به دوایر اولیه، به دایره‌های بالاتر برسد. بعدها فیلسوفان اخلاق از جمله پیتر سینگر این نظر را مطرح کردند که باید پیوسته به «گسترش» دایرۀ ارتباط‌های اخلاقی خود بیفزاییم. دایرۀ بسیار بزرگ را سعدی در بیت بنیادیِ بنی آدم اعضای یکدیگرند، بیان کرد. نویسندۀ کتاب حاضر هم معتقد است مهم‌ترین دایره‌ها پیوند قلبی میان انسان‌هاست.