فیدیبو نماینده قانونی گروه انتشاراتی ققنوس و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب در قلمرو نشر، ویرایش و دانشنامه‌نگاری

کتاب در قلمرو نشر، ویرایش و دانشنامه‌نگاری

نسخه الکترونیک کتاب در قلمرو نشر، ویرایش و دانشنامه‌نگاری به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۵,۱۰۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب در قلمرو نشر، ویرایش و دانشنامه‌نگاری

گرچه‌ در نگاه‌ نخست‌ ممکن‌ است‌ به‌ نظر برسد که‌ خوانندگان‌ اول‌ این‌ کتاب‌ ناشرانند، اما به‌ تجربه‌ معلوم‌ شده‌ است‌ که‌ ناشران‌ کم‌تر از دیگر خوانندگان‌ نوشته‌های‌ مربوط‌ به‌ نشر را می‌خوانند. شماری‌ از خوانندگان‌ جوان‌ علاقه‌مند، جدی‌تر از دیگران‌ مباحث‌ نشر را پی‌ گرفته‌اند. آینده‌ نشر شاید اکنون‌ به‌ دقت‌ قابل‌ پیش‌بینی‌ نباشد، اما نقش‌های‌ تازه‌ای‌ که‌ نشر بر اثر تحولات‌ به‌ عهده‌ گرفته‌ است‌، تأثیر عمیق‌ آن‌ را در داد و گرفت‌ و گسترش‌ اندیشه‌ها نشان‌ می‌دهد و این‌ها خود زمینه‌ اصلی‌ برای‌ پدید آمدن‌ و وارسانی‌ اندیشه‌های‌ جدید و جدیدتر است‌. این‌ کتاب‌، دومین‌ کتاب‌ انتشارات‌ ققنوس‌ در زمینه‌ نشر کتاب‌ و ویرایش‌ و هفتمین‌ کتاب‌ عبدالحسین‌ آذرنگ‌ در عرصه‌ نشر است‌. در قلمرو... که‌ از پانزده‌ مقاله‌ و سخنرانی‌ و یک‌ گفتگوی‌ بلند تشکیل‌ شده‌ است‌، به‌ جنبه‌هایی‌ از تحول‌، سیاست‌، زیرساخت‌، آینده‌ و ویژگی‌های‌ دیگر نشر و ویرایش‌ می‌پردازد. مبحث‌ دانشنامه‌نگاری‌ در ایران‌، نیز برای‌ نخستین‌ بار و از منظری‌ دیگر در این‌ مجموعه‌ مقاله‌ طرح‌ شده‌ است‌. گفتگوی‌ بلندی‌ که‌ در پایان‌ این‌ کتاب‌ می‌خوانید، نکته‌های‌ دست‌ اول‌ و تجربه‌های‌ مستقیمی‌ را بازگو می‌کند که‌ از نظر سیاست‌های‌ فرهنگی‌، پژوهشی‌ و انتشاراتی‌ کشور می‌تواند حایز اهمیت‌ باشد. چند مقاله‌ این‌ مجموعه‌ نیز ترجمه‌هایی‌ است‌ که‌ برای‌ مطالعات‌ تطبیقی‌ در نشر و ویرایش‌، الهامبخش‌ و راهگشاست‌. مخاطبان‌ اصلی‌ این‌ کتاب‌ ناشران‌، ویراستاران‌، دانشنامه‌نگاران‌، رسانه‌شناسان‌، پژوهندگان‌ و دانشجویان‌ این‌ حوزه‌ها و همه‌ علاقه‌مندان‌ به‌ سرنوشت‌ کتاب‌ و نشر کشورند.

ادامه...

بخشی از کتاب در قلمرو نشر، ویرایش و دانشنامه‌نگاری

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



بخش یکم: در قلمرو نشر کتاب

سیر تحول نشر کتاب در ایران

درآمدی به جنبه های مطالعاتی
این مطلب، متن سخنرانی ایراد شده در نخستین همایش ملی ایران شناسی (تهران، خرداد ۱۳۸۱) است که با تغییرها و حذف و اضافه هایی در این جا به چاپ می رسد. هدف اصلی از این مطلب، نشان دادن فهرست وار زمینه هایی است که در سیر تحول نشر کتاب در ایران می تواند موضوع مطالعه وتحقیق باشد.

شاید نخست از همه، به دست دادن تعریفی از نشر، یا دست کم تعریفی که نویسنده پذیرفته است، لازم باشد. نشر

ــ یکی از اساسی ترین و کارآمدترین مجراهای ارتباطی،
ــ یکی از سرچشمه های تولید دانش و اطلاع،
ــ یکی از منشاهای فرهنگ سازی و تحول و پیشرفت فرهنگی،
ــ یکی از پیوندگاه های آشکار جریان های فکری ـ فرهنگی نهفته و نهان،
یا ترکیبی از برخی از این ها یا همه این هاست.

در کشورهایی که اشاعه اندیشه ها و انتقال عواطف در آن ها با سهولت همراه نیست، نشر از نکاویده ترین و ناشناخته ترین زمینه هاست و جستجو در آن می تواند به روشن شدن نکته های بسیاری مربوط به تحول فرهنگی کمک کند. در جامعه هایی که اجتماعات فکری آزاد نیست و اندیشمندان و پدیدآورندگان به جای آن که فکر و نظر خود را در مجامع آشکار، به صراحت و آزادانه بیان کنند به محفل های کوچک و جرگه های دوستانه و مجامع محدود اما مطمئن روی می آورند، پژوهش در نشر می تواند مظهر جریان هایی را درست بشناساند که ریشه و عمق آن ها نهان است. گروه های اصیل اندیشه به ناگزیر به نشر روی می آورند و از این روست که نشر عرصه عیانِ بسیاری چیزهای نهان است. نشر به لحاظ سرشتش که بازتابگر و بازگشاست، می تواند تاثیرهایی را که پذیرفته و تاثیرهایی را که به جا گذاشته است، نشان دهد. نشر شاید از همه عامل های عمومی و موثر بر جامعه تاثیر می پذیرد و بر همه فعالیت های قلمرو ارتباطی جامعه تاثیر می گذارد. پژوهش در این داد و گرفت ها به روشن شدن جنبه هایی از حیات اجتماع، و به ویژه تاریخ فکری و روشنفکری کمک خواهد کرد. به نظر می رسد تا کنون هیچ پژوهشگری در ایران به این جنبه از نشر نپرداخته است و عرصه ناگشوده نشر، فراخواننده اندیشه ها و استعدادها به سوی خود است. شاید توجه جدی و روش مند به نشر، باب بررسی های تازه ای را بگشاید و به روشن شدن جنبه هایی از تاریخ معاصر ایران، به ویژه در دوره های استبداد قاجاری و پهلوی و سال های استیلای روش های تفتیش و سرکوب اندیشه، کمک کند.
یکی از مانع های نشر که هم از آغاز باید به آن اشاره داشت، نبودن نظام آموزشی و پژوهشی در زمینه نشر در کشور، و نبودن دوراندیشی و دیدگاه های آینده نگرانه و اندیشه راهبردی در نهادهای متولی کتاب و نشر است. هم اکنون انقلاب اطلاعاتی، ارتباطی و دیجیتالی عمیق ترین دگرگونی ها را در پهنه مجراها و ابزارهای ارتباطی ایجاد می کند و نشر از تاثیر این ها بر کنار نیست. در جریان پدیده ای که اصطلاحا به «جهانی شدن / جهانی سازی» معروف شده است، فرهنگ بشر، چه فرهنگ جهانی و چه فرهنگ بومی نظیر فرهنگ ما، و همه اشکال ارتباطی، دستخوش تحول است. تحول این اشکال، در عین حال با تغییر و تحول فرضیه ها و نظریه های مرتبط با آن ها همراه است. بر اثر این تحول، سیر نشر در ایران را به ناگزیر باید از دیدگاه های مختلف بررسی کرد و هر دیدگاهی ممکن است از بررسی واقعیت ها یافته های دیگری به چنگ آورد که در هر حال از دیدگاه غنای مطالعات پژوهشی، به همه این یافته ها نیازمندیم.
نشر ایران را بر پایه محمل هایی که طیّ تاریخ داشته است، به سه مرحله اصلی می توان تقسیم کرد:

۱. مرحله پیشاچاپ
۲. مرحله چاپی
۳. مرحله پساچاپ

این سه مرحله اصلی به اجمال معرفی می شود.
۱. مرحله پیشاچاپ
از آغاز پیدایش خط در ایران، احتمالاً در هزاره یکم ق. م، تا انتقال نقش بر تکه های چرمی در عصر گیخاتوخان، حاکم مغول در ایران، یا نخستین چاپ متون مقدس مسیحی به شیوه ابداعی گوتنبرگ به دست ارمنیان مقیم در جلفای اصفهان در عصر صفویه، نشر کتاب از راه کتابت و تکثیر خطی در نسخه های اندک شمار صورت می گرفت. تعیین کردن تاریخی قطعی برای مرحله پیشاچاپ، به قطعی شدن تاریخ پیدایش خط و چاپ در ایران بستگی دارد که البته دیدگاه ها در این باره متفاوت است؛ نیز به تعریف هایی بستگی دارد که برای مفاهیمی چون «الفبا»، «خط»، «نقش»، «چاپ» و شیوه های گوناگون «انتقال نقش» پذیرفته یا قرارداد می شود. برای مثال، می توان نخستین سنگ نبشته های عصر هخامنشی را، مثلاً از حوالی ۵۵۰ ق. م، به منزله رواج خط در ایران در نظر گرفت و بر اساس آن، عصر هخامنشی را آغاز نشر مکتوب در کشور قرارداد کرد، و سال ۱۰۴۸ ق، برابر با ۱۶۳۸ م را، که سال انتشار نخستین کتاب غیرفارسی چاپ شده در ایران است، سال پایان مرحله پیشاچاپ در کشور به شمار آورد؛ یا فی المثل سال ۹۵۳ ق / ۱۵۴۶ م را، که نخستین تورات چاپی به خط راشی (عبریِ فارسی) در استانبول انتشار یافت. در هر حال، تفاوت این سنوات به همان تعریف و قراردادی باز می گردد که از خط و چاپ به دست داده می شود و هر دوی این نکات و فرضیه ها و دیدگاه های مربوط به آن ها به تحقیقات و مطالعات بیش تری نیازمند است.
آنچه تاکنون و فعلاً مسلم فرض می شود، این است که نشر کتاب به کمک فن آوری جدید چاپ، از جمع ارمنیان عصر صفوی و مقیم در جلفای اصفهان، خارج نشده و تا این زمان هیچ نشانه ای از کاربرد حروف فارسی (یا عربی) در چاپ عصر صفوی به دست نیامده است.(۱) دو فرنگی به نام های جان پینکرتن(۱) و جونز هنوی(۲) که در عصر نادرشاه افشار (۱۱۴۸ ـ ۱۱۶۰ ق) به ایران سفر کرده اند، به جزوه هایی چاپی اشاره نموده اند که به دو زبان لاتینی و عربی در ایران، و احتمالاً برای آگاهی برخی از عالمان دینی از اصول و مبانی مسیحیت، انتشار یافته است.(۲) در عصر زندیه (۱۱۶۳ ـ ۱۲۰۸ ق) چند کتاب فارسی در چاپخانه انگلیسی ها در هند چاپ و در آن جا منتشر شده است،(۳) اما از چندی و چونی ورود این کتاب ها به ایران و تاثیر احتمالی آن ها در محافل اهل دانش و سواد، اطلاع روشنگری در دست نیست و این هم از موضوع های دیگر قابل مطالعه است. تحول آشکار در نشر کتاب به زبان فارسی و به کمک فن آوری چاپ، از عصر ولایتعهدی عباس میرزا قاجار (۱۲۰۳ ـ ۱۲۴۹ ق) آغاز شد و کتاب فتح نامه، اثر میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی، که تفصیلی از جنگ های ایران و روس است، ظاهرا نخستین کتاب فارسی است که در ایران چاپ و منتشر شده و تاریخ انتشار آن احتمالاً پیش از ۱۲۳۳ ق بوده است.
رواج فن آوری چاپ در عصر قاجاریه (۱۲۱۰ ق ـ ۱۳۰۴ ش) امکان کاملاً بی سابقه ای را برای نشر آراء، اندیشه ها، عواطف و نیز اطلاع رسانی و هشیاری انگیزی سیاسی در اختیار محافل فرهنگی، ادبی، علمی، جرگه های روشنفکری و سایر گروه هایی که دارای نظر و تحلیل خاصی بودند، قرار داد و پدیده شتاب گرفته و تاثیرگذار و تاثیرپذیری آغاز شد که نشر اصلی ترین عامل آن به شمار رفت و سیر تحول جامعه ایران از آن پس در دامنه تاثیر عامل نوپدید دیگری قرار گرفت که بُرد و دامنه تاثیر آن تا آن زمان بی سابقه بود. تعامل نشر و جامعه از مرحله دوم آغاز شد.
۲. مرحله چاپی
این مرحله محدوده ای زمانی حدود ۲۰۰ سال را در بر می گیرد، از اواخر سده ۱۸ تا اواخر سده ۲۰؛ یا به عبارت تقریبی تر، دو قرن ۱۹ و ۲۰ تاریخ ایران را. این مرحله، عصری بسیار پرتحول و تاثیرگذار و تاثیرپذیر بود. دو جنگ جهانی (اول و دوم)، دو انقلاب داخلی (مشروطیت و انقلاب اسلامی)، یک جنبش عمومی سراسری (ملی شدن صنعت نفت)، دو تغییر سلسله (قاجاریه و پهلوی)، یک جنگ طولانی (جنگ ۸ ساله ایران و عراق)، چند جنبش سیاسی (جنبش های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۱، جنبش ۱۳۴۲ و جنبش های محدود سیاسی دیگر)، چند جنبش اصلاح گرانه، نوسازی و بازسازی (عصر عباس میرزا، سپهسالار، امیرکبیر، پسامشروطه، دوره پهلوی اول، دوره پهلوی دوم در دهه ۱۳۴۰ و پس از انقلاب) در این مرحله رخ داده است. ارتباط متقابل جنبش ها و نشر در مرحله چاپی بررسی نشده است، حال آن که هر عاملی که بر پدیدآورندگان و خوانندگان آثار تاثیر بگذارد، یا تولید فرهنگی و فنی نشر را متاثر بسازد، بر کل ساختار نشر عملاً تاثیر می گذارد. تاثیرپذیری شدید و سریع نشر بدان سبب است که ساختار و عوامل و مناسبات ساختاری زیر تاثیر قرار می گیرد.
در همین دوره، تحول جمعیتی، تحول سوادآموزی و آموزشی، تحول در مشاغل و تخصص ها، تحول در شیوه زندگی، به طور کلی، پدید آمده است و همه این ها که با پدیده داد و گرفت اندیشه همراه است، با نشر نیز ارتباط دارد. تمایز دوره دوم نشر از دوره پیش و پس خود، تنها به این موارد محدود نمی شود، اما همین موارد برای نشان دادن این نکته که حوزه بحث چقدر گسترده و با اهمیت است، کفایت می کند. عامل های زیر، که اجمالاً به آن ها اشاره می شود، از جمله موارد تاثیرگذاری است که مطالعات آینده در باره آن ها می تواند به یافته های تازه ای برسد:

ــ سیاست نوسازی عباس میرزا قاجار و ترویج جنبه هایی از علوم، معارف و تمدن جدید.
ــ ورود فن آوری چاپ سربی و سنگی به ایران.
ــ آغاز انتشار روزنامه و گسترش و ازدیاد چاپخانه ها در تهران و شهرستان ها.
ــ نهضت ترجمه از منابع فرنگی و تاسیس دارالطباعه ناصری.
ــ تاسیس مدرسه دارالفنون و نیاز به انتشار کتاب های درسی.
ــ جنبش ضد استبدادی و آزادی خواهی و انقلاب مشروطیت ایران و تشکیل گروه های فکری و انجمن های سیاسی و تلاش آن ها برای تاثیرگذاری در لایه های مختلف جامعه از راه نشر.
ــ ورود فنون و روش های گراورسازی و تحول در کیفیت چاپ های مصوّر و تاثیر آن بر ارائه نوع خاص و تازه ای از مطالب.
ــ فعال شدن هیئت های تبشیری مسیحی مقیم ایران و نشر ادبیات مسیحی در ایران.
ــ تاسیس چاپخانه مجلس و چاپخانه دولتی ایران و تاثیر آن ها بر سیر تحولات نشر.
ــ جنگ جهانی اول، تغییر سلسله، جنبش نوسازی عصر پهلوی اول و نیاز به اطلاع رسانی، توجیه و تبلیغ این جنبش و ظهور گونه تازه ای از نشریات در ایران.
ــ ورود نخستین دستگاه های چاپ افست و روش های جدید چاپ و ایجاد تحول در سرعت نشر.
ــ تاسیس دانشگاه تهران و ایجاد تحول در انتشار کتاب های دانشگاهی و انواعی از مطالب علمی.
ــ گسترش آموزش ابتدایی و متوسطه و تحول در انتشار کتاب های درسی.
ــ جنگ جهانی دوم، تغییر اوضاع سیاسی، دوره آزادی پس از عصر اختناق، تشکیل گروه ها و حزب های سیاسی جدید و ظهور ادبیات سیاسی جدید در ایران.
ــ جنبش ملی شدن صنعت نفت، ظهور نشریات و ادبیات ضدّ استعماری و ملی گرایانه.
ــ تقویت جنبش روشنفکری و ترجمه منابع گوناگون به فارسی، به ویژه آثار ادبی.
ــ تاسیس شماری موسسه انتشاراتی با معیارهای جدید پس از دهه ۱۳۳۰ و تشکیل نخستین هسته های فنی در نشر.
ــ رواج کتاب های جیبی و ارزان که در دوره خاصی تحولی چشمگیر ایجاد کرد و بر پدیده کتابخوانی در ایران تاثیر گسترده گذاشت.
ــ انقلاب اسلامی با مقدمات و موخرات آن که عمیق ترین تاثیرها را در ساختار نشر بر جای گذارده و مسیر نشر کتاب را از برخی جهات نیز به کلی عوض کرده است.
ــ و مجموعه سیاست ها و برنامه های نهادهای دولتی مرتبط با نشر کتاب و تاثیرها و پیامدهای آن ها.

این عامل ها، که فهرست وار برشمرده شد، در مرحله دوم به گونه ها و درجات مختلف تاثیر گذارده است. از سوی دیگر، پس از رواج چاپ و ظهور پدیده جدید کتاب چاپی، خود این پدیده از چند منظر موضوع پژوهش است:

۱. صورت، ظاهر و ماده کتاب.
۲. محتوا و موضوع.
۳. روش، رهیافت و فنون تدوین آثار.
۴. چگونگی پاسخگویی به نیازهای جامعه.

این پدیده از منظرهای دیگری هم قابل بررسی است. برای مثال، قطع کتاب بیش تر تابع ابعاد دستگاه های چاپ و اندازه ورق کاغذ است. تحولی که در ابعاد این ها ایجاد شده است و نیز حرکت تولیدکنندگان به سمت استانداردهای یکسان ساز، بر قطع تاثیر گذارده و تغییر قطع بر طراحی های جلد و بر هنرهای کتاب آرایی تاثیر گذاشته است. از سده ۱۹ هر چه به سده ۲۰ و از سده ۲۰ هر چه به سده ۲۱ نزدیک تر شویم، از تنوع ابعاد قطع ها کاسته می شود. تحول در کاغذ، چاپ، صحافی و مواد مصرفی در کتاب ها نیز تابع فن آوری ها و رهاوردهای فنی جدید است. دوره های عمده تحول این ها در ایران عبارت است از:

۱. دهه ۱۳۲۰ ق
۲. دهه ۱۳۱۰ ش
۳. دهه های ۱۳۳۰ تا ۱۳۷۰، جمعا پنج دهه و هر دهه با تمایزهای خاص.

در هر یک از این دهه ها، جنبه ای از کتاب و نشر بر اثر تحولی فن آورانه تغییر کرده است، مثلاً براثر ورود فنون عکاسی به حوزه چاپ، رواج چسب جدید صحافی و امکان انتشار نوع جدیدی از کتاب بر اثر تغییر صحافی، تبدیل شدن حروفچینی به حروف نگاری و نظایر آن.
از منظر محتوا و موضوع، عامل هایی چون تحولات سیاسی ـ اجتماعی، تغییر و تفاوت رویکردها، تحولات جهانی، پیش کشیده شدن مسائل و مباحث جدید، تحولات علمی ـ فنی و نظایر این ها دخیل است. دوره های قابل مطالعه از این حیث عبارت است از:

۱. عصر عباس میرزا قاجار.
۲. عصر تاسیس و فعالیت دارالفنون.
۳. عصر ترجمه منابع فرنگی در دوره ناصری.
۴. عصر انقلاب مشروطیت و پیامدهای آن.
۵. عصر تدوین کتاب های درسی و انتشار منابع مربوط به ایران در دوره پهلوی اول.
۶. عصر انتشار منابع سیاسی و تئوریک در دهه ۱۳۲۰ ش و اوایل دهه ۱۳۳۰ ش.
۷. عصر تحول علمی و ادبی در بخشی از دهه ۱۳۴۰ ش.
۸. عصر رواج برخی منابع سیاسی و تئوریک در سال های پیش از انقلاب.
۹. عصر جدیدی در ترجمه و جنبش طرفدار خودکفایی در دهه ۱۳۶۰ ش.
۱۰. عصر تحول در تالیف و طراحی های جدید کتاب و رویکردهای ژورنالیستی از نیمه دهه ۱۳۷۰ به بعد.

از منظر تحول در روش، رهیافت و فنون تدوین آثار، می توان از این دوره ها یاد کرد:

۱. عصر انتشار ترجمه های ناصری.
۲. عصر انتشار کتاب های درسی دارالفنون.
۳. عصر انتشار کتاب های درسی و منابع جدید تحقیقی پس از ۱۳۰۵ ش.
۴. عصر انتشار کتاب های دانشگاهی.
۵. عصر انتشار آثار گوناگون از سوی موسسه های انتشاراتی بزرگ، نظیر موسسه انتشارات فرانکلین، سازمان انتشارات دانشگاه تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، بنیاد فرهنگ ایران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، موسسه انتشارات امیرکبیر، ابن سینا، نیل، کتاب های جیبی، خوارزمی، شرکت سهامی انتشار، مرکز نشر دانشگاهی و تعدادی دیگر.
۶. عصر پس از تاسیس برخی رشته های علمی در دانشگاه ها و تشکیل اتحادیه ها و انجمن های علمی.
۷. عصر تدوین و انتشار شمار قابل توجهی کتاب مرجع، به ویژه از نوع دانشنامه ها و فرهنگ های تخصصی.

از منظر پاسخ گویی به نیازهای جامعه به این جنبه ها می توان اشاره کرد:

۱. تحول در ساختار طبقات و قشرهای اجتماعی از عصر ناصری تا انقلاب مشروطیت.
۲. تشکیل لایه روشنفکر و پدیدآورنده آثار گوناگون.
۳. تشکیل لایه های دانش آموزی و دانشجویی.
۴. ایجاد طبقه متوسطه جدید و نیازهای تازه به خواندن.
۵. پیدایش ادبیات کودکان و نوجوانان و نیاز کودکان و نوجوانان به خواندن مواد و مطالب خاص.
۶. ایجاد تخصص های جدید و نیاز به منابع تخصصی.
۷. ایجاد گروهی از متخصصان تولید کتاب و تحول در طراحی نیازْمدار کتاب، و نیز جنبه های دیگر.

این ها، هر کدام به سهم خود، تاثیر خاص خود را بر تحول نشر گذارده است و پژوهش در باره آن ها به روشن شدن ابعادی از تحولات فرهنگی معاصر کمک خواهد کرد. سوای این ها، که بیش تر از جنبه تحلیلی مطرح است، کلیت نشر را به عنوان صنعت و اقتصاد مستقل فرهنگی با شاخصه های ویژه صنعت فرهنگی و متغیرهای تعیین کننده ای همچون حجم سرمایه، درآمد خالص و سرانه، سرعت فروش و بازگشت سرمایه، کمیت های تولید و مصرف، شمار شاغلان، تعداد واحدها، توزیع درآمد، تمرکز و پراکندگی و نظایر این ها، می توان به چند دوره اصلی و تعداد بیش تری دوره های فرعی تقسیم کرد. دوره های اصلی شامل این هاست:

۱. عصر قاجاریه تا انقلاب مشروطیت.
۲. از انقلاب مشروطیت تا نیمه دهه ۱۳۱۰ ش (حدود ۱۳۰۵ ش).
۳. از ۱۳۰۵ تا ۱۳۲۰ ش.
۴. از ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۴ ش، سال آغاز تحول کمّی، و نیز تا حدودی کیفی، در نشر.
۵. از ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۰ ش، دوره رشد آرام منحنی نشر.
۶. از ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۷ ش، سال های پرتحول و پرافت وخیز منحنی نشر.(۴)
۷. از ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۶ ش.
۸. از ۱۳۷۶ ش و شروع آزادی های جدید در عرصه انتشار کتاب و تحول چشمگیر در شمار انتشارات و بروز تحولاتی دیگر.
۳. مرحله پساچاپ
ما اکنون سال های آغازین این مرحله را از سر می گذرانیم. مرحله پساچاپ در ایران، از دهه ۱۳۷۰ ش، برابر با دهه ۱۹۹۰ م، با گسترش شبکه های رایانه ای، رواج پدیده DTP که مسامحتا «نشر رومیزی» نامیده می شود، و ظهور انقلاب در عرصه نشرِ بدون چاپ، یا نشر فارغ از چاپ، یا نشر الکترونیکی، آغاز شد. در ادامه همین روند، پدیده DPH، که شاید بتوان آن را به «نشرسرای الکترونیکی» ترجمه کرد، در حال رواج و گسترش است. این نشر به پدیدآورندگان امکان می دهد که با خواستاران آثار خود ارتباط مستقیم برقرار سازند و همه عامل های واسط و حایل را حذف کنند، و در عین حال با مانع سانسور و اشکال دیگر نظارت روبرو نشوند. نشر ما اکنون خواه ناخواه در دامنه تاثیر این پدیده ها قرار می گیرد و ساختار آن به ناگزیر به تغییرات و اصلاحات بسیاری نیازمند خواهد شد و مطالعه در این جنبه هم از موارد ضروری پژوهش های فرهنگی ماست.
نتیجه گیری و پیشنهاد
نشر کتاب در ایران از پیدایش تاکنون از دو مرحله اصلی و شماری مرحله های فرعی گذشته و به مرحله سوم خود راه یافته است. مرحله سوم از جهاتی به کلی متفاوت از دو مرحله پیش است. خُرده پژوهی های بسیاری لازم است تا تصویر دقیق و قابل اتّکایی از سیر تحول نشر در ایران به دست دهد. رشد فرهنگی در گرو داد و ستد فرهنگی است و داد و ستدها به انتقال و ارتباط وابسته است. هر ساختار علمی ـ فرهنگی که عنصر ارتباط نوشتاری در آن با تحولاتی پیش بینی نشده روبرو باشد، دستخوش بی ثباتی است. نشر به منزله یکی از کارآمدترین و موثرترین رکن انتقال و ارتباط در ساختار علمی ـ فرهنگی کشور، از دو وجه به مطالعات خاص نیازمند است: اکنون شناسی و گذشته شناسی. وجه اکنون شناسی در رویارویی با واقعیت های عصر جدید و رویدادهای جهانی به ما یاری می رساند؛ و گذشته شناسی، تاریخ، تحول و تطوّرِ از دیده پنهان را می گشاید. از این گذشته، ضرورت های اکنون شناسی، اولویت های گذشته شناسی را با سهولت به مراتب بیش تری تعیین خواهد کرد. و شاید هم اکنون هیچ اولویتی در قلمرو نشر کتاب از حیث ارتباط آن با سایر جنبه های فرهنگی، بالاتر از ضرورت ایجاد برنامه های مطالعاتی در نشر و برپایی نظام آموزشی و پژوهشی آن بر بنیاد هنجارهای مطلوب نیست.
حواشی و کتاب شناسی
۱. برای آگاهی بیش تر-> مطالعات لئون میناسیان و ناصرالدین پروین، به ویژه:
الف) میناسیان، لئون، «اولین چاپخانه در ایران»، در: مجموعه مقالات پنجمین کنگره تحقیقات ایرانی، به کوشش مرتضی تیموری، اصفهان، ۱۳۵۴.
ب) پروین، ناصرالدین، تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان، تهران، ۱۳۷۷.
۲. نگاه کنید به: حمید مولانا، سیر ارتباطات اجتماعی در ایران، تهران، ۱۳۵۸، ص ۲۸.
۳. پروین، همان، ص ۱۹.
۴. برای بحثی مفصل تر در این باره نگاه کنید به مقاله «منحنی کمّی نیم قرن نشر کتاب در ایران»، در: شمه ای از انتشار کتاب در ایران (تهران، نشر کتابدار، ۱۳۷۸)، ص ۱۲۹ـ۱۴۷.

نظرات کاربران درباره کتاب در قلمرو نشر، ویرایش و دانشنامه‌نگاری