کتاب کارکردهای سیاسی و هویتی موزه هنرهای معاصر تهران 1384 - 1356 اثر فیروزه ثقفی نشر انتشارات شیرازه کتاب ما

کتاب کارکردهای سیاسی و هویتی موزه هنرهای معاصر تهران ۱۳۸۴–۱۳۵۶ نوشته‌ی فیروزه ثقفی، پژوهشی در حوزه‌ی جامعه‌شناسی هنر و نقد هنری است که موزه هنرهای معاصر تهران را نه فقط محلی برای نگهداری و نمایش آثار، بلکه نهادی در پیوند با قدرت سیاسی، هویت فرهنگی و سیاست‌گذاری هنری بررسی می‌کند. این کتاب الکترونیکی ۴۴۷صفحه‌ای را انتشارات شیرازه کتاب ما منتشر کرده است و بازه‌ای نزدیک به سه دهه، از تأسیس موزه در سال ۱۳۵۶ تا تحولات فرهنگی سال ۱۳۸۴، را در بر می‌گیرد.

خلاصه کتاب کارکردهای سیاسی و هویتی موزه هنرهای معاصر تهران ۱۳۸۴–۱۳۵۶ اثر فیروزه ثقفی

موزه هنرهای معاصر تهران هنگام گشایش در ۲۱ مهر ۱۳۵۶ با مجموعه‌ای از انتظارات هنری، فرهنگی و سیاسی روبه‌رو بود. این نهاد می‌بایست در شکل‌دادن به تصویری از هویت فرهنگی ایران نقش داشته باشد، برای سیاست‌های فرهنگی حکومت مشروعیت ایجاد کند و در عین حال به نیازهای هنرمندان تجسمی پاسخ دهد. ایجاد ارتباط میان هنر معاصر و سنت‌های هنری ایران و فراهم‌کردن فضایی برای تحول هنرهای تجسمی نیز بخشی از مأموریت آن به شمار می‌رفت. فیروزه ثقفی نشان می‌دهد که موزه از همان آغاز نتوانست تمام این ظرفیت‌ها را به‌صورت متوازن محقق کند و همین مسئله میان آن و بخشی از جامعه‌ی هنری فاصله انداخت.

انقلاب ۱۳۵۷ معنای سیاسی و هویتی موزه را دگرگون کرد. گنجینه‌ای که بخش مهمی از آن به هنر مدرن غرب اختصاص داشت، با ارزش‌ها و سیاست‌های فرهنگی تازه مواجه شد و مدیریت موزه ناچار بود نسبت خود را با هنر انقلاب، هنر متعهد، هویت ایرانی‌اسلامی و میراث مدرنیستی دوره‌ی پیشین مشخص کند. کتاب توضیح می‌دهد که تصمیم‌گیری درباره‌ی نمایش یا در مخزن ماندن آثار، انتخاب موضوع نمایشگاه‌ها و حمایت از جریان‌های هنری، صرفاً اقداماتی اجرایی نبودند؛ هر انتخاب، تعریفی خاص از هنر مطلوب و هویت رسمی را بازتاب می‌داد.

پژوهش با دنبال‌کردن تغییر مدیریت‌ها و گفتمان‌های فرهنگی، به تحولات دهه‌ی ۱۳۷۰ و دوره‌ی اصلاحات می‌رسد. از اوایل این دهه، جایگاه موزه به‌تدریج تغییر کرد و در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴ امکان نمایش دوباره‌ی بخشی از گنجینه، گفت‌وگو درباره‌ی هنر مدرن و معاصر و گسترش ارتباط با نهادهای هنری جهان فراهم شد. موزه در این دوره افزون بر فضای نمایشگاهی، به ابزاری برای دیپلماسی فرهنگی و معرفی تصویری تازه از ایران تبدیل شد. بررسی منتشرشده در خبرگزاری کتاب ایران نیز تأکید می‌کند که نویسنده با استفاده از اسناد آرشیوی، تاریخ شفاهی و تحلیل گفتمان، اثر سیاست‌های کلان را بر مدیریت، نمایشگاه‌ها و هویت نهادی موزه دنبال کرده است.

کتاب در سال ۱۳۸۴ متوقف می‌شود؛ نقطه‌ای که هم‌زمان با تغییر فضای سیاسی و پایان یکی از دوره‌های مهم مدیریتی موزه است. بنابراین، موضوع اثر تاریخ کامل موزه تا امروز نیست، بلکه تحلیل دوره‌ای مشخص است که در آن معنای موزه بارها میان نمایش هنر، بازنمایی هویت ملی، مشروعیت‌بخشی سیاسی و ارتباط فرهنگی با جهان جابه‌جا شده است.

معرفی نویسنده‌ی کتاب کارکردهای سیاسی و هویتی موزه هنرهای معاصر تهران ۱۳۸۴–۱۳۵۶

فیروزه ثقفی در این اثر به حوزه‌ای میان‌رشته‌ای وارد شده است که جامعه‌شناسی هنر، تاریخ فرهنگی و مطالعه‌ی نهادهای هنری را به یکدیگر پیوند می‌دهد. موضوع اصلی پژوهش او خود آثار هنری یا ارزش زیبایی‌شناختی گنجینه نیست؛ تمرکز کتاب بر سازوکارهایی است که تعیین می‌کنند یک موزه چه آثاری را به نمایش بگذارد، چه تصویری از فرهنگ ملی ارائه کند و چگونه تحت تأثیر تغییر دولت‌ها و مدیران قرار گیرد.

شیوه‌ی کار ثقفی بر مشاهده‌ی موزه در متن تحولات تاریخی استوار است. او به‌جای معرفی جداگانه‌ی رویدادها و نمایشگاه‌ها، آن‌ها را نشانه‌هایی از تغییر گفتمان فرهنگی هر دوره می‌بیند. به این ترتیب، تاریخ موزه به روایتی از مناسبات میان هنرمندان، مدیران فرهنگی، ساختار سیاسی و مخاطبان تبدیل می‌شود. اطلاعات عمومی قابل استناد درباره‌ی زندگی حرفه‌ای و دیگر آثار نویسنده در منابع در دسترس محدود است؛ ازاین‌رو نمی‌توان جزئیات بیشتری درباره‌ی سوابق او را با قطعیت به این معرفی افزود.

چرا باید کتاب کارکردهای سیاسی و هویتی موزه هنرهای معاصر تهران ۱۳۸۴–۱۳۵۶ را بخوانیم؟

ویژگی مهم کتاب در تغییردادن زاویه‌ی نگاه به موزه است. در اینجا موزه ساختمانی خنثی یا انباری از آثار ارزشمند نیست؛ نهادی است که از طریق چینش آثار، برنامه‌ریزی نمایشگاه‌ها، انتخاب هنرمندان و نحوه‌ی معرفی گنجینه، در تولید معنا و بازنمایی هویت مشارکت می‌کند. چنین نگاهی به خواننده کمک می‌کند تصمیم‌های موزه‌ای را بخشی از سیاست فرهنگی بداند، نه مجموعه‌ای از انتخاب‌های صرفاً فنی یا زیبایی‌شناختی.

تمرکز بر یک بازه‌ی تاریخی مشخص نیز امکان مقایسه‌ی معناداری را فراهم کرده است. خواننده می‌تواند ببیند که یک ساختمان و یک گنجینه‌ی ثابت چگونه در دوره‌های مختلف کارکردهای متفاوتی پیدا می‌کنند: از نماد نوسازی فرهنگی در سال‌های پیش از انقلاب تا محل مناقشه درباره‌ی هنر غربی و سپس عرصه‌ای برای گفت‌وگو، هنر جدید و دیپلماسی فرهنگی. این پیوند میان رخدادهای سیاسی و زندگی روزمره‌ی یک نهاد هنری، کتاب را برای مطالعه‌ی تاریخ معاصر ایران از منظری کمتر روایت‌شده ارزشمند می‌کند.

کتاب کارکردهای سیاسی و هویتی موزه هنرهای معاصر تهران ۱۳۸۴–۱۳۵۶ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران جامعه‌شناسی هنر، تاریخ هنر معاصر ایران، موزه‌داری، مطالعات فرهنگی و علوم سیاسی مناسب است. مدیران فرهنگی، موزه‌داران، کیوریتورها و هنرمندانی که می‌خواهند تأثیر ساختار قدرت و سیاست‌گذاری عمومی را بر فعالیت نهادهای هنری بهتر بشناسند نیز از مباحث آن بهره خواهند برد.

اثر حاضر برای خوانندگانی جذاب است که به تاریخ معاصر ایران علاقه دارند، اما ترجیح می‌دهند این تاریخ را از خلال تحولات فرهنگی و هنری دنبال کنند. با توجه به رویکرد پژوهشی و حجم کتاب، این عنوان بیش از یک معرفی عمومی موزه، مناسب مخاطبی است که خواهان مطالعه‌ای تحلیلی و مستند درباره‌ی نسبت هنر، هویت و سیاست است.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب کارکردهای سیاسی و هویتی موزه هنرهای معاصر تهران ۱۳۸۴–۱۳۵۶

جامعه‌شناسی هنر — دیوید انگلیس و جان هاگسون — نشر نی

موزه‌داری — نوشین‌دخت نفیسی — انتشارات سمت

نگرشی نو به سیاست فرهنگی — نعمت‌الله فاضلی و مرتضی قلیچ — انتشارات تیسا