کتاب مشاورۀ فلسفی اثر الیوت کوهن نشر کتاب ارجمند

کتاب مشاوره‌ی فلسفی به کوشش الیوت کوهن و سمیوئل زینچ، مجموعه‌ای تخصصی درباره‌ی جایگاه فلسفه در مواجهه با مسائل فردی، هیجانی و بین‌فردی است. نویسندگان و صاحب‌نظران حاضر در این مجموعه بررسی می‌کنند که آیا تفکر فلسفی می‌تواند از محیط دانشگاه بیرون بیاید و در حل مسائل واقعی زندگی به کار گرفته شود یا این مسائل باید صرفاً در قلمرو روان‌شناسی و روان‌درمانی باقی بمانند. مهدی فرجی‌پاک و فرزانه فخرائی این اثر را به فارسی ترجمه کرده‌اند و نشر کتاب ارجمند آن را با عنوان فرعی «جایگاه و کاربرد فلسفه در مشاوره و روان‌درمانی» منتشر کرده است.

خلاصه کتاب مشاوره‌ی فلسفی

بسیاری از افراد هنگام مواجهه با سوگ، بحران میانسالی، تعارض زناشویی، اضطراب تصمیم‌گیری یا احساس بی‌معنایی به روان‌شناس و روان‌درمانگر مراجعه می‌کنند. کتاب از این نقطه آغاز می‌شود و می‌پرسد آیا همه‌ی این دشواری‌ها الزاماً اختلال روانی‌اند یا بعضی از آن‌ها را می‌توان مسئله‌ای فلسفی درباره‌ی معنا، ارزش، مسئولیت، انتخاب و شیوه‌ی زیستن دانست. اگر مشکل فرد از باورهای ناسازگار، ابهام در ارزش‌ها یا ناتوانی در صورت‌بندی یک مسئله سرچشمه گرفته باشد، شاید تحلیل فلسفی بتواند به روشن‌ترشدن آن کمک کند.

مشاوره‌ی فلسفی بر این فرض استوار است که فلسفه تنها دانشی نظری یا تاریخی نیست. مفاهیم و روش‌هایی مانند استدلال منطقی، گفت‌وگوی سقراطی، تحلیل پیش‌فرض‌ها، روشن‌کردن مفاهیم و بررسی سازگاری باورها می‌توانند در زندگی روزمره نیز کاربرد داشته باشند. مشاور فلسفی به‌جای تشخیص بیماری یا تجویز یک پاسخ آماده، به مراجع کمک می‌کند دیدگاه خود را دقیق‌تر بیان کند، تناقض‌های احتمالی آن را ببیند و پیامدهای انتخاب‌هایش را آگاهانه‌تر بسنجد.

بااین‌حال، کتاب تبلیغی یک‌سویه برای جایگزین‌کردن فلسفه با روان‌درمانی نیست. مجموعه‌ای از فیلسوفان، مشاوران فلسفی و روان‌شناسان در آن دیدگاه‌های متفاوت و گاه متعارضی را مطرح می‌کنند. بعضی نویسندگان بر توانایی فلسفه برای پرداختن به مسائل زندگی تأکید دارند و برخی دیگر درباره‌ی صلاحیت حرفه‌ای، مرزهای مداخله و خطر ورود افراد آموزش‌ندیده به مسائل سلامت روان هشدار می‌دهند. همین تنوع سبب می‌شود خواننده با یک تعریف قطعی و ساده از مشاوره‌ی فلسفی روبه‌رو نباشد.

یکی از پرسش‌های محوری اثر، مرز میان «مسئله‌ی زندگی» و «اختلال روانی» است. برای مثال، فردی که پس از مرگ عزیزی اندوهگین شده یا درباره‌ی تغییر مسیر شغلی اضطراب دارد، ممکن است بیش از درمان نشانه‌ها به گفت‌وگویی درباره‌ی فقدان، هویت و مسئولیت نیاز داشته باشد. در مقابل، افسردگی شدید، اضطراب ناتوان‌کننده یا دیگر وضعیت‌های بالینی ممکن است به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز داشته باشند. کتاب می‌کوشد امکان همکاری و گفت‌وگو میان فلسفه و حرفه‌های سلامت روان را بررسی کند، نه اینکه تفاوت‌های آن‌ها را نادیده بگیرد.

بخش دیگری از بحث به نزدیکی تاریخی فلسفه و روان‌درمانی مربوط است. بسیاری از رویکردهای درمانی معاصر، آشکار یا پنهان، بر تصور مشخصی از انسان و زندگی خوب تکیه دارند. درمان عقلانی‌هیجانی، درمان شناختی، روان‌درمانی وجودی و رویکردهای انسان‌گرا با موضوعاتی مانند باور، انتخاب، آزادی، ارزش و معنا درگیرند. نویسندگان بررسی می‌کنند که چگونه می‌توان محتوای فلسفی را با روش‌ها و فنون روان‌شناختی پیوند داد، بی‌آنکه یکی در دیگری حل شود.

معرفی گردآورندگان کتاب مشاوره‌ی فلسفی

الیوت کوهن فیلسوف و از چهره‌های فعال در گسترش مشاوره‌ی فلسفی و درمان مبتنی بر منطق است. او از بنیان‌گذاران انجمن ملی مشاوره‌ی فلسفی در آمریکا و مؤسس مؤسسه‌ی تفکر انتقادی و مرکز ملی درمان مبتنی بر منطق بوده است. بخش مهمی از فعالیت او به این پرسش اختصاص دارد که چگونه خطاهای استدلالی و پیش‌فرض‌های ناسازگار می‌توانند بر احساسات و رفتار انسان اثر بگذارند.

در رویکرد کوهن، هیجان‌های آزاردهنده فقط واکنش‌هایی بی‌ارتباط با اندیشه نیستند؛ گاهی بر داوری‌ها و نتیجه‌گیری‌هایی استوارند که می‌توان آن‌ها را بررسی کرد. فرد ممکن است از یک ناکامی به این نتیجه برسد که کاملاً بی‌ارزش است یا از اشتباه دیگری حکم کند که زندگی دیگر تحمل‌پذیر نیست. تحلیل منطقی این نتیجه‌گیری‌ها می‌تواند راه را برای ساختن دیدگاهی واقع‌بینانه‌تر و انعطاف‌پذیرتر باز کند.

سمیوئل زینچ فیلسوف و پژوهشگر فلسفه‌ی کاربردی است که در توسعه‌ی حرفه‌ای مشاوره‌ی فلسفی و بررسی نسبت آن با دیگر رشته‌های یاری‌رسان نقش داشته است. همکاری او با کوهن در گردآوری این مجموعه باعث شده است کتاب به یک مکتب یا روش خاص محدود نماند و دیدگاه‌های موافق، منتقد و میانه‌رو را کنار یکدیگر قرار دهد.

این دو در کتاب بیشتر نقش گردآورنده و ویراستار علمی را بر عهده دارند و مجموعه‌ای از نوشته‌های متخصصان فلسفه، مشاوره و روان‌شناسی را سامان داده‌اند. بنابراین، برخلاف یک اثر تک‌نویسنده‌ای، خواننده با صداها و مواضع متعددی روبه‌رو می‌شود که درباره‌ی ماهیت، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های مشاوره‌ی فلسفی با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند.

چرا باید کتاب مشاوره‌ی فلسفی را بخوانیم؟

ویژگی اصلی کتاب، مواجهه‌ی انتقادی با یک پرسش میان‌رشته‌ای است. اثر نه فلسفه را درمانی برای تمام مشکلات معرفی می‌کند و نه نقش آن را به بحث‌های انتزاعی دانشگاهی محدود می‌سازد. خواننده می‌تواند استدلال‌های دو سوی بحث را ببیند و درباره‌ی شرایطی فکر کند که در آن‌ها تحلیل فلسفی مفید، ناکافی یا حتی نامناسب است.

کتاب همچنین به پیش‌فرض‌های فلسفی نهفته در روان‌درمانی توجه می‌دهد. هر رویکرد درمانی، حتی وقتی خود را صرفاً علمی و فنی معرفی می‌کند، تصوری از سلامت، عقلانیت، مسئولیت و زندگی مطلوب دارد. آشکارکردن این پیش‌فرض‌ها به درمانگران کمک می‌کند درباره‌ی ارزش‌هایی که ناخواسته وارد رابطه‌ی درمانی می‌کنند حساس‌تر باشند.

از سوی دیگر، دانشجویان فلسفه در این اثر با صورتی عملی از رشته‌ی خود مواجه می‌شوند. استدلال‌ورزی، تحلیل مفهوم و مطالعه‌ی آرای فیلسوفان در اینجا برای پاسخ‌دادن به یک امتحان دانشگاهی به کار نمی‌رود؛ هدف، کمک به انسانی است که میان انتخاب‌های دشوار، باورهای متناقض یا پرسش‌های بنیادین زندگی گرفتار شده است. همین پیوند میان اندیشه و تجربه‌ی زیسته، مهم‌ترین وجه تمایز کتاب است.

کتاب مشاوره‌ی فلسفی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این اثر برای دانشجویان، استادان و پژوهشگران فلسفه، روان‌شناسی، مشاوره و روان‌درمانی مناسب است. مشاورانی که با بحران معنا، تعارض ارزش‌ها، تصمیم‌های دشوار و پرسش‌های وجودی مراجعان مواجه‌اند، می‌توانند از بحث‌های کتاب برای دقیق‌ترکردن چارچوب حرفه‌ای خود استفاده کنند.

دانش‌آموختگان فلسفه‌ای که می‌خواهند درباره‌ی حوزه‌های کاربردی رشته‌ی خود بدانند نیز مخاطبان اصلی کتاب‌اند. بااین‌حال، اثر یک راهنمای خودیاری عمومی یا دستورالعمل فوری برای حل مشکلات شخصی نیست. زبان میان‌رشته‌ای، دیدگاه‌های متعارض و بحث درباره‌ی مرزهای حرفه‌ای باعث می‌شود مطالعه‌ی آن به دقت و آشنایی نسبی با مفاهیم فلسفی یا درمانی نیاز داشته باشد.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب مشاوره‌ی فلسفی

فلسفه برای زندگی و دیگر موقعیت‌های حساس — جولز اونز — نشر میلکان

فلسفه‌ای برای زندگی — ویلیام بی. اروین — نوین کتاب

تسلی‌بخشی‌های فلسفه — آلن دوباتن — انتشارات شنیدار