کتاب تاریخ خزران از پیدایش تا انقراض اثر د. م. دانلپ نشر گروه انتشاراتی ققنوس

کتاب تاریخ خزران از پیدایش تا انقراض نوشته‌ی د. م. دانلپ، پژوهشی تاریخی درباره‌ی خزرها و دولتی است که میان سده‌های هفتم تا دهم میلادی در نواحی شمال قفقاز، سواحل خزر و دشت‌های جنوب روسیه قدرت داشت. نویسنده برای بازسازی گذشته‌ی این قوم از مجموعه‌ای پراکنده و گاه متناقض از منابع عربی، فارسی، عبری، بیزانسی، ارمنی، گرجی، روسی، ترکی و چینی استفاده کرده است. محسن خادم این اثر را به فارسی ترجمه کرده و گروه انتشاراتی ققنوس نسخه‌ی الکترونیکی آن را منتشر کرده است.

خلاصه کتاب تاریخ خزران از پیدایش تا انقراض اثر د. م. دانلپ

خزرها از اقوام ترک‌تبار اوراسیا بودند که در منطقه‌ای میان دریای خزر، دریای سیاه، رود ولگا و قفقاز حکومتی قدرتمند تشکیل دادند. قرارگرفتن قلمرو آنان میان ایران، بیزانس، آسیای مرکزی و سرزمین‌های اسلاو، خزرها را به یکی از بازیگران مهم سیاست و تجارت قرون میانه تبدیل کرد.

دانلپ ابتدا خاستگاه خزرها و پیوند احتمالی آنان با هون‌ها، ترکان غربی و دیگر اقوام کوچ‌نشین را بررسی می‌کند. او همچنین به روابط خزرها با ایران و بیزانس می‌پردازد. بیزانسی‌ها برای مقابله با ساسانیان و سپس نیروهای مسلمان، بارها با خزرها متحد شدند.

بخش مهمی از کتاب به جنگ‌های اعراب و خزرها اختصاص دارد. پس از گسترش خلافت اسلامی به قفقاز، گذرگاه‌هایی مانند دربند به صحنه‌ی نبردهای طولانی تبدیل شدند. مقاومت خزرها نیز مانع پیشروی آسان خلافت به دشت‌های اروپای شرقی شد.

مناقشه‌برانگیزترین موضوع کتاب، گرویدن فرمانروایان و بخشی از جامعه‌ی خزر به یهودیت است. دانلپ برای بررسی این اتفاق، منابع اسلامی و عبری، مکاتبات منسوب به حسدای بن شپروط و یوسف، فرمانروای خزر، و اسناد گنیزه‌ی قاهره را کنار هم قرار می‌دهد و روایت‌های مختلف را با احتیاط می‌سنجد. در ادامه، کتاب به روابط خزرها با مجارها، اسلاوها، بلغارهای ولگا و روس‌های کی‌یف می‌پردازد. حمله‌های روس‌ها و تغییر مسیرهای تجاری به‌تدریج قدرت خزرها را کاهش داد و سرانجام مراکز اصلی حکومتشان ویران شد. دانلپ در پایان، گزارش‌های گوناگون درباره‌ی سرنوشت خزرها و بازماندگان احتمالی آنان را بررسی می‌کند.

معرفی نویسنده‌ی کتاب تاریخ خزران از پیدایش تا انقراض

داگلاس مورتون دانلپ، خاورشناس و تاریخ‌نگار بریتانیایی، در سال ۱۹۰۹ به دنیا آمد و بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به تاریخ اسلام و اقوام اوراسیا اختصاص داد. او در بن و آکسفورد تحصیل کرد و از شاگردان پل کاله، خاورشناس آلمانی، بود. پیشنهاد کاله برای گردآوری و ارزیابی منابع مربوط به خزرها، زمینه‌ی شکل‌گیری پژوهشی را فراهم کرد که بعدها به شناخته‌شده‌ترین اثر دانلپ تبدیل شد.

دشواری مطالعه‌ی تاریخ خزرها فقط از کمبود منابع ناشی نمی‌شود. اطلاعات مربوط به آنان میان متونی به زبان‌ها و سنت‌های تاریخی متفاوت پراکنده است و گزارش‌ها در مواردی مانند خاستگاه قوم، زمان پذیرش یهودیت و تاریخ دقیق سقوط دولت خزر با یکدیگر اختلاف دارند. تخصص دانلپ در تاریخ اسلامی و آشنایی او با منابع شرقی کمک کرد تا نوشته‌های جغرافی‌دانان و مورخان مسلمان در کنار اسناد عبری، بیزانسی و دیگر منابع قرار گیرند.

دانلپ در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ استاد تاریخ دانشگاه کلمبیا بود. حوزه‌ی پژوهش او فقط به خزرها محدود نمی‌شد و درباره‌ی تمدن عربی، تاریخ اندیشه در جهان اسلام و انتقال آثار فلسفی نیز تحقیق کرد. تصحیح و ترجمه‌ی شماری از نوشته‌های منسوب به فارابی از دیگر بخش‌های فعالیت علمی اوست. شیوه‌ی او در این کتاب مبتنی بر مقایسه‌ی منابع و آشکارکردن اختلاف‌های آن‌هاست؛ به همین دلیل، اثر بیشتر از آنکه روایتی ساده و قطعی ارائه دهد، فرایند بازسازی یک تاریخ مبهم را پیش چشم خواننده می‌گذارد.

چرا باید کتاب تاریخ خزران از پیدایش تا انقراض را بخوانیم؟

خزرها با وجود نقش مؤثرشان در تاریخ قفقاز و اروپای شرقی، در روایت‌های عمومی تاریخ کمتر از امپراتوری‌های همسایه شناخته شده‌اند. این کتاب نشان می‌دهد چگونه حکومتی واقع در مرز جهان اسلام، بیزانس و سرزمین‌های اسلاوی توانست برای چند قرن بر تحولات نظامی و اقتصادی منطقه اثر بگذارد. بررسی جنگ‌های خزر و اعراب نیز تصویری کامل‌تر از مرزهای شمالی خلافت و موانع گسترش آن ارائه می‌کند.

ویژگی مهم دیگر کتاب، روش منبع‌شناسانه‌ی آن است. دانلپ خواننده را با پرسش‌ها و اختلاف‌نظرهای پژوهش تاریخی آشنا می‌کند و در موضوعات مناقشه‌برانگیز، دیدگاه‌های مختلف را کنار هم می‌گذارد. پرداختن جداگانه به منابع عربی و عبری درباره‌ی پذیرش یهودیت به خواننده اجازه می‌دهد تفاوت روایت‌ها را ببیند و دریابد چرا هنوز درباره‌ی برخی جزئیات تاریخ خزرها توافق کاملی وجود ندارد.

البته این اثر در میانه‌ی قرن بیستم نوشته شده و بخشی از پژوهش‌های باستان‌شناختی و تاریخی جدیدتر پس از انتشار آن شکل گرفته‌اند. ازاین‌رو، کتاب را می‌توان اثری پایه و اثرگذار در مطالعات خزر دانست که بهتر است یافته‌های آن در کنار تحقیقات جدیدتر خوانده شوند.

کتاب تاریخ خزران از پیدایش تا انقراض را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ جهان، قفقاز، آسیای مرکزی، اروپای شرقی و قرون میانه مناسب است. خوانندگانی که می‌خواهند روابط تاریخی ایران، بیزانس، خلافت اسلامی و اقوام ترک‌تبار را در ناحیه‌ای مشترک دنبال کنند، اطلاعات ارزشمندی در آن خواهند یافت.

دانشجویان و پژوهشگران تاریخ، مطالعات یهود، خاورشناسی و روابط میان ادیان نیز مخاطبان اصلی کتاب‌اند. جزئیات منابع، نام‌های تاریخی و بررسی اختلاف دیدگاه‌ها ممکن است برای خواننده‌ی کاملاً مبتدی اندکی فشرده باشد؛ اما کسانی که به مطالعه‌ی مستند و تحلیلی تاریخ علاقه دارند، از ساختار پژوهشی آن بهره خواهند برد.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب تاریخ خزران از پیدایش تا انقراض

تاریخ آلبانیایی‌های قفقاز — موسی داسخورانتسی — انتشارات دانشگاه تهران

امپراتوری بیزانس — جیمز آ. کوریک — گروه انتشاراتی ققنوس

راه‌های ابریشم — پیتر فرانکوپن — گروه انتشاراتی ققنوس