کتاب سرمایه در عصر آنتروپوسن اثر کوهی سایتو نشر گروه انتشاراتی ققنوس

شما شخصاً چه اقداماتی برای جلوگیری از گرم شدن زمین انجام می‌دهید؟ آیا برای کاهش وابستگی خود به کیسه‌های پلاستیکیِ یک‌بار‌مصرف کیسه‌ها‌ی قابل استفادۀ مجدد خریداری می‌کنید؟ آیا با خود بطری حمل می‌کنید تا مجبور به خرید بطری‌های پلاستیکی نوشیدنی نشوید؟ آیا خودروِ برقی خریده‌اید؟

بگذارید یک چیز را همین ابتدا روشن کنم: این کارهای خوب هیچ فایده و ثمری نخواهد داشت. آسیب این کارها حتی ممکن است از منفعت آن‌ها بیشتر باشد.

منظورم چیست؟ منظورم به‌سادگی این است که تصور این‌که چنین اقداماتی تدابیر مؤثری هستند می‌تواند ما را از مشارکت در کنش‌هایی بازدارد که واقعاً برای مبارزه با تغییر اقلیم ضروری‌اند. این دست از کارها مانند آمرزش‌نامۀ کاتولیک‌ عمل می‌کند، یعنی ما را از عذاب وجدان خود در مورد مصرف‌گرایی نجات می‌دهد و از خطر واقعی قریب‌الوقوع اطرافمان غافل می‌کند، و در نتیجه به نیروهای سرمایه اجازه می‌دهد که نگرانی‌های ما را با «بیانیه‌های تأثیرات محیط‌زیستی» دور بزنند و آن‌ها را در لوای فریب معروفِ «سبزشویی» پنهان کنند.

با این توصیفات، به موضوع اهداف توسعۀ پایدار می‌پردازیم که سازمان ملل آن را ارائه داده است و دولت‌های جهان و صنایع بزرگ آن را ترویج می‌کنند. آیا این اهداف قدرت تغییر وضعیت کلی محیط‌زیست جهانی را دارند؟ در واقع، همان‌طور که ممکن است تاکنون حدس زده باشید، این اهداف ثمربخش نیز نیستند. بسیاری از دولت‌ها و صنایع بزرگ هم‌اکنون از جنبه‌های مختلف از اهداف توسعۀ پایدار پیروی می‌کنند، با این حال معلوم شده که این اقدامات قادر به توقف تغییر اقلیم نیستند. این اهداف عمدتاً همچون عذر و بهانه‌اند و تأثیر اصلی آن‌ها این است که به ما امکان می‌دهند چشمان خود را بر خطری که در مقابل خود داریم ببندیم.

مارکس مدت‌ها پیش دین را «افیون توده‌ها» توصیف ‌کرد، بدین خاطر که دین را مُسکّنی موقت در برابر واقعیت دردناک سرمایه‌داری می‌دانست. اهداف توسعۀ پایدار نیز چیزی نیستند جز نسخۀ معاصری از همان «افیون».

واقعیتی که باید با آن روبه‌رو شویم ـ بدون این‌که به آغوش یک مادۀ افیونی آرامش‌بخش پناه ببریم ـ این است که ما انسان‌ها طبیعت زمین را به گونه‌ای اساسی و غیرقابل بازگشت تغییر داده‌ایم.

تأثیرات فعالیت‌های اقتصادی انسان به ‌قدری گسترده بوده‌اند که پل کروتزن برندۀ جایزۀ نوبل شیمی را بر آن داشت از منظری زمین‌شناختی اعلام کند که زمین وارد عصر جدیدی شده است، دورانی که وی آنتروپوسن می‌نامد. کروتزن این دوره را عصری تعریف کرده است که در آن فعالیت‌های اقتصادی انسان به طور کامل سطح زمین را در بر گرفته و هیچ بخشی از آن را دست‌نخورده باقی نگذاشته است.

در واقع، ساختمان‌ها، کارخانه‌ها، جاده‌ها، زمین‌های کشاورزی، سدها و امثال این‌ها به معنای واقعی کلمه زمین را احاطه کرده‌اند و حتی دریاها غرق در میکروپلاستیک‌ها هستند. مواد مصنوع انسان به طور اساسی تمام دنیا را متحول کرده است. در میان آن‌ها ماده‌ای که به علت فعالیت‌های انسانی به‌شدت افزایش یافته دی‌اکسید‌‌کربنِ منتشرشده در اتمسفر زمین است.

همان‌طور که می‌دانید، دی‌اکسید‌‌کربن یکی از گازهای گلخانه‌ای است. گازهای گلخانه‌ای گرمای ساطع‌شده از سطح زمین را جذب می‌کنند و آن را به اتمسفر بازمی‌گردانند. این اثر گلخانه‌ای باعث می‌شود که در زمین دمای مورد نیاز برای زیست موجودات زنده از جمله انسان فراهم شود.

با این حال، از زمان انقلاب صنعتی، انسان‌ها بیشتر و بیشتر از سوخت‌های فسیلی مانند زغال‌سنگ و نفت استفاده و مقادیر بی‌سابقه‌ای دی‌اکسید‌کربن را در اتمسفر رها کرده‌اند. قبل از انقلاب صنعتی، چگالی دی‌اکسید‌کربن در اتمسفر حدود ۲۸۰ بخش در میلیون (پی‌پی‌ام) بود، در حالی که تا سال ۲۰۱۶ این سطح حتی در قطب جنوب نیز از ۴۰۰ پی‌پی‌ام عبور کرده بود. این اولین بار در چهار میلیون سال گذشته بود که میزان دی‌اکسید‌کربن به چنین سطحی رسیده بود. میزان دی‌اکسید‌کربن هر روز در حال افزایش است، حتی در همین زمانی که شما دارید این نوشته را می‌خوانید.

چهار میلیون سال پیش، در دورۀ پلیوسن، میانگین دمای زمین نسبت به اکنون حدود ۲ تا ۳ درجۀ سانتیگراد گرم‌تر بود. در این دوره یخ‌های قطب جنوب و گرینلند کاملاً ذوب شدند و سطح اقیانوس‌ها حداقل ۵.۹۷ متر بالاتر از سطح امروزی بود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که سطح اقیانوس‌ها در برخی مواقع به اندازۀ ۹.۷ تا ۱۹.۸ متر بالاتر از سطح فعلی بوده است.

آیا تغییر اقلیم در عصر آنتروپوسن ما را به سمت همان شرایط سوق می‌دهد؟ چه به آن نقطه برسیم و چه نرسیم، به نظر واضح است که موجودیت تمدن بشری با تهدیدی جدی مواجه است.