کتاب طرف‌دار تئاتر یا قاعده‌ی بازی اثر پی‌یر اِمه توشار نشر قطره

شارل دولن از اولین روزهایش در تئاتر و از احساسش درباره‌ی تماشاگران ملودرام چنین می‌گوید: «مردمی حیرت‌انگیز و بسیار حساس، حتی می‌توان گفت خبره. در زمینه‌ی ملودرام، قوانینش و هنر آماده‌سازیِ به‌کاررفته توسط نویسنده فرهنگی واقعی داشتند و علاقه‌مند بودند که بازیِ خوب را متمایز کنند. ازسوی‌دیگر، زمانی‌که نویسنده به روشی ساده اکتفا می‌کرد، نارضایتی‌شان را نشان می‌دادند. این مردم تماشاگرانی حقیقی بودند.»

باید اعتراف کنیم که همین تماشاگران حقیقی، به‌خاطر حال‌وهوای لذت‌بخشِ مسابقات فوتبال، سالن‌های نمایش را خالی گذاشتند، اما ظاهراً تماشاگرانی هم که کمتر عامه‌پسند بودند و همچنان به رفت‌وآمد به سالن‌های نمایش ادامه دادند به وجودِ «قاعده‌ی بازی» اعتقادی نداشتند. این فقدان در تماشاگران تحصیل‌کرده، به‌ویژه در جامعه‌ی دانشگاهی و حتی در افرادی که از هنرهای دیگر بسیار آگاه‌اند، بیشتر احساس می‌شود و دردناک‌تر است؛ کسانی که نمی‌توانند نقصِ ترکیب‌بندی در تابلوها یا سمفونی‌ها را نادیده بگیرند.

سادگی خودم را به یاد می‌آورم، زمانی‌که از شهرستان به پاریس آمدم و خود را در محیطی دانشگاهی، در یکی از بزرگ‌ترین دانشکده‌های پایتخت، یافتم. سؤالات حریصانه‌ام درباره‌ی نمایش‌های بزرگ کارتل، که در آن زمان در اوج بودند، با بی‌اعتنایی، و حتی بی‌توجهی شدید، روبه‌رو می‌شد. عده‌ای از استادانی که ظرافت و دقتشان را تحسین می‌کردم هر سال برای دانشجویانشان یک یا چند اثر کلاسیک تئاتر را شرح می‌دادند. آن‌ها از فعالیت‌های دراماتیک پاریسی چیزی نمی‌دانستند، جز نمایش‌های پله ـ رویال که معمولاً سالی یک بار اجرا می‌شد.

تعجب من زمانی بیشتر شد که با شاگردان مدرسه‌ی نرمال سوپریور رفت‌وآمد کردم، کسانی که گمان می‌کنیم از جریان‌های فکری یا هنری معاصر اطلاع بسیاری دارند. آن‌ها فقط نام یک یا دو هنرمند بزرگ دوست‌داشتنی‌شان را می‌دانستند و فرهنگ تئاتری‌شان، به معنای واقعی کلمه، در حدی بسیار ابتدایی بود. بااینکه آن‌ها هر شنبه بعدازظهر یا هر یکشنبه به سالن اجتماعات هجوم می‌آوردند و به دنبال کردنِ جریانات نقاشی معاصر افتخار می‌کردند، کم‌وبیش بر این عقیده بودند که تئاتر هنری نیست که ارزش مطالعه ‌کردن داشته باشد.

اما حتی از این‌هم فراتر می‌روم. در میان افرادی که روابط یا حرفه‌ی خاصی آن‌ها را تقریباً هر روز به سالن‌های نمایش ما می‌کشانَد، چند نفر تئاتر را هنری شایسته‌ی دنبال‌ کردن می‌بینند که ارزش اندیشیدن، و درصورت لزوم، جانب‌داری دارد؟ مکتب‌های فلسفی، جریانات روشنفکری، مکتب‌های نقاشی مثل کوبیسم و فوویسم، طرف‌داران نقاشی آبستره و هنر فیگوراتیف و مکاتب بی‌شمار شعر و موسیقی وجود دارند، اما پس‌از سمبولیسم، دیگر نه در تئاتر، نه در سینما و نه در تلویزیون، مکتبی نداشتیم. کوپو و کارتل بسیار خوب منازعه و هیجان را برانگیختند، اما این‌ها نزاع‌هایی بودند بر سر اجرا. خودِ آفرینش تئاتری خارج از دغدغه‌های فرهنگ معاصر باقی مانْد. زمانی‌که از بحران در تئاتر سخن می‌گوییم، فقط درباره‌ی کسب‌وکار تئاتری بحث می‌شود و مبارزه بر سرِ کمک‌هزینه‌ها است، گاهی هم به‌خاطر عقاید، اما هیچ‌گاه، آن‌طور که باید و شاید، به‌خاطر خود هنر نیست.

دلایل چنین وضعیت نگران‌کننده‌ای را خواهیم فهمید، اما ازنظر تاریخی، هرچه باشد، اعتقاد دارم بزرگ‌ترین دلیل این بی‌توجهی این است که فرانسوی‌ها مفهوم «قاعده‌ی بازی» را از یاد برده‌اند. همه می‌دانند که برای بهتر دنبال‌ کردن مسابقه‌ی فوتبال باید قوانین آن را به‌خوبی شناخت و سپس به‌تدریج مهارت‌های مختلف ممکن در بازیکنان را درک کرد. تنها ازاین‌طریق است که می‌توان به نمایش علاقه‌مند شد. ما با ذهنی خالی، بدون مطالبه و بدون دانش درباره‌ی تئاتر می‌آییم، و از هر ده بار، نُه بار حوصله‌مان سر می‌رود. معاصران ما فراموش کرده‌اند که تئاتر نوعی سرگرمی است و آنچه روی صحنه‌ی نمایش اجرا می‌شود تنها یکی از عناصر تئاتر است، مثل کارت‌هایی که روی میز بازی پوکر می‌چرخند، اما هر بازیکن تعدادی کارت را پشت سر خود نگه می‌دارد، کارت‌هایی سِرّی که فقط ازطریق آن‌ها کارت‌های برگشت‌داده‌شده ارزش واقعی خود را پیدا می‌کنند.

در برابر تئاتر، ما به بازیکن پوکری می‌مانیم که فقط متوجه کارت‌هایی است که برای همه مشاهده‌پذیر است، اما اگر به‌جای منفعل ‌ماندن، بازی را بپذیریم، اگر سعی کنیم بازیِ پنهان هریک از شخصیت‌ها را درک کنیم، بازی به‌سرعت جذاب می‌شود. اما همچنان باید آگاه باشیم که نوعی بازی در جریان است و قواعد خودش را دارد و ما، که تماشاگریم، حق نادیده‌ گرفتن آن‌ها را نداریم.

بررسی و مطالعاتی که در ادامه می‌آیند یادآور این موضوع است که تئاتر پیش‌از هرچیز نوعی سرگرمی است. علاقه‌مندم این کتاب کوچک همانند کلیدی برای ورود به عرصه‌های درخور تحسینی باشد که بزرگ‌ترین نویسندگان و مشهورترین کارگردانان تئاترِ این زمان آن را بنا نهاده‌اند.