کتاب کتاب کوچک فلسفه اثر برگمن گریگوری نشر اختران

پس، بالاخره فلسفه چیست؟ فلسفه، بر خلاف کاربرد متداول این کلمه، صرفاً نگرشی نسبت به زندگی نیست. وقتی شخصی بر نیمکت پارک کنارتان می‌نشیند و می‌گوید: «فلسفه‌ی من در زندگی این است که...»؛ این فلسفه نیست. (البته، مگر این که آن آدم فیلسوف قابلی باشد که از قضا برای خوشگذرانی از خانه بیرون زده است.) نه، فلسفه یکی از شاخه‌های خاص معارف بشری است.

قبل از این که زیست‌شناسی و فیزیک «علم» نامیده شوند و مطالعه‌ی ذهن «روان‌شناسی» و مطالعه‌ی سیاست «علم سیاست» نام بگیرد، فیلسوفان به همه‌ی این رشته‌های مجزا می‌پرداختند و، به عبارتی، آن‌ها را ابداع کرده بودند. اما فلسفه بیش از آن که پرداختن به این رشته‌ها باشد، تلاشی است برای بسط دیدگاهی جامع نسبت به جهان هستی در بنیادی‌ترین بخش‌های آن و دیدگاهی جامع نسبت به انسان، از ماهیت ذاتی‌اش گرفته تا قدرت و حدود توانایی‌هایش.

فلسفه از اشتیاق به کشف ماهیت چیزها ناشی شده است. فلسفه به‌عنوان روش خاصی برای فهمیدن رازهای دنیا پدید آمده و روش فلسفی برای تعیین حقیقت ادعاهایی که درباره‌ی عالَم می‌شود، بر استدلال منطقی تأکید می‌کند.

فیلسوفان مشتاق بودند ذات چیزها را کشف کنند، و فلسفه را به‌عنوان روش خاصی برای فهمیدن رازهای جهان ابداع کردند، روشی که ابزار اثبات دیدگاه‌هایشان را فراهم می‌آورد. فلسفه با مذهب فرق می‌کند زیرا ادعاهای فلسفه درباره‌ی جهان به کمک منطق توجیه می‌شوند درحالی که مذهب اصول خاص خود را با بهره‌گیری از داستان‌سرایی و قصه‌گویی توضیح می‌دهد.

حتی رمان‌نویسان بزرگ، که ایده‌هایشان درباره‌ی آدمی و جهان از صفحات کاغذ وامی‌جهند و ما را با عمق و بصیرت‌شان مبهوت می‌کنند، فیلسوف نیستند. چرا نیستند؟ صرفاً به این علت که به فلسفه نمی‌پردازند. به بیان دیگر، توضیح یا دلیلی برای ادعاهای خود ارائه نمی‌دهند.

بسیار خوب، پس فلسفه این است؛ اما چه اهمیتی برای ما دارد؟ موضوع اساسی همین است دیگر! موضوعی که احتمالاً شما را به خواندن این پیش‌گفتار ترغیب می‌کند یا خیر. پاسخ ساده است: فلسفه به ما یاد می‌دهد که چگونه فکر کنیم. فیلسوفان نه‌تنها به ما می‌گویند که به چه چیزی فکر کنیم، بلکه به ما یاد می‌دهند که چگونه بیندیشیم. مطالعه‌ی تاریخ فلسفه فقط مطالعه‌ی تاریخ اندیشه‌ها نیست، بلکه تا حدی هم مطالعه‌ی تاریخ معرفت ما، مطالعه‌ی شیوه‌ی تفکرماست. اتکای ما در عصر مدرن بر داده‌های تجربی و بر تجربه‌گری، و نیز اعتقادمان به استدلال منطقی برای اثبات گناهکاری یا بی‌گناهی، جملگی ثمرات بذرهایی فلسفی‌اند که در گذشته، قرن بعد از قرن، افشانده شده‌اند. ایده‌های ما بر شناختمان تأثیر می‌گذارند و مطالعه‌ی سیر تاریخی این ایده‌ها، که می‌شود گفت همان مطالعه‌ی فلسفه است، به‌مانند گام نهادن به درون ذهن نویسنده‌ای باستانی است که بینش‌هایش ایده‌هایی را آفریده که ما به آن‌ها باور داریم، روشی را آفریده که ما با استفاده از آن این ایده‌ها را باور می‌کنیم و حتی نوایی را آفریده که ژرف‌ترین صدای درونی‌ماست.

تفاوت بین دو اگزیستانسیالیست مهم قرن بیستم، سارتر و کامو، را در نظر بگیرید. داستان بلند مشهور کامو، بیگانه، با تصویر کردن زندگی قهرمان داستان که از هر بابت بیگانه و جدا از سرزمین و بقیه‌ی مردم است، اضطراب وجودی ِ شرایط بشری را تشریح می‌کند. او شرایط عمیقاً منزوی آن فرد را باز می‌نمایاند. هرچند آفرینش‌هایی ادبی ِ از این دست، نظریه‌های فلسفی خاصی را می‌کاوند یا ارائه می‌کنند، اما این آثار به‌خودی خود محصول فلسفی نیستند. از سوی دیگر، سارتر را، اگرچه هم نمایش‌نامه و رمان نوشته، فیلسوف بنیادی‌تری می‌دانند زیرا نه فقط نظریه‌های اگزیستانسیالیستی او در آثار ادبی‌اش ارائه شده، بلکه این ایده‌ها در رساله‌های فلسفی، که در آنها می‌کوشد ثابت کند اعتقاداتش صحیح‌اند، هم تصریح شده و کاملاً بسط یافته است.

در خلال این کندوکاو پی خواهیم برد که گروه‌هایی از فیلسوفان بر جنبه‌های متفاوتی از عمل فلسفی انگشت می‌گذارند. برخی از آنان عمدتاً نظریه‌پردازانی اخلاقی یا سیاسی‌اند. در حالی که دیگران قریحه‌ی خود را در مطالعه‌ی معرفت‌شناسی و متافیزیک به کار می‌گیرند. این نکته هم روشن خواهد شد که فلسفه رشته‌ی علمی و مطالعاتی ِ بسیار فراگیری است و هرچه دنیای واقعیت، جامعه و سیاست تغییر می‌کند، سخن فلسفی هم همراه با آن تغییر می‌کند. مثلاً، فیلسوفان اوایل دوران مدرن (مثل هابز و دکارت) تلاش می‌کردند کشفیات علمی گالیله و کپرنیک را بفهمند و آن‌ها را در آرای خود بگنجانند، در حالی که فیلسوفان معاصر می‌کوشند مفاهیم فلسفی همه‌ی مطالعات علمی مطرح (مثل کلون‌سازی یا سفر به فضا) را بفهمند و آن‌ها را در نظریات خود بگنجانند. اما فیلسوف بیش از آن که صرفاً به دنبال گنجاندن مستندات علمی در فلسفه‌ی خویش باشد، ناگزیر خود را درگیر مسائل و موضوعات زمان خود می‌کند. به این ترتیب، مطالعه‌ی تاریخ فلسفه جالب است چرا که وقتی فیلسوف به مسائل دنیای معاصر خود پاسخ می‌دهد، باید هم به استدلال‌ها و داعیه‌های فلسفی پیشینیان، و هم به مسائل بنیادی فلسفه، مسائلی که از زمان یونان باستان همه‌ی فیلسوفان همه‌ی اعصار را به چالش طلبیده و الهام‌بخش آنان بوده است، پاسخ دهد.