کتاب کاوش‌های ادبی در نهج‌البلاغه جلد 2 اثر فائزه پسندی نشر جهاد دانشگاهی واحد اصفهان

امیر مؤمنان علی(ع) دانش‌آموخته مكتب وحی الهی و امتداددهنده علم سرشار و پایان‌ناپذیر نبوی (طبق تأكیدات پیامبر اكرم(ص)) است كه به اذعان جمع كثیری از علما و دانشمندان، پس از قرآن، منشأ پیدایش همه علوم اسلامی و نوآوری‌های منحصربه‌فرد، از وجود مبارك ایشان نشئت می‌گیرد. امام المتقین(ع)، عالم‌ترین فرد به علوم دینی پس از نبی مكرم اسلام(ص) است كه دیگران از عجز خود نسبت به علم ایشان بارها اقرار كرده‌اند. امام(ع) این علوم را در قرن اول هجری پایه‌گذاری كرد و شاگردان، دانشمندان، ادبا و فرق و مكاتب مختلف، این علوم را ادامه و توسعه داده و به تألیف و نگارش كتب فراوانی در خصوص تهیه و تنظیم اصول این علوم پرداختند كه از جمله این علوم ادبی و قوانین آن، می‌توان به علم صرف و نحو، علم بلاغت (معانی، بیان، بدیع)، علم لغت و زبان‌شناسی و معناشناسی اشاره كرد.

در قرن چهارم هجری، مجموعه مدوّن و گزیده‌ای از رهنمودها و بیانات گهربار امام علی(ع)، به همت سید شریف رضی در سه بخش خطبه ها، نامه ها و حكمت ها (گفتارهای كوتاه) گردآوری شد كه به عنوان منبعی ارزشمند و عالی‌منزلت، پس از قرآن برای بررسی ابعاد مختلف وجودی انسان و زمینه‌سازی بروز سعادتمندی بشریت و تأسیس تمدن اسلامی به شمار می‌آید؛ به‌طوری كه در وصفش می‌گویند: «فوق كلام المخلوق و دون كلام الخالق».

از مهم‌ترین ویژگی‌های این اثر، تناسب سخن امام(ع) با مقتضای حال و مقام، رعایت اختصار و ایجاز، مفردات سهل و سلیس به دور از تعقید لفظی و معنوی، حسن تعبیر و ظرافت تراكیب، زیبایی لفظ، عمق نفوذ در دل مخاطب و بلندی معنی با هدف آگاه‌سازی مخاطب است.

علما و دانشمندانی اسلامی و غیراسلامی در طول قرن‌های متمادی، تاكنون در وصف شخصیت علمی و ادبی امام(ع) سخن‌ها رانده‌اند؛ به عنوان نمونه، میخائیل نعیمه مسیحی معتقد است، قهرمانی امام(ع) علاوه بر میدان‌های جنگ، در بیداری وجدان‌ها و سحر بیان و حرارت ایمان و عمق روح انسانیت، همواره محرك و انگیزنده است. محمد عبده، مفتی اهل تسنن مصر نیز نهج‌البلاغه را جهانی مملو از معانی و الفاظ خیره كننده و پرچم دار بلاغت و سخنوری توصیف می‌كند و یا جورج جرداق مسیحی كه اذعان می‌كند سخنان علی(ع) در عین ایجاز، دارای وضوح و انسجام كامل و متمایز میان الفاظ و معانی و اغراض آن است .

در كتاب پیش رو، ضمن تأمل و تأنی بر حكمت‌ها و كلمات قصار در نهج‌البلاغه، به واكاوی علوم برجسته ادبی از جمله علم صرف و نحو، علم بلاغت (معانی، بیان، بدیع)، علم لغت و زبان‌شناسی و معناشناسی می‌پردازیم.