
داریوش آشوری، نویسنده، مترجم و پژوهشگر ایرانی، در ۱۱ مرداد ۱۳۱۷ در تهران به دنیا آمد. بسیاری از خوانندگان او را با ترجمه «چنین گفت زرتشت» نیچه میشناسند، اما کارنامهاش از فلسفه تا نمایشنامه، اندیشه سیاسی و پژوهش درباره زبان فارسی گسترده است. برای شناخت آشوری باید ترجمههای او را کنار کتابهایی مانند «زبان باز»، «فرهنگ علوم انسانی» و «عرفان و رندی در شعر حافظ» گذاشت؛ آثاری که دغدغههای اصلی او را نشان میدهند: فهم اندیشه، شناخت فرهنگ و یافتن زبانی برای بیان دقیق آنها.
در کار آشوری، ترجمه و تألیف به هم پیوند دارند. مواجهه با متون فلسفی و سیاسی، او را با دشواریهای بیان مفاهیم تازه در فارسی روبهرو کرده و همین دشواریها موضوع پژوهشهای زبانی او شدهاند. از این نظر، خواندن آثارش فرصتی است برای آشنایی با اندیشههای نویسندگان دیگر و تأمل درباره امکانات زبان فارسی.
آشوری از کودکی به مطالعه علاقه داشت. در خاطرهای از آن سالها گفته است که گاهی پول ناهارش را برای خرید کتاب کنار میگذاشت. این علاقه، پیش از ورود به دانشگاه و آغاز فعالیت حرفهای در زندگی او حضور داشت. دوران دبیرستان را در البرز و دارالفنون گذراند. نوجوانی او با فضای پرتنش سیاسی دهه سی همراه بود؛ دورهای که نشریات و جریانهای سیاسی برای بسیاری از جوانان، راه ورود به بحث درباره جامعه و آینده ایران بودند. آشوری نیز مدتی با سازمان جوانان حزب توده همراه شد و بعدها به نیروی سوم و خلیل ملکی نزدیک شد. سیاست، فرهنگ و نقد اجتماعی از همان سالها در مسیر مطالعات او جای گرفتند.
داریوش آشوری در سال ۱۳۳۷ وارد دانشگاه تهران شد و در رشته اقتصاد تحصیل کرد. پس از گرفتن مدرک کارشناسی، تحصیل در دوره دکتری اقتصاد را آغاز کرد، اما آن را به پایان نرساند. فعالیت او بهتدریج بر نوشتن، ترجمه و پژوهش متمرکز شد.
آشوری از بنیانگذاران کانون نویسندگان ایران بود و در نخستین هیئت دبیران آن نیز حضور داشت. همکاری با مؤسسه لغتنامه دهخدا و دانشنامه ایرانیکا، از دیگر فعالیتهای فرهنگی اوست. این تجربهها، در کنار ترجمه و تألیف، او را با مسائل تدوین، ویرایش و زبان علمی درگیر کردند.
نام آشوری در فارسی با نام فریدریش نیچه پیوند خورده است. «چنین گفت زرتشت»، «فراسوی نیک و بد»، «تبارشناسی اخلاق» و «غروب بتها» از ترجمههای او از این فیلسوف آلمانی هستند.
آشوری در شرح تجربههای آغازین خود گفته است که ترجمه «چنین گفت زرتشت» را در جوانی شروع کرد و بازنگریهای آن بیش از سی سال ادامه یافت. این همراهی طولانی اهمیت دارد، زیرا متن نیچه هم اندیشه فلسفی دارد و هم از تصویر، آهنگ و بیان ادبی بهره میگیرد.
«چنین گفت زرتشت» از مشهورترین آثار نیچه است. زرتشت این کتاب، شخصیتی فلسفی و ادبی است که درباره انسان، ارزشها و امکان عبور از وضعیت موجود سخن میگوید. روایت، تمثیل و گفتارهای شاعرانه در آن به هم میرسند؛ بنابراین نباید انتظار یک کتاب آموزشی با استدلالهای مرتب و فصلبندی درسی را داشت.
نیچه در «فراسوی نیک و بد» باورهایی را بررسی میکند که اغلب بدیهی به نظر میرسند: حقیقت چیست، داوری اخلاقی از کجا میآید و پیشفرضهای فیلسوفان چگونه بر اندیشه آنها اثر میگذارند؟ این کتاب برای کسی مناسب است که میخواهد از جملههای مشهور نیچه فراتر برود و با پرسشها و نقدهای او درگیر شود. بهتر است آن را آهسته خواند؛ بسیاری از بخشهای کوتاهش به تأمل بیشتری از حجم ظاهری خود نیاز دارند.
«تبارشناسی اخلاق» به سراغ گذشته ارزشهای اخلاقی میرود. نیچه میپرسد مفاهیم خوب و بد چگونه شکل گرفتهاند و احساس گناه و عذاب وجدان چه تاریخی دارند. این کتاب مسیر مناسبی برای ادامه خواندن «فراسوی نیک و بد» است، چون برخی از مسئلههای مطرحشده در آن را بیشتر دنبال میکند. برای خوانندهای که به رابطه اخلاق با تاریخ و مناسبات قدرت علاقه دارد، «تبارشناسی اخلاق» پرسشهای فراوانی پیش میکشد.
«شهریار» نوشته نیکولو ماکیاولی، درباره به دست آوردن و حفظ قدرت سیاسی است. کتاب خواننده را با تصمیمهایی روبهرو میکند که فرمانروا در موقعیتهای دشوار میگیرد و با فاصلهای که ممکن است میان داوری اخلاقی و رفتار سیاسی وجود داشته باشد. آشوری در گفتوگویی درباره این اثر، بر نگاه ماکیاولی به رفتار واقعی انسانها و روابط قدرت تأکید کرده است. همین موضوع، «شهریار» را به انتخابی مناسب برای علاقهمندان به اندیشه سیاسی تبدیل میکند؛ کتابی کمحجم که بحث درباره آن بهسادگی تمام نمیشود.
«مکبث» نمایشنامه ویلیام شکسپیر، داستان جاهطلبی، قتل و ترسی است که پس از رسیدن به قدرت از میان نمیرود. شخصیت اصلی در مسیری پیش میرود که هر تصمیم، او را بیشتر گرفتار پیامد تصمیم قبلی میکند. این نمایشنامه برای کسانی که ترجیح میدهند با یک داستان وارد کارنامه آشوری شوند، نقطه شروع مناسبی است. در آن، مسئله قدرت از خلال گفتوگو، کنش و سرنوشت شخصیتها تجربه میشود.
«زبان باز؛ پژوهشی درباره زبان و مدرنیت» به رابطه دگرگونی زبان با جهان جدید میپردازد. علم، فناوری و شیوههای تازه زندگی، نیازهای زبانی تازهای ایجاد میکنند؛ آشوری بررسی میکند که زبانها چگونه به این نیازها پاسخ میدهند و فارسی با چه مسئلههایی روبهرو است. این کتاب برای خوانندهای مناسب است که میخواهد بداند چرا بیان یک مفهوم تخصصی گاهی دشوار میشود و واژهسازی چه نسبتی با تحول دانش دارد.
«فرهنگ علوم انسانی» به اصطلاحات این حوزه و برابرهای فارسی آنها اختصاص دارد. این اثر بیش از آنکه برای مطالعه پیوسته باشد، کتابی برای مراجعه هنگام خواندن، نوشتن و ترجمه است.
اهمیت آن در کارنامه آشوری، ارتباط مستقیمش با دغدغه زبان علمی است: چگونه میتوان برای مفاهیم تخصصی، معادلهایی انتخاب کرد که در متن فارسی قابلاستفاده باشند؟
آشوری در «عرفان و رندی در شعر حافظ» به دنبال شناخت جهان فکری حافظ است. او مفاهیم و مناسبات درونی شعرها را در پیوند با زمینه تاریخی و فرهنگی آنها بررسی میکند.
این کتاب برای خوانندهای مناسب است که میخواهد از معنای جداگانه بیتها عبور کند و درباره ارتباط میان اندیشهها و تصویرهای دیوان حافظ بخواند. نگاه آشوری، یکی از خوانشهای پژوهشی از حافظ است و میتواند زمینه مقایسه با تفسیرهای دیگر را فراهم کند.