فیدیبو نماینده قانونی انتشارات موسسه فرهنگی هنری کتاب مرجع و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب دهلی

کتاب دهلی
دانشنامۀ جهان اسلام

نسخه الکترونیک کتاب دهلی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۶,۰۰۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب دهلی

دانشنامه جهان اسلام دایرة‌المعارفی است درباره شریعت مقدس اسلام و تاریخ و تمدن و فرهنگ ملل مسلمان از آغاز اسلام تا زمان حاضر. مقالات این دانشنامه که به‌ترتیب الفبایی تنظیم شده است حوزه وسیعی از علوم و معارف را دربر می‌گیرد: اصطلاحات علوم قرآنی و حدیث و فقه و کلام و عرفان و فلسفه و ادبیات و هنر، سیره انبیا و اولیا و ائمه (علیهم‌السلام)، شرح حال و آرای مفسران و محدّثان و فقها و متکلمان و فلاسفه و حکما و علما و عرفا و مورخان و شاعران و هنرمندان عالم اسلام، تاریخ سیاسی اسلام و سرگذشت خلفا و سلاطین و وزرا و خاندانهای حاکم، جغرافیای کشورها و بلاد اسلامی، وصف ابنیه و آثار تاریخی و مذهبی و شرح اعیاد و ایام دینی و ابزارها و پوشاکها و خوراکها و گیاهان و داروهای خاص جهان اسلام. بخشی از مقالات دانشنامه جهان اسلام، به‌خصوص آنچه درباره اسلام و ایران و ادب فارسی است، اختصاصاً برای دانشنامه تألیف شده است که هم مؤلفان ایرانی و هم محققان مسلمان کشورهای دیگر در آنها مشارکت داشته‌اند. بخشی دیگر از مقالات، خاصه حوزه‌هایی که در ایران متخصص ندارد، ترجمه از منابع و مراجع مختلف است. برخلاف دانشنامه ایران و اسلام و دایرة‌المعارفهای عربی و ترکی و اردو که ملتزم به ترجمه از یک منبع یعنی دایرة‌المعارف اسلام بوده‌اند، دانشنامه جهان اسلام بدون چنان التزامی با جست‌و‌جو در دایرة‌المعارفهای مختلف، مقاله‌های محققانه‌تر و مناسب‌تر را ترجمه کرده و در دانشنامه آورده است. گاه نیز از تلفیق دو یا چند مقاله معتبر به مقاله‌ای جامع‌تر با ساختاری مناسب‌تر پرداخته است. دهلی شهری تاریخی در شبه‌قاره هند و پایتخت شماری از حکومتهای مسلمان، و امروزه ایالت و شهری است در اطراف رود جمنا/ جون در شمال هند.

ادامه...

بخشی از کتاب دهلی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

دیباچه

دانشنامه جهان اسلام دایره المعارفی است درباره شریعت مقدس اسلام و تاریخ و تمدن و فرهنگ ملل مسلمان از آغاز اسلام تا زمان حاضر. مقالات این دانشنامه که به ترتیب الفبایی تنظیم شده است حوزه وسیعی از علوم و معارف را دربر می گیرد: اصطلاحات علوم قرآنی و حدیث و فقه و کلام و عرفان و فلسفه و ادبیات و هنر، سیره انبیا و اولیا و ائمه (علیهم السلام)، شرح حال و آرای مفسران و محدّثان و فقها و متکلمان و فلاسفه و حکما و علما و عرفا و مورخان و شاعران و هنرمندان عالم اسلام، تاریخ سیاسی اسلام و سرگذشت خلفا و سلاطین و وزرا و خاندانهای حاکم، جغرافیای کشورها و بلاد اسلامی، وصف ابنیه و آثار تاریخی و مذهبی و شرح اعیاد و ایام دینی و ابزارها و پوشاکها و خوراکها و گیاهان و داروهای خاص جهان اسلام.
بخشی از مقالات دانشنامه جهان اسلام، به خصوص آنچه درباره اسلام و ایران و ادب فارسی است، اختصاصاً برای دانشنامه تالیف شده است که هم مولفان ایرانی و هم محققان مسلمان کشورهای دیگر در آنها مشارکت داشته اند. بخشی دیگر از مقالات، خاصه حوزه هایی که در ایران متخصص ندارد، ترجمه از منابع و مراجع مختلف است. برخلاف دانشنامه ایران و اسلام و دایره المعارفهای عربی و ترکی و اردو که ملتزم به ترجمه از یک منبع یعنی دایره المعارف اسلام بوده اند، دانشنامه جهان اسلام بدون چنان التزامی با جست و جو در دایره المعارفهای مختلف، مقاله های محققانه تر و مناسب تر را ترجمه کرده و در دانشنامه آورده است. گاه نیز از تلفیق دو یا چند مقاله معتبر به مقاله ای جامع تر با ساختاری مناسب تر پرداخته است.
مشخصات کتاب شناسی هر مقاله که برای تحقیقات بیشتر علاقه مندان اهمیت وافر دارد عموماً در پایان مقاله آمده، ولی نشانی مطالب نیز ذکر شده است.
از آنجا که به نظر می رسید بسیاری از هموطنان مایل به مطالعه تنها برخی از مقالاتِ هر مجلّد هستند و نه همه آنها، و نیز از آنجا که با پیشرفت سریع فنّاوری، نیاز به عرضه و ارائه مقالات دانشنامه جهان اسلام در فضاهای مجازی لازم و ضروری می نمود، مناسب دیده شد تا دست کم شماری از مقالات دانشنامه مزبور که خوانندگان بیشتری دارد از طریق سایت فیدیبو در دسترس علاقه مندان و خوانندگان گرامی قرار گیرد. امید که این کار در راستای آشنایی خوانندگان با دانشنامه جهان اسلام و نیز در افزایش میزان مطالعه ایرانیان و گسترش فرهنگ مراجعه به مقالات تخصّصی و دائرهالمعارفی در هر موضوع گام موثری باشد.

بنیاد دایره المعارف اسلامی

دهلی

شهری تاریخی در شبه قاره هند و پایتخت شماری از حکومتهای مسلمان، و امروزه ایالت و شهری است در اطراف رود جمنا/ جون در شمال هند.

۱) ایالت دهلی

این ایالت با مساحت ۴۸۳، ۱ کیلومتر مربع، در حاشیه رود جمنا و بین رشته کوههای هیمالایا و اراولی قرار دارد. بخش اعظم آن در مغرب جمنا قرار گرفته و فقط چند روستا و ناحیه شهری شادرا در مشرق این رود واقع است. دهلی در ارتفاع ۲۱۳ تا ۳۰۵ متری از سطح دریا قرار دارد و بیشترین طول و عرض آن، به ترتیب ۳۳ و ۳۰ مایل (هر مایل ۶ /۱ کیلومتر) است. ایالت دهلی، از مشرق با ایالت اوتارپرادش و از شمال، مغرب و جنوب، با ایالت هریانه هم مرز است. ایالت دهلی از نظر طبیعی، شامل دشت، جلگه آبرفتی، تپه های کم ارتفاع، و ۸۵ کیلومترمربع جنگل است. دمای آن در زمستان و تابستان، بین صفر تا ْ۴۵ در نوسان است. سه فصل آب وهوایی این ایالت عبارت اند از: فصل سرما از اواسط آبان تا بهمن/ نوامبر ـ فوریه، فصل گرما از فروردین تا اوایل تیر/ اواسط مارس تا ژوئیه، و فصل بارانهای موسمی که از اوایل تیر/ اواخر ژوئیه آغاز می شود و حدود سه ماه ادامه دارد.(۱)
اقتصاد دهلی بر صنعت، کشاورزی، گردشگری و تجارت استوار است و صنایع دخانیات، نساجی، چوب، شیمیایی، اتومبیل و الکترونیک آن اهمیت دارد. همچنین، این ایالت به سبب داشتن زمینهای حاصلخیز اطراف جمنا، از مراکز مهم کشت محصولاتی چون گندم و برنج است. در روستاها و برخی مناطق حاشیه شهرها نیز سبزی کاری، باغداری، پرورش گل، دامداری و ماهیگیری رایج است.(۲)
جمعیت ایالت دهلی طبق سرشماری ۱۳۸۰ش/۲۰۰۱، حدود ۰۰۰ ، ۸۰۰ ،۱۳ تن (۹۳% شهرنشین، ۷% روستانشین) بوده است. دهلی، گورگائون، فریدآباد، نوئیدا و قاضی آباد از شهرهای مهم این ایالت اند. ۸۲% از ساکنان آن، هندو، ۷۲ /۱۱% مسلمان، و مابقی مسیحی، سیک، بودایی، جین و پیروان ادیان دیگرند.(۳) ۱۵/ ۷۶% از مردم به زبان هندی، ۸۶ /۱۲% به پنجابی، ۹۱/ ۵% به اردو، ۱۰ /۱% به بنگالی و برخی نیز به گجراتی، سندی، مراتهی، کشمیری، سنسکریت، کابلی، انگلیسی، آسامی و غیره سخن می گویند. زبان رسمی ایالت، هندی است. بااین حال، حکومت ایالتی از زبانهای اردو و پنجابی نیز برای اطلاع رسانی استفاده می کند.(۴)

۲) شهر دهلی

پایتخت شماری از سلاطین مسلمان هند از ۶۰۸ تا ۱۲۷۴، پایتخت هندِ بریتانیا از ۱۳۲۹/۱۹۱۱، و پایتخت کشور مستقل هند از ۱۳۲۶ش/۱۹۴۷ تاکنون. این شهر بین َ۳۰ ْ۲۸ و َ۴۴ ْ۲۸ عرض شمالی و میان َ۱۵ ْ۷۷ و َ۵ ْ۷۷ طول شرقی واقع است. نام آن در اردو و هندی و پنجابی، دلّی (dilli) تلفظ می گردد(۵) و در آثار فارسی یا عربی، به صورت دهلی (Dehli) آمده،(۶) که طبق تاریخ فرشته(۷)، به معنای خاک بسیار سست و نرم است. دهلی یکی از مراکز مهم صنایع کوچک چون پارچه بافی، فرآوری تنباکو، صنایع غذایی، کاغذسازی، صنایع نفت و چرم سازی است.(۸)
به سبب مهاجرت اقوام و گروههای مختلف نژادی و فرهنگی به دهلی، این شهر محل تلاقی فرهنگها و آداب و رسوم گوناگون شده است.(۹)
در دهلی، مساجد مسلمانان در کنار معابد هندو، سیک، بودایی، جین، کلیسای مسیحیان و پرستشگاههای پیروان ادیان دیگر دیده می شود.(۱۰) به علاوه، دهلی شهری دانشگاهی است و مجموعه ای از دانشگاهها در آن فعال اند که پیش یا پس از استقلال هند تاسیس شده اند.(۱۱)
پیشینه. برخی سلاطین در دوره های مختلف در محل کنونی دهلی و اطراف آن شهرهایی ساختند.(۱۲) به نظر می رسد برخی از این شهرها قلعه های بزرگ بودند. قدیم ترین روستا و شاید شهر در ناحیه دهلی در دوران پیش از میلاد، اندرپت/ اندرپرستا یا بریهستلا نام داشت،(۱۳) که در جنوب دهلی کنونی واقع بود.(۱۴)
بعد از ویرانی اندرپت در حدود قرن دوم میلادی، شهرهای تومار یا سورج کند و کاوان راجپوت در قرون سوم تا ششم میلادی به رونق رسیدند و از شهرهای مهم این ناحیه محسوب می شدند. حاکمان کاوان راجپوت در قرون پنجم و ششم، به منظور مقابله با حملات مکرر مسلمانان، حصار شهر را مستحکم و قلعه لالکوت را بنا کردند.(۱۵) از دیگر سکونتگاههای نزدیک اندرپت، روستای دهلی بود که به روایتی، زمین داری به نام راجا دهلو آن را تاسیس کرد و سپس به شهر بدل شد.(۱۶) براساس تاریخ فرشته(۱۷)، این شهر را ادپته راجپوت در سال ۳۰۷ بنا کرده است.(۱۸) سلطان محمود غزنوی در ۴۰۲ تصمیم به تسخیر دهلی گرفت، اما به توصیه مشاورانش آن را به بعد از تصرف کامل پنجاب موکول کرد.(۱۹) بعد از مرگ سلطان محمود، برادرزاده وی (سالارمسعود غازی) با غلبه بر راجای دهلی، این شهر را دراختیار گرفت و شماری از سپاهیانش را به حفاظت آن گماشت؛ اما بعد از قتل مسعود در ۴۲۵، هندوان بار دیگر بر این شهر مسلط شدند.(۲۰)
در ۵۸۸، قطب الدین ایبک، از سرداران سلطان محمد غوری (حک: ۵۹۹ـ۶۰۲)، بر دهلی مسلط و مستقر شد(۲۱) و به اداره متصرفات غوریان در هند پرداخت.(۲۲) او پس از درگذشت سلطان محمد، لاهور را به پایتختی خویش برگزید و در نتیجه از اهمیت دهلی کاسته شد. بااین حال، قطب الدین ایبک با احداث قُطُبْمنار و مسجد قوّت الاسلام، نخستین گام را برای ایجاد دهلی اسلامی برداشت. با جلوس اِلتُتمِش در دهلی در ۶۰۸،(۲۳) دوره ای در تاریخ هند آغاز گردید که به عصر سلطنت دهلی معروف شد و تا ۹۳۲ ادامه یافت. دهلی (تختگاه اغلب سلاطین این عصر) نماد زندگی شهری مسلمانان هند و مرکز مهم معماری، سیاست، هنر و ادبیات شد.(۲۴)
در دوره حکومت غیاث الدین بَلبَن (۶۶۴ـ۶۸۶)، شماری از هنرمندان، ادیبان، علما، نظامیان و دیوان سالاران ممالک اسلامی عازم دربار وی شدند. در این دوره، پانزده محله مسلمان نشین به نامهای عباسی، سَنجَری، خوارزمشاهی، دیلمی، علوی، اتابکی، غوری، چنگیزی، رومی، آق سُنقُری، یمنی، موصلی، سمرقندی، کاشغری و خَتایی در دهلی وجود داشت. برخی از آنها با حمایت بلبن و به دنبال مهاجرت شاهزادگان و بزرگ زادگانی ایجاد شده بود که از ترس حملات مغول از ماوراءالنهر، خراسان، سیستان، لرستان، کردستان، عراق، آذربایجان، فارس، روم و شام راهی هند گردیده بودند.(۲۵) در دوره بلبن، اطراف دهلی پوشیده از جنگل بود اما پس از پنهان شدن عده ای شورشی در میان جنگل و دستبردهای مکرر آنها به دهلی، سلطان دستور داد درختان را قطع کنند.(۲۶) او قصر هزارستون را تکمیل و بناهایی دیگر در دهلی ایجاد کرد.(۲۷) بلبن مکانی به نام دارالامن ساخت برای پناه گرفتن بدهکاران، مظلومان و درماندگان، که بعد از مرگش مدفن وی گردید.(۲۸)
در دوره سلطان معزالدین کیقباد (حک: ۶۸۶ـ۶۸۹)، دربار از کوشک لعل (از بناهای بلبن، واقع در شهر قدیمی لالکوت) به کوشک کیلوکری در کنار رود جمنا منتقل شد. به دنبال این جابه جایی، برخی امیران و بزرگان بناهایی در اطراف قصر جدید احداث کردند، که موجب آبادی ناحیه کیلوکری شد.(۲۹) از دیگر آثار مهم معزالدین، مناره بسیار بلندی از سنگ سرخ در صحن مسجدجامع دهلی بود.(۳۰) دهلی در دوره معزالدین دارای حصار و چند دروازه (مانند جود، بداون و غزنی) بود.(۳۱) در دوره جلال الدین فیروزشاه خلجی (۶۸۹ـ۶۹۵) و با تشویق وی و همت برخی امرا و درباریان، کیلوکری رونق و وسعت فراوان یافت و شهرنو نامیده شد.(۳۲)
در این دوره، گروهی از مغولان اسلام آوردند و در کیلوکری، اندرپت و غیاث پور ساکن شدند و محله های جدیدی به نام مغول پوره ایجاد کردند.(۳۳) سلطان علاءالدین محمد خلجی (حک: ۶۹۵ـ۷۱۵) در لشکرگاه خود واقع در دشت سیری، در اطراف دهلی، به تخت نشست و کوشک لعل را دارالسلطنه کرد. او با تعمیر حصار قدیمی شهر و دفع چند حمله مغولان، مانع ویرانی دهلی و قتل و غارت گسترده مردم آن شد.(۳۴)
علاءالدین دروازه و مدرسه علائی را در حوالی قطب منار و مسجد جماعت خانه را در درگاه نظام الدین اولیاء ساخت.(۳۵) آبادی و رونق دهلی در سالهای آخر حکومت علاءالدین، به واسطه سیاستهای وی و غنایم جنگ معبر به اوج رسید.
ضیاءالدین بَرَنی(۳۶) ضمن اشاره به گردآمدن بسیاری از صاحبان علوم و حرف مختلف و عارفانی چون نظام الدین اولیاء در دهلی و ایجاد بناهای بسیار، این شهر را در دوره علاءالدین در ردیف شهرهای بزرگی چون بغداد و قسطنطنیه دانسته است.
غیاث الدین (حک: ۷۲۰ـ۷۲۵)، موسس سلسله تغلقیه، شهر تغلق آباد را در نزدیکی دهلی ساخت و آنجا را دارالملک کرد و شماری از امرا و بزرگان را به خانه سازی و سکونت در آنجا تشویق کرد (همان، ص ۴۲۵، ۴۴۲، ۴۴۹ـ۴۵۳؛ ابن بطوطه، ج ۲، ص ۴۲۶ـ۴۲۷، ۴۵۲). جانشین وی، سلطان محمد (حک: ۷۲۵ـ۷۵۲)، با اقدامات نسنجیده باعث بروز مشکلاتی چون قحطی، گرانی مواد غذایی و مرگ و پریشانی عده ای از مردم دهلی شد. او همچنین، با انتقال دارالملک از دهلی به دئوگیری (دولت آباد) و کوچاندن ساکنان دهلی به پایتخت جدید، باعث ازرونق افتادن دهلی و قدرت گیری هندوهای این شهر شد.(۳۷) بااین حال، سلطان محمد اقداماتی نیز برای آبادانی دهلی انجام داد.(۳۸) او به ساخت بارویی واحد برای چهار شهر ناحیه دهلی اقدام کرد، اما این کار ناتمام ماند.(۳۹) ابن بطوطه که در ۷۳۴ وارد دهلی شده، پهنای دیوار باروی شهر را یازده ذراع ذکر کرده است، که از سنگ و آجر ساخته شده بود. مقبره ها و گورستانهای دهلی بیرون از حصار شهر قرار داشتند. برخی قبرها دارای گنبد یا محراب بودند و انواع گُل در گورستانها کاشته می شد. ابن بطوطه از مسجدجامع بسیار بزرگ دهلی سخن گفته است، که دیوارها، کف، سقف و منبر آن از سنگ بودند. این مسجد که چهار صحن و سیزده گنبد سنگی داشت، در محل یک بتخانه بنا شده بود. مقابل یکی از درهای مسجد، دو بت سنگی گذاشته بودند که عابران روی آن پا می گذاشتند و وارد مسجد می شدند.(۴۰) از محلات مشهور دهلی در عصر سلطان محمد، طرب آباد، سکونتگاه موسیقی دانان، نوازندگان و خوانندگانی بود که از ممالک مختلف به دهلی رفته بودند.(۴۱)
در دوره فیروزشاه (۷۵۲ـ۷۹۰)، بار دیگر اوضاع اقتصادی دهلی روبه ترقی نهاد. سلطان بناهایی چون مسجد جمعه، مدرسه فیروزشاهی و عمارت بالابند و نیز دارالشفایی احداث کرد که از درآمد اوقاف اداره می شد و بیماران به رایگان در آن مداوا می شدند. افزون بر این، حصار فیروزآباد یا حصار فیروزه را در کنار جمنا و در فاصله پنج کروهی (هر کروه: ح ۵ متر) دهلی ساخت، که تختگاه وی و هسته اولیه شهری به همین نام شد. این حصار شامل برج و بارو، مجموعه قصر، مسجدجامع، بازار، برج کبوتر و آب انبار بود. با احداث خانه های امرا و بزرگان در پیرامون حصار، روندایجاد شهر جدید تسریع گردید. تخصیص موقوفات برای برخی مساجد، مدارس و مزارهای سلاطین و مشایخ، ایجاد آبراهه ها و باغهای جدید اطراف حصار فیروزه، ساخت حصار فتح آباد و عمارت دلگشا در تغلق آباد و دروازه جدید در دهلی، تعمیر آرامگاهها و بناهای سلاطین پیشین چون مقبره سلطان علاءالدین، جامع دهلی قدیم و قطب منار از دیگر اقدامات فیروزشاه بود.(۴۲)
در پی حمله تیمور گورکان به دهلی (۸۰۱) و شکست سپاهیان تغلقی، شماری از مردم شهر کشته یا اسیر شدند و برخی بناهای آن تخریب گردیدند. بعد از بازگشت تیمور، خضرخان که به حکومت دهلی منصوب شده بود، سلسله سادات (حک: ۸۱۷ـ۸۵۵) را ایجاد و قلعه خضرآباد یا گُمتی خضر را بنا کرد. از پیامدهای حمله تیمور، بروز قحطی و وبا در حوالی دهلی و مرگ شماری از مردم بود. با پیروزی خضرخان بر مدعیان قدرت و بازگشت تدریجی مردم فراری به دهلی، بار دیگر این شهر رو به آبادی گذاشت. جانشین خضرخان، مبارکشاه (حک: ۸۲۴ـ۸۳۸)، شهر مبارک آباد را در کنار جمنا احداث کرد.(۴۳) با تسلط بهلول لودی بر دهلی، این شهر تختگاه سلسله جدید لودیان (حک: ۸۵۵ـ۹۳۲) شد. از ویژگیهای برجسته شهرسازی دهلی در دوره لودیان، احداث باغ ــ مقبره برای سلاطینی چون بهلول و سکندر لودی است، که نزدیک این مقبره ها، مسجدِ باره گنبد را احداث کردند.(۴۴)
ظهیرالدین بابُر (حک: ۹۳۲ـ۹۳۷) با استفاده از خاک حاصلخیز و آب فراوان این ناحیه، چهارباغی در کنار جمنا احداث کرد. در این دوره، افزون بر دهلی قدیم، حصار فیروزه و تغلق آباد نیز آباد مانده بودند.(۴۵) در اوایل سلطنت همایون (حک: ۹۳۷ـ۹۶۳)، قلعه و شهر دین پناه در کنار جمنا احداث شدند. مطابق طرح اولیه، مقرر بود قصری هفت طبقه درون قلعه ساخته شود و در اطراف آن، باغها و بوستانهایی ایجاد گردد. عملیات ساخت این مجموعه در مراسمی با حضور شاه و برخی علما، سادات و بزرگان دهلی آغاز شد.(۴۶)
پس از غلبه شیرشاه سوری بر همایون (۹۴۷)، او شهر دهلیِ علائی یا کوشک سیری یا دارالخلافت دهلی را ویران ساخت و دیوارهای شهر دین پناه را تکمیل کرد. سپس، نام آن را به شیرگره تغییر داد که بعدها به پوراناقلعه مشهور شد. همچنین در داخل شیرگره، مسجدی سنگی و دو قلعه مجزا ساخت.(۴۷)
اسلام شاه (حک: ۹۵۲ـ۹۶۱) قلعه سلیم گره یا اسلام گره را ساخت که بعد از تسلط مجدد همایون بر دهلی (۹۶۲)، نامش به نورگره تغییر یافت.(۴۸) در دوره اکبرشاه (حک: ۹۶۳ـ۱۰۱۴) و پس از انتقال پایتخت به آگره (اکبرآباد)، دهلی روبه ویرانی و خرابی گذاشت. به گونه ای که در اوایل سلطنت جهانگیر (حک: ۱۰۱۴ـ۱۰۳۷)، مناطقی چون تُغلُق آباد خالی از سکنه و عمارات آن خراب بود.(۴۹) بااین حال، به همت مادر اکبرشاه (حاجیه بیگم) بناهای مهمی چون باغ ــ مقبره همایون و سرای عرب در شهر کیلوکری ساخته شد.(۵۰)
شاه جهان در دهلی قدیم و نزدیک بناهایی چون مقبره رضیه سلطان و قلعه سلیم گره، شهر شاه جهان آباد/ جهان آباد را ساخت.(۵۱) شاه جهان آباد تا پایان سلطنت شاه جهان، بسیار توسعه یافت، به طوری که جمعیت آن به پانصدهزار تن رسید. در این مدت، مساجدی چون فتحپور و سِرهِندی را عده ای از درباریان و اعضای خاندان سلطنتی در این شهر ساختند.(۵۲) همچنین، برخی از آنان در حوالی شاه جهان آباد چند باغ احداث کردند، ازجمله باغ شالیمار را بی بی مبارکه اکبرآبادی (همسر شاه جهان)، باغ روشن آرا را روشن آرا (دختر شاه جهان)، و باغ صاحبه آباد یا باغ بیگم را جهان آرا بیگم صاحب (دختر دیگر شاه جهان) ساخت.(۵۳)
محله های مهم دهلی در این دوره، کشمیری، کشتیبانان، روشن پوده، آملی و جَتواره بودند. محل دفن مردگان دارالبقا نام داشت و در جنوب بازار واقع بود.(۵۴) همچنین، موتی مسجد یا مسجد غسلخانه در لعل قلعه (قلعه سرخ) شاه جهان آباد با سنگ مرمر ساخته شد و با طلا و مس تزیین گردید.(۵۵) برخی جانشینان اورنگ زیب (حک: ۱۰۶۸ـ۱۱۱۸) و درباریانشان نیز در ساخت مساجد، مدارس و دیگر بناهای دهلی مشارکت داشتند، مانند مجموعه بناهای بخت آورنگر، زینت المساجد، مسجد درگاه و شاه باغ.(۵۶) همچنین، عده ای از امرا و بزرگان شیعی بناهایی چون قدمگاه حضرت علی علیه السلام، برج کاسه حضرت فاطمه، و مجلسْخانه مرثیه خوانی را برای شیعیان دهلی احداث کردند.(۵۷)
پس از مرگ اورنگ زیب و ضعف حکومت بابُریان، راجپوتها، مراتهه ها و سیکها شورش کردند و موقعیت برتر مسلمانان در دهلی و قلمرو بابریان را به خطر انداختند. در ۱۱۴۹، گروهی از مراتهه ها، به غارت و آتش زدن دهلی پرداختند.(۵۸) به دنبال حمله نادرشاه افشار به هند و پیروزی وی بر محمدشاه در جنگ کرنال (۱۱۵۱)، شاه جهان آباد به دست افشاریان افتاد. در ایام حضور نادرشاه در این شهر، گروهی از مردم شورش کردند و شماری از سپاهیان وی را به قتل رساندند. او نیز فرمان قتل عام و غارت شهر را داد که با تخریب برخی بناها همراه شد.(۵۹) فتح دهلی به دست نادرشاه ضعف حکومت بابری را آشکارتر کرد و سبب تهییج هندوها و دیگر گروههای غیرمسلمان برای کسب موقعیت بهتر و ایجاد معابد بیشتر در دهلی و دیگر مناطق شد. در واکنش به این اوضاع، پادشاه افغانستان، احمدشاه دُرّانی (حک: ۱۱۶۰ـ۱۱۸۶)، مدعی نجات دهلی گردید و بارها به آنجا و شهرهای پیرامونش حمله کرد و موجب قتل و غارت شماری از مردم شد.(۶۰) از پیامدهای جنگهای پیروزمندانه وی با گروههای غیرمسلمانی چون مراتهه ها و راجپوتها، افزایش نفوذ افغانها در دهلی بود. در دوره حکومت شاه جهان سوم (۱۱۷۳)، مرکز سیاسی بابریان موقتاً به دوآب منتقل گردید و اداره دهلی به دست یعقوب علی خان افغان افتاد. هرچند در ۱۱۷۴، مراتهه ها توانستند افغانها را از دهلی بیرون برانند، اما در جدالهای سخت طرفین، بناهایی چون دیوان خاص، شاه برج و موتی مسجد (هر سه در شاه جهان آباد) تخریب گردیدند، شهر غارت شد و شماری از ساکنان آن به قتل رسیدند.(۶۱)

نظرات کاربران درباره کتاب دهلی