فیدیبو نماینده قانونی انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب شعر مقاومت و دفاع مقدس

کتاب شعر مقاومت و دفاع مقدس

نسخه الکترونیک کتاب شعر مقاومت و دفاع مقدس به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۳,۰۰۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب شعر مقاومت و دفاع مقدس

«شعر» حاصل «شور» و «شعور» یک ملت است و شعر و شعور هر ملتی در نقاط عطف تاریخی به‌خوبی نمایان می‌شود. ایران سرزمینی است که به تعبیر جلال ‌آل‌احمد در چهار راه حوادث قرار دارد و تاریخ آن مملو از حوادث گوناگون است. پیروزی انقلاب اسلامی که خود نقطه‌ی عطف سرنوشت‌سازی برای تمام تاریخ ایران بوده است، سراسر تاریخ پس از آن مملو از لحظاتی است که بسیج‌کننده‌ی «شور» و «شعور» ملت انقلابی است. از جمله حوادثِ مهمِ پس از انقلاب که پیوند بسیار محکمی با خود انقلاب اسلامی دارد، دفاع غیرتمندانه هشت ساله‌ی ملت در برابر متجاوزان است. دفاع مقدس چنان شور و شعوری در ملت مسلمان ایران ایجاد کرد که «شعرها» نتوانستند حق آن را ادا کنند و تنها توانستند گوشه‌هایی از آن را در لابه‌لای مصرع‌ها و ابیات بیاورند. شاعران تلاش کردند در طی این چند دهه همراه ملت، بی‌تکلف دست به قلم شوند و احساس درونی ملت را به پیشینه‌ی تاریخی ادبیات و شعر پیوند بزنند و در قالب‌های متعدد شعر حماسی عرضه کنند. انصافاً هشت سال حماسه و دفاع ظرفیت‌های فراوانی برای تولید ادبی و هنری دارد که جا دارد شعرا، نویسندگان، هنرمندان و... اهتمام ویژه‌ای به آن داشته باشند. اثر پیش رو، کامل‌ترین مجموعه‌ای است که می‌توان برای شعر دفاع مقدس یافت.

ادامه...

بخشی از کتاب شعر مقاومت و دفاع مقدس

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

پیشگفتار

چنان که می دانیم، جنگ تحمیلی هشت ساله عراق بر ایران در فاصله ای کمتر از دو سال از پیروزی انقلاب اسلا می آغاز شد، بنابراین آثار ادبی حاصل از انقلاب، منهای جنگ نمی تواند وجود داشته باشد؛ زیرا ادبیاتِ انقلاب پیش از جنگ، از نگاشتن یکی دو داستان درباره ی انقلاب و سرودن اشعاری چند در بسیج مردم فراتر نرفت، لذا شکوفایی ادبیات انقلاب اسلامی بعد از جنگ و قوام آن در بطن جنگ بوده است.
نکته ی مهم اینکه ادبیات مقاومت در این مرز و بوم از سابقه ای بس طولانی و ریشه دار برخوردار است، و حیات مردم این دیار با حماسه پیوندی عمیق و ناگسستنی دارد که شعر دفاع مقدس استمرار شکوهمند همین تاریخِ سراسر مبارزه و پایداری است، زیرا هم زمان با جنگ، شعر پایداری متولد شد و پابه پای جنگ پیش آمد، و پس از جنگ نیز با مضامینی تازه ادامه یافت.

«...آمدیم از جاده های زخمناک
با تنی مجروح و پایی چاک چاک

بازگشتیم از کران های بهشت
ذوب گشتیم از لهیب سرنوشت

سینه ها از شوکران سرشار شد
معبر آیینه ها دیوار شد

آه اینجا، غربت و غم مانده است
عشق در خط مقدم مانده است

شهر بوی سکه و نان می دهد
بوی دالان های زندان می دهد

کوچه کوچه شهر را گردیده ایم
یک سلام بی طمع نشنیده ایم

شهر ما را شیمیایی می کند
روح را دل را ریایی می کند

باز در دل خاطراتم زنده شد
سینه ام از ناله ها آکنده شد»(۱)

به همین جهت برای آشنایی با پدیده ی شعر مقاومت در ادبیات معاصر ایران، پژوهشی در هشت فصل صورت گرفت:
فصل اول به مقدمه ی مفاهیم و کلیات اختصاص دارد که به تعریف شعر مقاومت و تعریف شعر دفاع مقدس، وجه تمایز شعر جنگ با شعر مقاومت و پایداری می پردازد و سپس ضرورت و هدف تحقیق را بیان می کند. همچنین ذکر پیشینه های بررسی شعر مقاومت و شعر دفاع مقدس چون نویسندگان، نهادها و ارگان ها، برگزاری کنگره ها، جایزه ی ادبی قیصر، جشن ملی و جشنواره های فرهنگی ـ هنری دفاع مقدس از دیگر مطالب این فصل است.
در فصل دوم عناصر و کارکردهای شعر دفاع مقدس، مورد توجه قرار می گیرد و در طی آن گذری بر هشت سال دفاع مقدس و چگونگی پدیدآمدن شعر دفاع مقدس می شود. در این فصل، تمایز و تفاوت شعر دفاع مقدس با حماسه های ملی و شعر مقاومت جهان، بازتاب دفاع مقدس در شعر، تاثیر شعر دفاع مقدس بر جنگ را مشاهده می کنیم و سپس ویژگی های آن را در می یابیم و به رسالت شعر دفاع مقدس پس از دفاع مقدس و امکان جهانی شدن شعر دفاع مقدس آگاه می شویم. به این ترتیب این فصل به طرح پرسش ها و پاسخ هایی درباره ی شعر مقاومت می پردازد که در آن علاوه بر مقایسه ی شعر دفاع مقدس با شعر مقاومتِ کهن و سایر اشعار مقاومت جهان، سیر تحول آن نیز مطرح می شود.
فصل سوم «شعر مقاومت در بستر تحولات اجتماع» نام دارد که بعد از مقدمه، به چگونگی پدیداری شعر مقاومت و ریشه ها و سیر تحول آن، در چندین دوره ی زمانی می پردازد. هر دوره نیز رویکرد و ویژگی های سبکی خاص خود را دارد که با آن رویکرد از دوره های دیگر متمایز می شود. به طورکلی ریشه های شعر مقاومت و سیر تغییر و تکامل آن از قرن های پنج و شش نشات می گیرد، اما در این پژوهش، این دوره ها از پیش از انقلاب آغاز شده و تا بعد از جنگ و زمان اکنون ادامه دارد که هر دوره با یکی از ویژگی های خاص سبکی و ادبی مختصِ خود، ارزیابی می گردد.
در فصل چهارم سیر تحول شعر مقاومت پس از پیروزی انقلاب اسلا می تا سال های اخیر در وجه قالب های شعری نمود می یابد. زیرا مهم ترین و اساسی ترین تغییر و تکامل شعر مقاومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در درجه ی اول، دگرگونی قالب های شعری است و در درجه ی دوم، تکامل سبک ادبی از لحاظ کاربرد انواع نمادها و تصویرسازی ها می باشد که این تکامل ساختار زبان را نیز تحت الشعاع قرار می دهد. در درجه ی سوم، تحول و تعالی سبک، درون مایه و محتوا یا به عبارتی سبک فکری شعرِ مقاومت اهمیت دارد که به طور مفصل شرح داده می شود.
فصل پنجم سبک ادبی شعر دفاع مقدس است که پس از ذکر مقدمه، مبحث نماد و سمبولیسم در دوران انقلاب و جنگ و پس از جنگ، مطرح می شود. در این فصل خواهیم دید که قلمرو نمادگرایی در شعر جنگ متفاوت و متنوع است که برطبق آن، شاعرانِ دفاع مقدس هم نمادهای عمو می و تکراری و هم سمبول های خصوصی را به کارگرفته اند و برحسب توانایی و قدرت تخیل خود از اقسام گوناگون نمادها در مفهو می امروزی بهره برده اند.
فصل ششم را سبک زبانی شعر دفاع مقدس، در دوره های قبل از دفاع مقدس و دوران دفاع مقدس و پس از آن تشکیل می دهد که در آن، هنجارشکنی زبانی و اسطوره سازی، ترکیب سازی، واژگان تازه، ویژگی های واژگانی تحلیل و تبیین می شود. علاوه بر آن، سبک موسیقایی ویژه چون ساختن قافیه و ردیف های نو، زبان و بافتی آهنگین نیز در این فصل مورد توجه قرار می گیرد.
اما فصل هفتم، سبک فکری یا درون مایه و مضامین شعر دفاع مقدس را بررسی می کند. در این فصل ملاحظه می کنیم که سبک، درون مایه و محتوا، نتیجه ی ساختار شعری و سبک موسیقیایی و قالب های شعری و سبک زبانی و سبک ادبی است که پس از همه ی آنها شکل می گیرد و در همه ی دوره ها و مراحل، حضوری انکارناشدنی دارد؛ اگرچه، به شاخ و برگ های متعددی تقسیم می شود.
در آخرین فصل این پژوهش یعنی در فصل هشتم مهم ترین و معروف ترین شاعران دفاع مقدس معرفی و ارزیابی می گردند، زیرا سخن راندن از همه ی شاعران دفاع مقدس، در این مجال نمی گنجد و برای شناخت تما می آنها لازم است که به کتاب ها و منابع دیگری رجوع شود. با این همه، در این فصل تنها شاعرانی مطرح شده اند که جزء جریان سازان و سردمداران اصلی شعر جنگ و دفاع مقدس به شمار می روند؛ شاعرانی چون: نصرالله مردانی، سیدحسن حسینی، قیصر امین پور، سلمان هراتی، علیرضا قزوه، محمدکاظم کاظمی، محمدرضا عبدالملکیان، محمدحسین جعفریان، احمد زارعی، احمد عزیزی، یوسفعلی میرشکاک، حمیدرضا شکارسری، عبدالجبار کاکایی، حسین اسرافیلی، پرویز بیگی حبیب آبادی و رضا اسماعیلی. روش بررسی این فصل نیز، بدین گونه است که پس از بیان زندگی نامه و آثار شاعران، به ترتیب فعالیت ها، جایگاه شاعر، نقد و تحلیل آثار، ساختار شعری، سبک زبانی، سبک موسیقی، سبک ادبی و سبک فکری می آید که در پایان از مطالبِ ذکرشده نتیجه گیری می شود. ذکر نمونه ی اشعار هم حسن ختام بررسی شاعران است. سبک فکری شاعران هم براساس منابع موجود از نمامتن، مقالات، نشریات و کتب مختلف می باشد و بدیهی است که خواننده ی گرا می برای مطالعه ی بیشتر در این مورد باید به منابعی که در مورد هر شاعری ذکر شده مراجعه نماید.
در حوزه ی شعر مقاومت سوالات مهمی وجود دارد که این پژوهش به آنها پاسخ می دهد؛ پرسش هایی چون:
ـ سیر تکامل شعر مقاومت پس از پیروزی انقلاب چگونه است و چه دوره هایی را دربرمی گیرد؟
ـ عمده ترین مفاهیم شعر مقاومت پس از پیروزی انقلاب چیست؟
ـ شعر دفاع مقدس چگونه شعری است؟
ـ آیا دوران شعر مقاومت در ایران سپری شده است؟
شعر مقاومت ایران معاصر از لحاظ سبک و محتوا تحولی نو در کنار دیگر جریان های شعری ایجاد نمود، زیرا سبب پویاتر و گسترده تر شدن مضامین شد و شاعران را به متن اجتماع برد و از مهم ترین رویداد جامعه یعنی جنگ تاثیرپذیر ساخت.
نبرد و دفاع ایرانیان در برابر تجاوز دشمنِ فریب خورده ارزشمند و ستودنی است. ادبیات و کلام منظوم فارسی می تواند چون گنجینه و طلسمی آداب و فرهنگ و میراث مادی و معنوی دفاع مقدس را حفظ کند و آن را از بوته ی نسیان و نابودی صیانت و حفاظت کند. پژوهش و تحقیق در باب تاثیر دفاع مقدس در شعر معاصر می تواند شکوه حماسه و هنر شاعرانه ی شاعران متعهد را آشکار ساخته و بر این شکوه و عظمت بیفزاید. لذا در این پژوهش ویژگی های شعر معاصر با درون مایه های دفاع مقدس، از دیدگاه های زبانی، ادبی و محتوایی تحلیل می گردد.
از سوی دیگر، تحلیل و تبیین شعر مقاومت که طیف گسترده ای فراتر از زمان و مکان خود را دربرمی گیرد تنها از نظرگاه ادبی ارزشمند نیست، بلکه ره آورد این پژوهش و تحقیق برای جامعه شناسان و هنرمندان و روانشناسان و تاریخ نگاران نیز کاربرد دارد.
شعر مقاومت زمان بندی خاصی ندارد، در یک مقطع در قالب شعر انقلاب، در مقطع دیگر در قالب شعر جنگ و در مقطع سوم در قالب شعر دفاع مقدس ظهور می کند؛ یعنی از سال ۱۳۵۷ و پیروزی انقلاب آغاز می شود، در دوران جنگ اوج می گیرد و تاکنون نیز ادامه می یابد و محدوده ی مکانی آن ایرانِ معاصر می باشد.
در پایان، جا دارد از نهادها و سازمان هایی چون حوزه ی هنری سازمان تبلیغات اسلامی، کتابخانه ی ملی و مرکز اسناد انقلاب اسلا می که نگارنده را در انجام این پژوهش یاری رساندند، تشکر کنم. به ویژه از معاونت پژوهشی مرکز اسناد انقلاب اسلا می و کارشناسان محترم آن مرکز، تشکر و قدردانی می شود.
و در آخر بر خود لازم می دانم از جناب آقای مهدی حق بین، مدیر گروه هنر و ادبیات آن مرکز که صبورانه و دلسوزانه بنده را در نوشتن این پژوهش، مرحله به مرحله یاری نمودند و با راهنمایی های ارزشمندشان کمک بزرگی رساندند، سپاسگزاری و قدردانی نمایم.

افسانه شیرشاهی
تیرماه ۱۳۸۸

مقدمه

«شعر» حاصل «شور» و «شعور» یک ملت است و شعر و شعور هر ملتی در نقاط عطف تاریخی به خوبی نمایان می شود. ایران سرزمینی است که به تعبیر جلال آل احمد در چهار راه حوادث قرار دارد و تاریخ آن مملو از حوادث گوناگون است. پیروزی انقلاب اسلامی که خود نقطه ی عطف سرنوشت سازی برای تمام تاریخ ایران بوده است، سراسر تاریخ پس از آن مملو از لحظاتی است که بسیج کننده ی «شور» و «شعور» ملت انقلابی است. از جمله حوادثِ مهمِ پس از انقلاب که پیوند بسیار محکمی با خود انقلاب اسلامی دارد، دفاع غیرتمندانه هشت ساله ی ملت در برابر متجاوزان است. دفاع مقدس چنان شور و شعوری در ملت مسلمان ایران ایجاد کرد که «شعرها» نتوانستند حق آن را ادا کنند و تنها توانستند گوشه هایی از آن را در لابه لای مصرع ها و ابیات بیاورند. شاعران تلاش کردند در طی این چند دهه همراه ملت، بی تکلف دست به قلم شوند و احساس درونی ملت را به پیشینه ی تاریخی ادبیات و شعر پیوند بزنند و در قالب های متعدد شعر حماسی عرضه کنند. انصافاً هشت سال حماسه و دفاع ظرفیت های فراوانی برای تولید ادبی و هنری دارد که جا دارد شعرا، نویسندگان، هنرمندان و... اهتمام ویژه ای به آن داشته باشند.
اثر پیش رو، کامل ترین مجموعه ای است که می توان برای شعر دفاع مقدس یافت و امید که مورد توجه و نقد اساتید، شعرا، پژوهشگران و منتقدین قرار گرفته و در چاپ های بعدی غنی تر و کامل تر عرضه گردد.
ضمنِ تشکر از مولف محترم سرکارخانم افسانه شیرشاهی، از زحماتِ آقایان مهدی حق بین مدیر گروه هنر، دکتر رشید جعفرپور مدیر بخش ادبیات و دکتر اکبر اشرفی معاون پژوهشی و نیز همکاران محترم در موسسه فرهنگی هنری و انتشارات قدردانی می شود.

مرکز اسناد انقلاب اسلامی

فصل اول: مقدمه، مفاهیم و کلیات

«خورشید شعر می دمد ای ماه رو بگیر چون اشک از زلال دلم آبرو بگیر
خون شهید می چکد از واژه های من هنگام گوش دادن شعرم وضو بگیر»

"احمد زارعی "

مقدمه

جنگ، آفریننده ی تاریخ است. زیرا تاریخ صرفاً با شرح کشمکش های مسلحانه آغاز شد و بعید است که این پدیده، زمانی از بین برود. اگر این نظریه را بپذیریم که جنگ محصول نزاع در گروه های اجتماعی بر اثر رقابت است، انسان و غرایز او به طور خاص موضوع بحث ما خواهد شد. «جنگ می تواند سرچشمه ی بی پایانی برای خلق زیباترین و عمیق ترین آثار ادبی و هنری باشد؛ از دیرباز هم چنین بوده است. اولین آثار نقاشی انسان بر دیواره ی غارها از جنگ هایش و با درندگان از شکارهایش بوده است. چنان که زیباترین ترانه های اعراب در ستایش جنگ است».(۲) «اگر ادبیات تمام جهان را تحلیل کنیم، تمام شعر و ادبیات جهان، شعر و ادبیات پایداری است. حتی عاشقانه ها هم به سمت یک آرمان می رود که شاعر با چیزی در جنگ است؛ مثل هجر. شعر امروز ما هم در مقابل یک واقعیت تاریخی قرار گرفته است. ما اسطوره های فراوانی نداریم اما حالا با چیزی روبه رو هستیم که دیده ایم و لمس کرده ایم که تاثیرگذارتر است. حالا اگر شاعران و نویسندگان ما از این واقعیت نگویند آیندگان ما از این واقعیت چه خواهند دانست. بنابراین راهی نیست که تمام شدنی باشد».(۳)
بخش قابل توجهی از ادبیات کلاسیک فارسی نیز چنین مایه ای دارد؛ نمونه اش شاهنامه که شاهکاری است که در آن روح پایداری در ادب گذشته ی ما کاملاً مشهود است و انسان را به انسان بودن دعوت می کند. حفظ کرامت انسان، عدالت جویی و ظلم ستیزی چه در درون و چه در بیرون همیشه در ادبیات ما نمود داشته است.
در برخی از کشورها نیز، شاعرانِ جنگ و مقاومت به واسطه ی سروده هایشان اعتبار جهانی یافته اند: نظیر شاعران شعر مقاومت فلسطین، محمود درویش، توفیق زیاد، سمیع القاسم... گاه برخی آن چنان پیش رفته اند که با شعر خود به شعر مقاومت اعتبار جهانی داده اند؛ مثل «پابلو نرودا». در این مورد «گاستون بوتول» می گوید:
«جنگ بی تردید شگفت انگیزترین پدیده ی اجتماعی است؛ اگر جامعه شناسی آن گونه که دورکیم گفته است، بیان تاریخ به صورتی دیگر باشد».(۴)
اما نکته ی مهم در اینجاست که جنگ تحمیلی هشت ساله ی کشور ما با دیگر جنگ های جهان تفاوت دارد، چون تمایز آن انگیزه ی عقیدتی و مذهبی بودن جامعه در پشتیبانی از احساسات ملی است. در طول دفاع مقدس، ما شاهد جریان ها و مسائلی در جبهه های خودمان بودیم که آن نبرد هشت ساله را از همه ی جنگ های رایج در دنیا جدا می کند، لذا ادبیات متعلق به آن هم متفاوت است. «شعرِ جنگِ ما بی آشیانه است زیرا شاعر یا شاعرانی خاص طلایه دار این مهم نشدند تا جنگ در وجود آنان تجلی یابد و به شعرشان منتقل شود. شاید اگر جنگ ما هم مثل بسیاری از جنگ های دیگر ملل بود، می شد با یک شاهکاری بی نظیر آزادی برای فرانسوی ها و یا حتی یک شعر کوتاه و گزیده مثل «بربرها می آیند» «ارکاوامی» یا حتی برخی نمونه های وطنی، این قضیه را فیصله داد. اما هشت سال جنگ ما بار سنگینِ تاریخِ یک ملت و یک مذهب را بر دوش خود حمل می کند. در بحبوحه ی جنگ همه ی شرایط ایجاب می کرد تا سراینده به جنبه های حماسی شعر خود که نوعی تحریض و تحریک در بیت بیتش نهفته است، بیشتر بپردازد. «غربیان یا فرنگیان در زمینه ی جامعه شناسی شعر جنگ کتاب های مفصل نوشته اند و در مقام بحث و جدل در این باب ید طولایی دارند اما در زمینه ی شعر و ادب مقاومت به چیزی نرسیده اند؛ زیرا در شعر جنگ ظاهربین هستند، بر رفتن یاران مویه می کنند؛ شعر آنان در زمان حال خودشان سیر می کند و گزارش رخدادهاست. حقیقت این است که شعر جنگ غربیان، شعر ضدجنگ است و آنچه به عنوان ادبیات جنگ مطرح است، ادبیات ضدجنگ است».(۵) برخی گمان می کنند که در دوران چالش سنت و مدرنیته، دیگر زمان انقلاب و انقلابی گری نیست و شعر جنگ و شعر انقلاب باید جای خود را عوض کند. زیرا شعر انقلاب را شعر خشونت می شمارند؛ بدون آنکه از ادبیات کلاسیک فارسی تصوری جامع و نگاهی فراگیر داشته باشند. برطبق نظر آنان، ادبیات و شعر کلاسیک سرشار از رفاه زدگی و آسایش طلبی است، بنابراین نمی توان آن را مدرن تلقی کرد؛ در حالی که ادبیات مشروطه و شعر فارسی دوران معاصر سرشار از خشونت است. «اما غافل از آن اند که هرجا سر سوزن از غیرت دینی یا غیرت انسانی است برخورد قهرآمیز با ستمگران و صاحبان زر و زور و تزویر هم هست، حتی همان عرفان کلاسیک ما نیز که ایشان آن را مظهر سماحت و تساهل می دانند، در همان حال که آزاداندیشی و تحمل و خویشتنداری را ترویج می کند، برخورد قهرآمیز را انکار نمی کند. چنان که مولوی می گوید: «روز اشدا علی الکفار باش /خاک بر دلداری اغیار باش /تا ز غیرت از تو یاران نکشند /چون که این گرگان عدو یوسف اند و یا: گرگ های آدمخوار یعنی صاحبان زر و زور را مانند دانه های اسپند در مجمر حرکت انقلابی و قهرآمیز بسوزان». همچنین می گوید: «پیامبر اسلام نیز باید مانند صفدران و شیران باشد و با ناراستی و ناراستان بستیزد چون نبی یوسف بوده است آن رسول امت او صفدران اند.»(۶)
بنابراین، ادبیات مقاومت در این مرز و بوم از سابقه ای بس طولانی و ریشه دار برخوردار است، بدین لحاظ حیات مردم این دیار با حماسه پیوندی عمیق و ناگسستنی دارد و شعر دفاع مقدس استمرار شکوهمند همین تاریخ سراسر مبارزه و پایداری است. به عبارتی، قبل از این هم ادبیات پایداری داشته ایم، ولی اینکه ادبیات دفاع مقدس و خود جنگ تحمیلی چه تاثیری بر این ادبیات داشته، قابل تامل است!
«جامعه ی نوخاسته ی انقلابی که هنوز بیش از ۱۹ ماه از تجربه های روزهای آتش و خونِ مبارزاتِ خیابانی سال ۱۳۵۷ فاصله نگرفته بود؛ اما شور و گرمای آن روزها را با خود داشت، ناگهان به قلمرو جنگی ناخواسته قدم گذاشت که در کمتر از یک هفته پنج استان کشور به طور کلی و بقیه ی کشور را کم و بیش درگیر شرایط تازه ی خود کرد».(۷) جنگی که هشت سال به طول انجامید و با پذیرش قطعنامه در بیست و هفتم تیر ۱۳۶۷ پایان یافت، همراه با خود جریان نیرومند فرهنگی در حوزه ی شعر، قصه، نمایشنامه، نقاشی، سینما، تئاتر و... را رقم زد که می توان تجربه هایی تازه و بدیع در لابه لای شبکه ی عظیم فرهنگی آن یافت. هم زمان با جنگ، شعر پایداری هم متولد شد و پابه پای جنگ پیش آمد. پس از جنگ، شعر پایداری با مضامینی تازه ادامه یافت. آبشخور شعر پایداری تفکر و شعور است. تجربه های پرارج ملتی که هشت سال با ایمان ولایت و عشق به تنهایی، رو در روی مسلح ترین و مجهزترینِ دشمنان ایستاد، در ادبیات دفاع مقدس جلوه گر شده است چراکه ادبیات دفاع مقدس، آیینه ای است فراروی فردا و ترجمانِ احساسات و اندیشه و باور نسلی که به تنهایی ایستاد و در مقابل تهاجم دشمن نشکست. شعر دفاع مقدس، حرکت و حضوری هدفمند و آرمان گرا دارد که با پشتوانه ای از ایمان به اسلام و شیعه، اعتقاد به امام خمینی (ره) و پیروی از ایشان وگره خوردگی با عظیم ترین حادثه ی عاشقانه و عارفانه یعنی کربلای حسینی(ع)، نه تنها منشا آفرینش سروده ها و نوشته هایی زلال و زنده توسط شاعران و نویسندگان می شد، بلکه ذوق نیروهای رزمنده را نیز برمی انگیخت. سروده ها، شعارها، نوحه ها و رجزهای این دوره که سراینده و گوینده ی آنها عمدتاً ناشناخته مانده است، گواه این مدعاست. از سوی دیگر، پس از شروع عملیات که در مرحله ی دوم دفاع مقدس انجام گرفت؛ نام عملیات، اسم رمز، مناطق جبهه و عناصر فرهنگی جبهه به درون شعر راه یافت و فرهنگ عاشورا که تکیه گاه جبهه هاست، سبب ایجاد فرصت های ناب شاعرانه برای شاعران گردید، این سروده ها به ویژه در سال های میانی دفاع مقدس، جغرافیای فرهنگی و روانی جبهه را به خوبی نشان می دهد. مطالعه در این سروده ها تحلیل و تبیین آفاق تفکر، عاطفه و احساس شاعران این سروده ها، نه تنها برای نسل های آینده که برای همه ی جامعه هایی که در آینده با تکیه بر فرهنگ اسلامی مبارزات ناگزیری را پیش رو خواهند داشت، سرمایه ای بزرگ و ارزشمند خواهد بود.
مسائل سیاسی و اجتماعی، همواره نقش موثری در دگرگونی ادبیات هر ملتی داشته است و نگرش تما می هنرمندان به ویژه سخن سرایان پیوسته به مسائل سیاسی و اجتماعی روزگار خویش معطوف بوده است. بنابراین بن مایه های شعر هر شاعری با مسائل اجتماعی عصر وی ارتباط تنگاتنگ دارد. تغییر نگرش ها، محتواها و حتی سبک های ادبی حاصلِ این چرخش ها و ستیزهای هر اجتماعی می باشد. اگر در سبک خراسانی که می توان آن را عصر عقل گرایی هم شمرد، شادی گرایی در ادبیات و به ویژه در شعر آن عصر به چشم می خورد، طبیعتاً ناشی از مسائل اجتماعی آن روزگاران است و یا اینکه شعر در سبک عراقی به ویژه در عصر بعد از حمله ی مغول و تاتار، تحول ها و ستیزهای عجیب و ژرف می یابد و عرفان در دنیای پهناور ادبیات ایران زمین، سایه ای وسیع می گستراند که این امر بی گمان با اتفاقات آن روزگار عجین است. بنابراین ادبیات هر دوره بیش از هرچیز، وابسته به تحول و ایجاد سبک بسته به همین تغییر نگرش ها و سیاست ها و مسائل سیاسی آن عصر می باشد. چنان که بسیاری از مسائل سیاسی، جنگ ها و چالش ها در طول تاریخ منجر به خلقِ ادب پایداری شده اند. در حقیقت ادبِ پایداری ملت ها در برابر تهاجم بیگانگان دارای خمیرمایه ی واحدی است و آن حفظ هویت، اصالت و استقلال است. به علاوه، آثار ادبیات پایداری لزوماً تنها در نوع حماسه جای ندارند و گاه در حوزه ی نوع غنایی نیز قرار می گیرند، از این رو که اثر ادبی مربوط به پایداری و حماسه در سه مرحله خلق می شود: پیش از آغاز حادثه، در هنگام حادثه و پس از حادثه.
حادثه های مهم در ادبیات معاصر ایران که ادب مقاومت را رقم زدند، بسیارند ولی آنچه در این میان مهم تر و گسترده تر است پیروزی انقلاب اسلا می و سپس جنگ تحمیلی است. پس از پیروزی انقلاب به طور اعم و در طول سال های دفاع مقدس به طور اخص ادبیات معاصر در پرتو جهد، ایثار و استقامت مدافعان تولدی نو یافت و جهشی برتر گرفت و شاعران جوانی پا به عرصه ی ظهور نهادند و جاودانه شدند.
جنگ تحمیلی تاثیر بسیار عجیب و گسترده ای در ادبیات ما و به طور کلی در فرهنگ ما داشته است. چنان که سینما، تئاتر و ادبیات و سایر مقولات فرهنگی، در عصر دفاع مقدس و تحت تاثیر آن، بی درنگ به سینمای جنگ، تئاتر جنگ و ادبیات جنگ تبدیل شدند. از همین رو، حماسه ی دفاع مقدس در سرعت بخشیدن به جریان حماسه سرایی و آرمان گرایی در ادبیات ما نقش عظیمی داشته که غیرقابل انکار است. البته عده ای شعارزدگی ادبیات دفاع مقدس را دستاویز و بهانه ای قرار داده اند تا بر روی همه ی این آثار خط بطلان بکشند، ولی آثار شاعران این دوران، در طولِ تاریخِ ادبیات فارسی کم نظیر و ماندگار و گاهی نادر است.
نکته ی مهم اینکه بر طبق آثار موجود درباره ی ادبیات جنگ، شرایط جنگ های امروزی با دوره های قبل متفاوت است. علاوه بر آن، دیدها، تلقی ها، برداشت ها، استعدادها، روحیات و قدرت خلاقه و عاطفی و چگونگی گره خوردگی خیال و عاطفه و سایر لوازم شاعری نیز با عصر و دوره ی اسدی طوسی و فردوسی و سایر حماسه سرایان تغییر اساسی کرده است. ساحت ها و زمینه های شعری یا دوره های ادبی را می توان از حیث تفاوت ها به فرازها و دوره های کوتاهی مانند سال های ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۴ یا ۱۳۵۸تا ۱۳۶۸ تقسیم بندی کرد. دوره و زمان تغییرات شعری در دوران معاصر بسیار محدودتر و کوتاه تر از دوره های پیشین است. تفاوت دیگر شعر جنگ با دوره های حماسی پیشین، محدودیت حوزه ی تخیلی شاعرانه است.
شعر انقلاب و به موازات آن شعر مقاومت به فراخور رفورم ها و جریان هایی که طی دهه ی ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۰ با آن مواجه بود، برخلاف ساختارها و نوع نگاه شاعران قبل از انقلاب، وارد عرصه ای شد که تا پیش از آن شاهد چنین صحنه ای نبود. تنها غنای این هنر به ادبیات حماسی ادوار گذشته برمی گشت و برخورداری از منظومه ی سترگی چون شاهنامه ی فردوسی و آثاری دیگر که هنرمندان عصر معاصر با بهره وری از این آثار و استفاده از نام ها و عناوین آنان به عنوان سمبل، خواسته های درونی خود را در قالب اشعار سیاسی ـ اجتماعی خلق می کردند. اما جنگ و به دنبال آن ادبیات مقاومت با حضور در متن حوادث و رخدادهای ملی و مذهبی خود، توانست از منظری تازه به بیان این وقایع در قالب شعر بپردازد. چنین بود که شاعر مقاومت ممنوعیتِ مرزها را درهم شکست و در گستره ی فضایی باز رو به کبریایی کلام آورد و در سایه ی کلمات، مشق مهر و مجاهدت کرد. در این میان شور عشق با شعور انقلابی درهم آمیخته شد و شاعران با بروز احساسات و اندوخته های هنری خود به کلمات جان دادند و با خلق آثاری ارزشمند و قابل تامل، توانستند در غنای فرهنگ و ادبیات مقاومت نقش مهمی ایفا کنند. بر همین مبنا، ادبیات مقاومت، خوش درخشید و به راه خود ادامه داد و در این میان پیشروان جریان شعری کشور، با برخورداری از دانش و هنر خود، توانستند کلمات را به لعاب جوهره ی هنر بیارایند و حاصل عرق ریزان روح و روان خویش را به همه هدیه کنند. به همین جهت کمتر شاعری را می توان یافت که درباره ی جنگ در این روزگار شعری نسروده و احساس قلبی اش را باز نگفته باشد؛ چون شاعران روحشان و وجودشان با این حماسه ی مقدس عجین شده بود و به همین دلیل به طور عینی با لحظه ها حرکت می کردند و همان طور که در جنگ رزمندگان ما خود را از میان همه ی ناهمواری ها بازمی یافتند، شعر دفاع مقدس نیز از میان همه ی فراز و نشیب های فرهنگی کشورمان گذر کرد و با حرکت پویایی مانا شد.

شعر مقاومت، حوزه ها و رویکردهای آن

مرز کاملاً دقیق و معیار کاملاً بارزی برای تعریف شعر مقاومت نداریم؛ اما آنچه مشهور است اینکه، شعر مقاومت در ایرانِ پس از انقلاب اسلا می به شعری گفته می شود که به ارزش ها، پیامدها و اتفاقات حوزه ی دفاع مقدس بپردازد. اما این تعریف، تعریف جامعی نیست. دفاع مقدس، یک مصداق از شیعه گری یعنی آرمان خواهی و تن ندادن به ستم های موجود بود که این مصداق در سال های بعد ممکن است دچار تغییراتی شود یا از نظر موضوعی روی موارد دیگری متمرکز شود. به این ترتیب ابهام در تعریف باقی می ماند و ممکن است همیشه نسبتی با جنگ یا دفاع مقدس نداشته باشد.
برخی برآن اند تا هرنوع سروده ای را که با موضوع مقاومت و مبارزه پیوندی داشته باشد، مثلاً سروده هایی را که به عاشورا و نهضت کربلا یا دیگر قیام ها و حرکت های انقلابی دینی پرداخته اند نیز شعر دفاع مقدس بدانند. چنین انگاره و باوری، کار تحلیل و بررسی شعر دفاع مقدس به معنی اخص یعنی شعر مربوط به هشت سال دفاع مقدس و پیامدهای آن را دچار مشکل خواهد ساخت. نکته ی بسیار مهم در تحلیل ادبیات دفاع مقدس این است که شاخصه ها و ویژگی هایی را می توان در این ادبیات برشمرد که ادبیات این دوره را از ادبیات گذشته متمایز می سازد؛ برای نمونه سروده های دفاع مقدس از منظری دیگر به عاشورا نگریسته اند که هرگز در ادبیات گذشته ی ما سابقه ندارد؛ مثلاً اضلاع گمشده ی عاشورا چون حماسه، پیام های عاشورایی و عرفان و عشقِ این نهضتِ شگفت در ادبیات گذشته دیده نمی شود. به عنوان مثال، بهترین منظومه ی عارفانه درباره ی عاشورا، «گنجینه ی اسرار عمانی» است که با همه ی لطافت و زیبابی و عظمت، پیام های عاشورایی حماسه و برانگیزانندگی برای الگو گرفتن و مبارزه با ستم و تا حدی سوگ و مظلومیت این جریان در آن دیده نمی شود، اما سروده های دفاع مقدس هم سوگ و اندوهناکی کربلا را باز می گویند، هم حماسه بودن آن را ترسیم می کنند و هم پیام های آن و نیز عرفان بی بدیل آن را منعکس می سازند.
در حقیقت، پدیده ی عظیم جنگ، جریانی را در شعر معاصر ایران خلق کرد به نام «شعر مقاومت» که جزئی جدایی ناپذیر از شعر معاصر و پاره ای از پیکره ی ادبی زبان فارسی گردید. در واقع، هر موضوعی که ما را به هویت اصلی مان برگرداند نوعی شعر مقاومت است؛ هویت ما نیز براساس مکتب با آزادی خواهی و حفظ حرمت انسان ها معنا می یابد. با حفظ و تقویت این هویتْ همواره مستقل و سربلند و پایدار خواهیم ماند و هرگز در مقابل تجاوز دشمن احساس ضعف نخواهیم کرد.
شعر پایداری شعری است با دو بال عدالت و آزادی و پاسدار کرامت های انسانی. شعر مقاومت و پایداری محصول پیوند اندیشه و فکر با تصویر و خیال است، ولی دربند تخیل نیست؛ زیباست، ولی زیبامدار نیست، بلکه معنامدار است. شاعران پایداری، زیبایی را در خدمت تعهد می خواهند. نقطه ی آغاز شعر مقاومت معاصر ایران، انقلاب اسلا می است که محصول مبارزه با رژیم پهلوی و تظاهرات و درگیری های خیابانی می باشد و از شعارهای مرد می در جریان راهپیمایی ها شکل می گیرد و با شروع جنگ به تکامل می رسد. از همین رو حماسه ی دفاع مقدس در سرعت بخشیدن به جریان حماسه سرایی و آرمان گرایی در ادبیات ما نقش عظیمی داشته که غیر قابل انکار است.
بر همین اساس، شعر انقلاب اسلا می به مجموعه سروده هایی اطلاق می شود که در عصر انقلاب اسلامی، به دغدغه ها، رویدادها، مضامین، نگرش ها، باورها و در یک کلمه به عناصر هویتی انقلاب اسلا می پرداخته است که با ظهور جنگ، مسائل جنگ چون ستایش مجاهدت مردمی، ستایش شهیدان و تقبیح دشمنان و متجاوزان، محوری ترین مضمون و موضوع جاری در سروده ها شد.
بر همین اساس، شعر جنگ نیز به مجموعه سروده هایی اطلاق می شود که در قالب های گوناگون اعم از سنتی و نو، نیمایی و سپید شکل گرفته اند و درون مایه ی اصلی آنها تشویق و تکریم دوست و تحقیر و تهدید دشمن و تقویت روحیه ی مذهبی و ملی برای حفظ وطن و آرمان است.
شعر جنگ به لحاظ زمانی حد فاصل بین شروع تجاوز دشمن تا پذیرش قطعنامه ی ۵۹۸ را دربرمی گیرد و شعر خودجوش است. شاعرانِ جنگ، چه ضعیف و چه قوی، احساسات درونی خویش را نسبت به دفاعِ حق در مقابل باطل و حوادث و پیامدهای اوضاع آن به دور از هر نوع تصنع و تکلف و کسب شهرت و مکنت بیان می کنند.
بعد از اقبال به قطعنامه ی ۵۹۸ از سوی ایران، شاعرانِ نکته گوی ایرانی به سرشت سیاسی جنگ نگریستند و سروده هایی که از این زمان به بعد با شاخصه های تشویق و تکریم دوست و تحقیر و تهدید دشمن و نیز انتقاد از خودی و دیگران و اعتراض و نگرانی از فراموشی ارزش ها می پرداختند، به شعر مقاومتِ پس از جنگ، موسوم و مرسوم گردید. زیرا شعر مقاومت نوعی شعر است که مخاطبان را به تن ندادن به وضع موجود و دنبال کردن آرمان هایش فرامی خواند. اگر این تعریف را بپذیریم، می توانیم برای شعر مقاومت استمرار قائل باشیم.
ادبیات مقاومت معاصر ایران، آیینه ای است فراروی فردا و ترجمان احساسات و اندیشه و باور نسلی که به تنهایی رو در روی مسلح ترین و مجهزترین دشمنان ایستاد و در مقابل تهاجم دشمن نشکست. بنابراین این نوع ادبیات، حرکت و حضوری هدفمند و آرمان گرا دارد که با پشتوانه ای از ایمان به اسلام و شیعه، اعتقاد به امام خمینی(ره) و پیروی از ایشان و گره خوردگی با عظیم ترین حادثه ی عاشقانه و عارفانه ی تاریخ، یعنی کربلای حسینی(ع)، نه تنها منشا آفرینش سروده ها و نوشته هایی زلال و زنده در شاعران و نویسندگان می شد بلکه ذوق نیروهای رزمنده را نیز برمی انگیخت. سروده ها، شعارها، نوحه ها و رجزهای این دوره که سراینده و گوینده ی آنها عمدتاً ناشناخته مانده است، گواه این مدعاست.
از سوی دیگر، پس از شروع عملیات که در مرحله ی دوم دفاع مقدس انجام گرفت؛ نام عملیات، اسم رمز، مناطق جبهه و عناصر فرهنگی جبهه به درون شعر راه یافت و فرهنگ عاشورا که تکیه گاه جبهه هاست، سبب ایجاد فرصت های ناب شاعرانه برای شاعران گردید. این سروده ها به ویژه در سال های میانی دفاع مقدس، جغرافیای فرهنگی و روانی جبهه را به خوبی نشان می دهد. مطالعه در این سروده ها تحلیل و تبیین آفاق تفکر، عاطفه و احساس شاعران مقاومت، نه تنها برای نسل های آینده که برای همه ی جامعه هایی که در آینده با تکیه بر فرهنگ اسلامی، مبارزات ناگزیری را پیش رو خواهند داشت، سرمایه ای بزرگ و ارزشمند خواهد بود.

مضامین شعر

در قرون متمادی گذشته، حماسه، عرفان، عشق و اخلاق، از عمده ترین مفاهیم اشعار ایرانی بوده است. شاعران مقاومت نیز همه ی این مفاهیم را در شعر خویش، تجسّم کرده اند و آزموده های عینی خود را با تجارب شعری درآمیخته و در پوشش هنر و شعر به تصویر کشیده اند.
ادبیاتِ پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به ابزاری توده ای با هدف انسجام گروه های متفاوت اجتماعی، بدل شد. به همین دلیل، ناگزیر به ساده ترین شیوه ها روی آورد و با باورهای سنتی و بو می و اصیل مردم پیوند برقرار کرد. طرح اسطوره ها، اسوه ها، خاراندن زخم های کهنه، دستیابی به آرمان های بزرگ دینی از سویی و وجود آرمان قدس، تشکیل امت واحده و تحریک حافظه ی ملی برای به خاطر آوردن عظمت مسلمانان در قرن های گذشته، بخشی از جلوه های محتوایی ادبیات مقاومت در سال های جنگ بود. توصیف صحنه های مهیج جنگ در شعر مقاومت سبب حس انگیزش، همدردی، شهامت، تفکر و مسئولیت می شد.
گسترش حس میهن پرستی و وطن دوستی، انطباق مبانی اعتقادی با اصول پایداری، تلاش برای رسیدن به اهداف عالی انسان، نمادگرایی تاریخی و اسطوره ای، پرستش مفاهیم دینی، فرهنگی و نژادی، از دیگر مضامین عمده ی شعری این دوران است که شاعران پایداری در اقامه ی این براهین از کلیه ی ظرفیت های زبانی و فرهنگی استفاده می کنند. حتی تفکر جهان وطنی (انترناسیونالیسم) در حوزه های جغرافیایی و اعتقادی و تفکر جهاد برای اقامه ی صلح و عدل در جهان در شعر این دوره مطرح شده است.
بیان شجاعت و ستایش فتوحات و دعوت به مقاومت، ستایش مدافعان، توصیف مهیج صحنه های حماسی و تهدید به انتقام از دشمن در شعر این دوره، سهم عمده ای دارد و شایسته است بگوییم نخستین آفرینش های ادبی در حوزه ی شعر مقاومت در سال های جنگ، معمولاً حاوی موضوعات مزبورند.
نکته ی گفتنی اینکه مضامین و مفاهیم شعری مقاومت پس از انقلاب اسلامی، بسیار گسترده اند و دوره های متفاوتی را دربرمی گیرند؛ چنان که در این پژوهش به طور مفصل به آن پرداخته می شود.

دوره های شعری مقاومت

تحولات شعر مقاومت و ریشه های آن، چندین دوره ی زمانی را دربرمی گیرد که هر دوره نیز رویکرد و ویژگی های سبکی خاص خود را دارد و با آن رویکرد از دوره های دیگر متمایز می شود. به طور کلی ریشه های شعر مقاومت و سیر تغییر و تکامل آن از قرن های پنجم و ششم هجری نشات می گیرد. اما در این پژوهش، این دوره ها از پیش از انقلاب آغاز شده و تا بعد از جنگ و زمان اکنون ادامه دارد که هر دوره با یکی از خصلت های خاص سبکی و ادبی مختص آن دوره ارزیابی می گردد.
در دوره ی اول، شعر مقاومت، علاوه بر شاعرانی که پیش از انقلاب، دغدغه های مذهبی و عدالت خواهانه داشتند، مقابل رژیم پهلوی ایستادند و اشعار سیاسی سرودند؛ پس از پیروزی انقلاب اسلا می نیز نسلی از شاعران پدید آمدند که با انقلاب و در انقلاب شاعر شدند و این دو با هم سبب شکل گیری شعر انقلاب اسلا می و سپس شعر دفاع مقدس شدند. روی آوری و استقبال بسیاری از شاعران و ادیبانِ بزرگِ نسل پیشین به ادبیات انقلاب و آفرینش ادبی و اشعار فراوان ، خواه در تجلیل از دفاع مقـدس و فداکاری رزمندگان و خواه درباره ی موضوعات آرمانی و مذهبی انقلاب از ویژگی های محدودیت ناپذیر جـوهره ی انقلاب اسلا می به شمار می روند. در حقیقت، کارکرد انتقادی شعر، پس از مشروطه، شعر را در عصر انقلاب اسلا می به عرصه ی اجتماع کشاند؛ تا جایی که دیگر شعر در این دوره نمی تواند به جز مضامین اجتماعی و سیاسی، هویت مستقلی داشته باشد.
بنابراین، شعر مقاومت شعری است که در ایرانِ پس از انقلاب اسلا می هم زمان با شروع جنگ شکل گرفت و پس از دوران جنگ ادامه یافت و مضامین آن مربوط به جنگ و تبعات آن می شود که به سه دوره ی شعر انقلاب اسلامی، شعر جنگ و پس از جنگ تحمیلی تقسیم می شود.
پس از دوران جنگ نیز شعر مقاومت کارکرد ویژه ای یافت و شاعران به زنده نگاه داشتن آثار و ارزش های جنگ و یاد شهیدان و گرامیداشت جانبازان و ایثارگران پرداختند. عمده ترین دورن مایه ی آن اعتراض و دغدغه ی کمرنگ شدن ارزش های انقلاب و جنگ است و در حقیقت، از سال های پایانی جنگ، رویکرد به شعر دفاع مقدس در قالب شعر اعتراض و شعر دلتنگی، به تدریج آغاز می شود و سپس در سال های پس از جنگ اوج می گیرد. شعر این دوران، شعر شِکوه و اعتراض و هشدار، همراه با دغدغه ی فراموشی ارزش ها و ایثارها و شهادت هاست. در این دوران، شاهد چهره های جدید و جوانی هستیم که در عرصه ی شعر دفاع مقدس، فعالیتی چشمگیر و نو دارند و شعر مقاومت را از پرداختن به سوژه ها و موضوعات تکراری دور کرده اند. این فعالیتِ شاعران جوان نه تنها امیدواری را در شعر دفاع مقدس به وجود آورده، بلکه در شعر و ادبیات معاصر تاثیرگذار بوده است.

نظرات کاربران درباره کتاب شعر مقاومت و دفاع مقدس