فیدیبو نماینده قانونی گروه انتشاراتی ققنوس و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب شخصیت‌ها... نخستین فرعون مؤنث

کتاب شخصیت‌ها... نخستین فرعون مؤنث
حتشپسوت

نسخه الکترونیک کتاب شخصیت‌ها... نخستین فرعون مؤنث به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب شخصیت‌ها... نخستین فرعون مؤنث

فرعون‌ها در سرزمین مصر در حدود هزاران سال پیش فرمانروایان قدرتمندی بودند . یکی از این فراعنه که خیلی هم استثنایی و خاص بود تا اواسط سدة نوزدهم میلادی ناشناخته مانده بود . نام او « حَتْشِپْسوت » بود . هر چه اطلاعات باستان‌شناسان دربارة این فرعون که حدود 3500 سال پیش حکومت می‌کرد ، بیشتر می‌شد ، ماجرای او رمزآلودتر می‌شد . حتشپسوت در اوایل امپراتوری جدید ، دست کم بیست سال حکومت کرد . دوران حکومت او توأم با صلح بود و برنامه‌های ساخت و سازهای عظیمی طی این دوره آغاز شد . او معابد ، مقابر ، ستون‌های سنگی عظیم و نمازخانه‌های گرانیتی با ابهت و حیرت‌انگیزی ساخته است . برخلاف فراعنه قبلی ، او ساختمان‌های قدیمی را که دشمنان ویران کرده یا بر اثر گذشت زمان تخریب شده بودند ، احیا کرد . نکته دیگری که باعث شگفتی مصر شناسان شده این است که این فرعون مرد نبود ، بلکه زن بود . او در جامعه‌ای مردسالار به بالاترین مقام رسیده و به روش مردانه‌ای حکومت کرده بود . مصریان او را یک الهه می‌دانستند . کتاب « حتشپسوت ، نخستین فرعون مؤنث » یکی دیگر از مجلدهای جدید شخصیت‌های تأثیرگذار جهان باستان است

ادامه...
  • ناشر گروه انتشاراتی ققنوس
  • تاریخ نشر
  • زبانفارسی
  • حجم فایل 4.78 مگابایت
  • تعداد صفحات ۱۱۱ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب شخصیت‌ها... نخستین فرعون مؤنث

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

نخستین فرعون مونث

حتشپسوت 

پاملا دل

مترجم: فاطمه شاداب





 حق انتشار الکترونیک برای فیدیبو محفوظ است



فصل ۳: کودکی سلطنتی



یک فرعون مزیّن به تاج های مصر علیا و سفلی، نمادی از حکومت بر هر دو قسمت مصر و یک کشور متحد.

خطوط سلطنتیِ خانواده فراعنه را، که سلسله نامیده می شوند، می توان تا پنج هزار سال پیش پیگیری کرد. اگر فرعون سلسله می مرد مقام او معمولاً به پسرش منتقل می شد یا به یکی از منسوبین مذکرش. اگر هیچ منسوب مذکری وجود نداشت که سلطنت را به ارث ببرد، یک فرمانروای غیرمنسوب به تخت می نشست و به این ترتیب معمولاً یک سلسله جدید آغاز می شد. سلسله هجدهم، سلسله ای که حتشپسوت در آن متولد شده بود، در وضع عجیبی آغاز شد.
در جهان باستان، قبل از دوران فراعنه، مهاجمانی از مناطق مختلف می آمدند و به منظور سلطه بر دره رود نیل با یکدیگر می جنگیدند. درست قبل از اواسط قرن شانزدهم ق.م مهاجمان خارجی که به نام هیکسوس خوانده می شدند، بر مصر تسلط یافتند. مصر در ابتدا سرزمینی تکه تکه بود و سلسله های فراعنه عمدتاً بر مصر علیا سلطه داشتند، که در واقع بخش جنوبی دره رود نیل بود. اما در حدود سال ۱۵۵۰ ق.م، یک فرعون مصری توانست هیکسوس ها را بیرون براند. سرانجام مصر علیا و سفلی، فارغ از حضور دشمنان، به کشوری واحد تبدیل شدند. فرعونی که موفق به ایجاد اتحاد شد، احمس نام داشت (همنام مادر حتشپسوت). پیروزی احمس او را به یکی از قدرتمندترین فراعنه مصر بدل کرد.



هیکسوس ها ارابه هایی را که با اسب کشیده می شدند و نیز سلاح های جدید را به مصر آوردند.

مصری های باستان مردمی محافظه کار و محتاط بودند. آن ها نمی خواستند در هرج و مرج زندگی کنند و در مورد بروز تغییرات خرافاتی بودند. آن ها معتقد بودند که تغییرات سبب ویرانی مآت یا نظم الهی چیزها می شود. در هر حال، داشتن دو پادشاه همزمان برخلاف مآت بود. از نظر مردم، پیروزی احمس باعث برقراری صلح و شکوفایی بعد از چند دهه جنگ داخلی و هرج و مرج گردید.
پیروزی احمس همچنین سرآغاز امپراتوری جدید و بنیانگذاری سلسله هجدهم شد. امپراتوری جدید بیش از چهارصد سال طول کشید و نقطه اوج تمدن مصر باستان بود. بخش بزرگی از شکوه این دوران حاصل موفقیت های حتشپسوت در زمان حکومتش بوده است. هرچند نمی توان با اطمینان گفت که او نوه نوه پادشاه احمس بوده است. احمس پدر دومین فرمانروای سلسله هجدهم، آمنحوتپ اول، بود که پس از او تحوطمس اول، پدر حتشپسوت، به حکومت رسید.
در حدود سال ۱۵۰۴ ق.م، در زمان تاجگذاری او، تحوطمس اول فردی سلطنتی و الهی به شمار می آمد. آنچه مهم بود، حفظ قدرت در خانواده بود. در نظر خانواده های سلطنتی حفظ قدرت به معنی حفظ خون سلطنتی خالص و ناب بود. به همین جهت، فرعون جدید معمولاً با یکی از اعضای خانواده خودش ازدواج می کرد نه با افراد بیرون از خانواده که خون سلطنتی نداشتند. معمولاً برادرها با خواهرها یا خواهرهای ناتنیشان ازدواج می کردند. سلسله هجدهم با ازدواج خواهر و برادری تنی آغاز شد. گاهی اوقات، اگر منسوب مناسبی نبود یا ملکه ای پیر شده بود، فرعون با دختر خودش ازدواج می کرد. در مصر باستان، در میان طبقه حاکم، این کار روشی مرسوم و طبیعی بود. اما مردم عادی از این کار پرهیز می کردند.
حتشپسوت از دوران کودکی از میراث خانوادگی اش آگاه بود، اما احتمالاً هیچ گاه گمان نمی برد که روزی پادشاه مصر شود. او شاهزاده ای خردسال بود که مادرش بلندمرتبه ترین همسر یک پادشاه الهی و شهبانوی اعظم بود. احمس در ابتدا عنوان سلطنتی همسر آمون را داشت، به این معنی که او کاهنه ای بود که مراسم مقدس معبد آمون را اجرا می کرد. هرچند میراث حتشپسوت او را در بالاترین طبقه جامعه جای می داد، در هر حال او زن بود. مرتبه بلند او به این معنی نبود که می تواند به سلطنت مصر برسد.



بر ستون های معبد آمون داستان هایی در باره تاریخ مصر روایت شده است.

وقتی که پدر حتشپسوت به مقام فرعونی رسید، حتشپسوت و مادرش در اقامتگاه خصوصی خودشان زندگی می کردند. این خانه باشکوه بخشی از قصر بزرگ فرعون بود ولی از حَرَم سلطنتی مجزا بود. افراد مقیم حرم شامل همسران و فرزندان مردان طبقه اشراف که برای فرعون کار می کردند، منسوبان مونث پادشاهان قبلی مصر و دایه ها و سایر کارکنان زن می شد. پادشاهان مصر معمولاً چند همسر دیگر هم داشتند که در حرم زندگی می کردند. برای پادشاه واجب بود که تعداد زیادی فرزند داشته باشد تا تداوم تبار خانوادگی تضمین شود.
***
در زبان مصر باستان، واژه «ملکه» وجود نداشت. در واقع زنی که منصب ملکه را داشت، «همسر پادشاه» نامیده می شد. اصلی ترین همسر پادشاه عنوان همسر آمون، شهبانوی اعظم، را می گرفت و قدرتمندترین کاهنه در سراسر مصر به شمار می آمد. شهبانوی اعظم فرد بسیار مهمی به شمار می رفت، زیرا جامعه معتقد بود که فرعون به تنهایی نمی تواند حکومت کند. برای خشنودی مآت و نیز برپایی رسوم مذهبی، وجود همسر ضروری بود. این نیمه مونث نقش مهمی در حفظ نظم الهی داشت، کاری که فرعون نمی توانست انجام دهد. او با انجام دادن وظایف آیینی و اجرای مراسم مذهبی ای که بر عهده داشت، به حفظ تعادل و نظم روابط پادشاهی کمک می کرد.
***
در شیرخوارگاه حرم، حتشپسوت کوچک با سایر کودکان بازی می کرد. وقتی کودکان به چهار سالگی می رسیدند، دوران خوش بازی های کودکی به پایان می رسید و آموزش کودکان شروع می شد. کودکان حرم و فرزندان کارگزاران مهم دربار معلمی به نام آموزگار کودکان سلطنتی داشتند. آموزش معمولاً فقط برای پسران بود، اما دختران طبقات بالای اجتماعی هم به مدرسه می رفتند. تقریباً محرز است که حتشپسوت از بهترین آموزش های ممکن در قصر بهره برده است.
در هیچ یک از یادمان های تحوطمس اول، به وجود دخترش حتشپسوت اشاره ای نشده است. تمام آنچه از دوران کودکی یا سال های ابتدایی زندگی او در دربار سلطنتی می دانیم، از تصاویر و نوشته های موجود در معابد و یادمان هایی است که به دستور خود او در دوران حکومتش ساخته شده است. این سندها بعد از این که حتشپسوت فرعون شد، ثبت شدند. در هیچ یک از این سندها جزئیات ساده مربوط به زندگی روزمره او در دوره کودکی ذکر نشده است.
***
اقامتگاه خانواده سلطنتی را «پِرا اُو» یا خانه بزرگ می نامیدند. کلمه فرعون نیز از این واژه باستانی مصری مشتق شده است. خانه بزرگ فرعون بی شک عظیم، باشکوه و تجمّلی بوده است. این قصرها در محاصره دیوارهای بلند بودند و سقف های مسطحی داشتند که به افراد خانواده اجازه می داد در آن جا بنشینند و از هوای خنک تر بهره ببرند. خانواده های سلطنتی اسباب و اثاثیه زیبایی داشتند که از چوب های معطر ساخته شده بودند. در خانه های آن ها باغ ها، استخرها، درختان سایه دار و گل هایی چون نیلوفر وجود داشت. بعضی از این بنا ها تا امروز هم دوام آورده اند. اغلب این بنا ها از خشت خام یا مواد دیگری ساخته شده بودند که با گذشت زمان از بین می رفتند. تنها بنایی که فراعنه بایست با دقت آن را محافظت می کردند، معابد و مقابرشان بود که بایست تا ابد باقی می ماند.
***
بعضی از آثار هنری و سنگ نبشته های موجود در معبدی کوچک متصل به جسر ـ جسرو حتشپسوت را در هیئت پسری نشان می دهد که لباس فرعون به تن دارد و در آغوش آمونِ بزرگ نشسته است.
در سایر نقاشی ها و سنگ نبشته ها داستان سفر او به همراه پدرش به سراسر مصر شرح داده شده است. طبق این صحنه ها، تحوطمس دخترش را در اغلب بخش های سرزمین مصر به عنوان کسی معرفی کرده است که روزی حکومت را به دست خواهد گرفت. آن ها با هم از معبد حتحور در شهرشان طیوه دیدن کرده اند. در جزیره الفانتین مدتی را در معبد ایزد خنوم گذرانده اند. تحوطمس همچنین حتشپسوت را به دیدن اهرام عظیم جیزه و خئوپس برده است، بناهایی که در زمان تولد او بیش از هزار سال عمر داشتند. همچنین آن ها با هم به شهر هلیوپولیس [عینِ الشّمس] در شمال مصر سفر کرده اند و احتمالاً حتشپسوت در آن جا در مقام فرمانروا در کنار پدرش تاجگذاری کرده است.



در جیزه ده هرم وجود دارد، از جمله اهرام ثلاثه که بزرگ ترین و سالم ترین اهرام باقیمانده در مصرند.

دوران کودکی حتشپسوت احتمالاً دورانی معمولی بوده یا دوران کودکی اش همچون دیگر کودکان خانواده های سلطنتی گذشته است. در آب و هوای گرم و آفتابی مصر، کودکان به ندرت لباس می پوشیدند. غالباً موی سر آن ها تراشیده می شد و فقط تکه ای از موها در کناره های سر باقی می ماند که بلند می شد و آویزان گذاشته می شد. موی سر کودکان مصری معمولاً تا زمانی که به سن بلوغ می رسیدند، با همین سبک معمول که به آن «طره جوانی» می گفتند، نگهداری می شد.
دختربچه های مصری با عروسک، اسباب بازی های چوبی و بازی های مختلف سرگرم می شدند. حتشپسوت هم که عضوی از خانواده سلطنتی بود، از بهترین اسباب و اثاثیه ای که در یک قصر باشکوه ممکن است وجود داشته باشد، برخوردار بود. در چنین قصرهایی معمولاً باغ وحشی دارای حیوانات کمیاب و زیبا وجود داشت. برای این باغ وحش ها پلنگ، میمون، بابون، تمساح و بسیاری موجودات دیگر را از سرزمین های اطراف به طیوه می آوردند.
حتشپسوت تنها فرزند زوج سلطنتی بود. در حالی که انتظار می رفت فرعون و شهبانوی اعظم فرزندان زیادی داشته باشند؛ پسران و دخترانی که می توانستند با هم ازدواج کنند و تداوم حکومت خانواده سلطنتی را تضمین کنند. اما مشخص است که احمس فرزند پسری به دنیا نیاورد. آن ها قبل از حتشپسوت فرزند دختر دیگری به نام نِفروبیتی (یا آخبت نِفِرو) داشتند ولی او قبل از پنج سالگی فوت کرد.
تحوطمس اول چند فرزند پسر هم داشت، ولی آن ها از زنان دیگر او بودند. از دو نفر از پسران او به نام های واجموس و آمِنموس نیز در اسناد قدیمی یاد شده است، ولی احتمالاً آن ها به سن نوجوانی نرسیده اند. احتمالاً پسر دیگری به نام رکموس هم وجود داشته که در بعضی جاها نام او برده شده است، اما هیچ کس از عاقبت اسرارآمیز این سه شاهزاده پسر اطلاعی ندارد. اما یکی از پسران تحوطمس اول باقی ماند. او که فرزند موتنوفرِت بود، تحوطمس دوم نامیده شد.
دو فرزند تحوطمس اول که زنده ماندند، یعنی حتشپسوت و تحوطمس دوم، سرنوشت روشنی در پیش داشتند. مهم نبود کدام یک از آن ها از نظر سنی بزرگ تر است و این که آن ها به هم علاقه ای دارند یا نه؛ طبقه اجتماعیشان حکم می کرد که آن دو با هم ازدواج کنند و در مقام پادشاه و شهبانوی اعظم حکومت خانواده را بر مصر تضمین کنند. حتشپسوت نیز به مقام کاهنه اعظم می رسید و همسر آمون می شد.
***
تلاش برای درک نسبت اعضای خانواده سلطنتی در مصر باستان بی حاصل است. تقریباً همه سرنخ ها از القاب و نام هایی که در سنگ نبشته ها و تصویرها آمده اند، منشا می گیرند. در این سندها، چگونگی ارتباط افراد با هم در خانواده نشان داده شده است. در مصر باستان، جز منسوبیت های درجه یک، برای دیگر نسبت های خانوادگی، مانند عمو یا مادربزرگ، نامی برگزیده نشده بود. مصرشناسان در مورد این که مادر برادران حتشپسوت، یعنی آمنموس و واجموس، چه کسی بوده است اختلاف نظر دارند. بعضی می گویند او یکی از زنان کم اهمیت فرعون و احتمالاً موتنوفرِت بوده است. البته مدارک مشخصی موجود است که نشان می دهد موتنوفرِت دست کم مادر واجموس بوده است. اما برخی هم معتقدند که هر دو فرزندان احمس بوده اند.
***

فصل ۲: تولد الهی



تصاویر حکاکی شده حتشپسوت در دوران کودکی در حال نوشیدن شیر از ایزد حَتحور که به شکل گاو تجسم شده است. این تصاویر جهت اثبات جنبه الهی فرعون پدید آمده است.

هرچند حتشپسوت در سنین کودکی عنوان دختر پادشاه را داشت، زمانی که متولد شد سرنوشتش این نبود که بر یک کشور پهناور حکومت کند. در واقع در جهان باستان در سرنوشت هیچ زنی به تنهایی حکومت کردن مقدر نشده نبود. سال دقیق تولد او نامعلوم است، اما می دانیم او در یکی از باشکوه ترین دوران مصر باستان متولد شده است. حتشپسوت احتمالاً در حدود سال ۱۴۹۰ ق.م و در شهر طیوه (شهر الاقصر امروزی)، در کناره شرقی رود نیل، به دنیا آمده است.
حتشپسوت خون سلطنتی اش را از مادرش احمُس، که احتمالاً یکی از خواهران یا بستگان نزدیک آمنحوتپ اول دومین پادشاه سلسله جدید بود، به ارث برده بود. پدر حتشپسوت، تحوطمُس اول، یا از بستگان سلطنتی دور بود یا فردی غیرسلطنتی که در خانواده سلطنتی سمت مهمی داشت.
به نظر می رسد که او وزیر آمنحوتپ یا رئیس الوزرا بوده که نزدیک ترین موقعیت را به قدرت فرعون داشته است. امکان هم دارد که یک فرمانده نظامی عالیرتبه بوده باشد.
تحوطمس هر سمتی که داشته، توانسته وفاداری اش را به فرعون آمنحوتپ ثابت کند. آمنحوتپ اول قبل از مرگش تحوطمس اول را به جانشینی برگزید، شاید به این علت که خود پسری نداشته است. تحوطمس اول که سومین فرعون از امپراتوری جدید بود، یکی از بزرگ ترین رهبران این دوران شد.
***
در نوشته های هیروگلیف مصر باستان حروف صدادار وجود نداشت. به همین دلیل مترجمان امروزی مجبورند حروف صدادار را وارد کنند و تلفظ نام ها و سایر واژه ها بستگی به نظر آن ها دارد. به همین دلیل اسامی مصر باستان ممکن است در جاهای مختلف، بسته به حروف صداداری که مترجم اضافه کرده است، تلفظ های گوناگونی داشته باشد. این هم خود باعث سردرگمی بیش تر در بررسی اسناد تاریخی می شود. مثلاً قدرتمندترین ایزد مصر را با سه نوع تلفظ آمِن رِع، آمون رَع و آمون رِع نامیده اند.
***
سنگ نبشته های به جامانده از آن دوران بیانگر این است که احتمالاً او در زمان تولد حتشپسوت پادشاه نبوده است. در هر حال، او و احمس به دقت آیین و رسوم فرهنگی را رعایت می کردند. این آیین و رسوم شامل کلیه مراقبت هایی بود که متضمن سلامت مادر و نوزاد در زمان زایمان می شد.
در مصر باستان، زایمان به معنی مواجهه با خطر بود. احتمال بروز عوارض زیاد بود. مرگ نوزاد معمول بود و خیلی از اوقات مادر هم بعد از زایمان دوام نمی آورد. به همین دلیل برای حفاظت از مادر و کودک هر کاری که ممکن بود انجام می شد.
این محافظت درست قبل از شروع زایمان آغاز می شد و از جادو و طلسم و افسون هایی که قدرت جادویی داشتند، استفاده می کردند. این ها بخش های مهمی از رسوم محافظت کننده بود؛ «جایگاه تولد» جایی که حتشپسوت قرار بود متولد شود، طوری طراحی شده بود که محیطی باشکوه و در عین حال محافظت کننده باشد. معمولاً این محل یک چادر بزرگ هواگیر در باغ یا محلی ساکت و خنک بود که در آب و هوای گرم آن منطقه بسیار اهمیت داشت. تصاویر رنگ شده الهه تاوارِت که به شکل اسب آبی بود و نیز ایزد بِث، در ظاهر یک کوتوله، ستون ها و دیوارهای اتاق زایمان را زینت می دادند. صورت ترسناک بث و شکل هولناک تاوارت در هیئت اسب آبی به منظور ترساندن و فراری دادن شیاطینی بود که برای آسیب زدن به مادر یا کودک به آن جا می آمدند.



بث، ایزدی که محافظ زنان و کودکان و وسایل خانه بود.

در زمان تولد حتشپسوت، احتمالاً زنانی از میان بستگان، دوستان نزدیک و خدمتکاران برای کمک کردن به احمس دور هم جمع شده بودند. در چادر زایشگاه زنان محیط آرام و خلوتی داشتند. نسیمی که از فراز رود نیل می وزید، در طول زایمان زنان را خنک می کرد. در این زمان تحوطمس در بخش دیگری از قصر با اضطراب انتظار می کشید.
***
چون میزان مرگ و میر کودکان در مصر باستان زیاد بود از طلسم ها، افسون ها و ذکرهایی که گمان می رفت قدرت جادویی دارند، به منظور پیشگیری و درمان بیماری های دوران کودکی و نیز دور کردن مرگ استفاده می کردند. ذکری بود برای محافظت در دوران حاملگی که با آن از حتحور، الهه عشق و باروری، کمک خواسته می شد. مادر تعویذی از تصویر بث را در دست می گرفت و واژه های ذکر چهار مرتبه تکرار می شدند. وقتی که مرحله زایمان شروع می شد، مادر تعویذ را روی پیشانی اش می گذاشت تا در زایمان کمکش کند. یک داروی دیگر برای کمک به بهبود کودک بیمار این بود که مادر شیرده یک موش بخورد. هرچند بعضی از درمان ها عجیب و غریب به نظر می رسند، مصری ها از هیچ تلاشی برای بهبود کودکان فروگذار نمی کردند، زیرا هیچ درمان ثابت شده ای وجود نداشت.
***
احتمالاً در زمان تولد نوزاد، احمس آیین و رسوم مصر باستان را مبنی بر فریاد زدن نام برگزیده شده برای نوزاد به جا آورده است. مصری ها معتقد بودند زندگی کودک تا وقتی که نامش برده نشده باشد، آغاز نمی شود. بعد از زایمان، مادر حتشپسوت احتمالاً به مدت دو هفته مراسم پاکسازی را در جایگاه تولد اجرا کرده و نوزادش را نزد خودش نگه داشته است. بعد از گذشت این چهارده روز، مادر به خانواده اش ملحق شده و دخترش را به خانواده نشان داده است.
زندگی حتشپسوت با بلند گفتن نام او آغاز شده است. احتمالاً تولد او واقعه ای معمولی بوده؛ ولی او پس از آن که فرعون شد، ادعا کرد که تولدش رخدادی الهی بوده است.
نکته قابل توجه این است که جزئیات دقیقی از این لقاح و تولد الهی روی دیوارهای معبد سوگواری حتشپسوت به جا مانده است. این معبد به آمون رِع، پادشاه تمام ایزدان مصری و ایزدی که حتشپسوت او را پدر می خواند، تقدیم شده است. حتشپسوت این معبد را «جسرـ جسرو» یا «مقدس ترین مقدسان» نامید. خاکبرداری و کاوش این معبد از اواسط سده نوزدهم شروع شده و چندین دهه طول کشیده است. این معبد یک شاهکار هنری است که برترین موفقیت دوران حکومت حتشپسوت به حساب می آید. در این بنای سه هزار ساله خلاقیت بسیاری به کار رفته که در معبدهای قبل از آن سابقه نداشته است. جسرـ جسرو که از سنگ آهک ظریفی ساخته شده است، حتی امروزه هم حضوری تاثیرگذار دارد. این معبد با ایوان های وسیع و پلکانی اش و نیز راهروهای طولانی و ستون های حیرت انگیزش ساختمان زیبایی است که به معماری های یونانی قرن ها بعد شباهت دارد.



معبد حتشپسوت، جسر ـ جسرو، سه ایوان دارد که ارتفاع آن ها به حدود ۶/ ۲۹ متر می رسد.

با توجه به طراحی اصلی معبد، جای شگفتی نیست که حتشپسوت دیرالبحری را برای ساختن آن انتخاب کرده است. دیرالبحری ناحیه ای بیابانی در غرب رود نیل است. در آن جا قوسی از صخره های ماسه ای دندانه دار بر فراز صدها مترمربع زمین برهوت افراشته شده است. این سنگ ها که هنگام فلق رنگ پریده اند، هنگام غروب به رنگ طلایی قرمز دیده می شوند و چشم اندازی رویایی پدید می آورند. جسرـ جسرو که امروزه باستان شناسان آن را پیدا و بازسازی کرده اند، مثل یک جواهر سفید در میان یک پوسته صورتی رنگ در قاعده این صخره ها واقع شده است.
***
شهر سلطنتی طیوه مرکز دینی مصر و جایگاه معبد کَرنَک و نیز معابد متعددی بود که به آمون تقدیم شده بود. در دوران حتشپسوت، آمون را سازنده جهان و مهم ترین ایزد می دانستند. آمون همراه با رع ــ ایزد خورشید ــ در مقام آمون رع، بخشنده حیات، پرستش می شد.
***
داستان تولد الهی حتشپسوت بر دیوارهای بخش شمالی طبقه دوم معبد نقاشی شده است. در یکی از هیروگلیف های قدیمی، آمون رع دوازده ایزد کوچک تر را فرا می خواند و به آن ها می گوید که پدر فرزندی است که «تمام سرزمین ها و تمام کشورها»۱ را خواهد گرفت. پس آمون رع در قالب پدر حتشپسوت، تحوطمس اول، درمی آید و به اتاق احمس می رود. وقتی آن ها کنار هم می نشینند، او زندگی را به بدن احمس می دمد و نطفه فرزند آن ها بسته می شود. آمون رع به او می گوید که کودک باید حتشپسوت خنِمت ـ آمون نامیده شود که معنای آن «پیوسته با آمون، برترین زن اشرافی»۲ است. او همچنین اعلام می کند که سرنوشت این کودک آن است که پادشاه شود.



ایزد خنوم در حال شکل دادن یک کودک و ایزد طوت در حال اندازه گیری طول عمر اوست.

یکی از صحنه های پایانی حتشپسوت، نوزاد سلطنتی، را نشان می دهد که روی چرخ کوزه گری خنوم ــ ایزدی با سر قوچ ــ در حال شکل گرفتن است. همراه و همزمان با جسم کودک، شکل مشابهی که آن را «کا»ی سلطنتی می خوانند، شکل می گیرد. کا در مرکز نظام عقیدتی مصر باستان بوده است. روح کا به بدن و جسم زندگی می داد و بعد از مرگ هم باقی می مانْد. کای سلطنتی دارای روحیه پادشاهی بوده است.
***
مصریان باستان کودکان را دوست داشتند و با مهربانی با آن ها رفتار می کردند. اما مادران طبقه اشراف خود به فرزندانشان شیر نمی دادند و به نیازهای روزانه و معمول آن ها رسیدگی نمی کردند. حتشپسوت هم یک پرستار سلطنتی محبوب داشت که از او مراقبت می کرد، زنی به نام سیتره که به نام اینِت هم مشهور است. دایه سلطنتی بودن افتخار بزرگی بود. این بالاترین مرتبه ای بود که زن غیرسلطنتی می توانست به آن برسد. برای سیتره این شغل بسیار بااهمیت بود؛ او دایه کودکی بود که می گفتند پدرش آمون رع بوده است.
***
خلق کای سلطنتی برای فرمانروایان مصری اهمیت زیادی داشته است. به این ترتیب ثابت می شد که آن فرد از طرف ایزد برای حکومت بر کشور برگزیده شده است. خنوم به آمون رع می گوید: «من دخترت را برای تو شکل می دهم... پادشاه مصر علیا و سفلی.»۳ در این کنده کاری ها کای حتشپسوت به وضوح به شکل مرد دیده می شود. به نظر می رسد که خنوم در صورت احساس ضرورت می توانسته به یک فرد بیش از یک کا ببخشد. در جسرـ جسرو حتشپسوت ادعا می کند که نُه کای مختلف دارد. از میان این ها، احتمالاً هشت کا مرد بوده اند.
طبق هیروگلیف ها، وقتی حتشپسوت سرانجام متولد شد، آمون رع، والدینش و تمام ایزدان و الهه ها او را احاطه کردند و با عشق و لذت به او خوشامد گفتند. آمون رع اعلام کرد که او پادشاه بعدی خواهد بود. در این صحنه ها کودک به شکل یک پسر تصویر شده است. به عبارت دیگر، حتشپسوت ادعا می کرد که چون آمون رع پدرش بوده، جنسیت او قابل تغییر و انعطاف پذیر است، حتی اگر مصریان باستان آن را طور دیگری درک می کردند.
این داستان که با جزئیات دقیق بر دیوارهای جسرـ جسرو حکاکی شده است، هدف مهمی دارد: حتشپسوت با مطرح کردن ادعای تولد الهی اش، سلطنت را حق خود می داند. هیچ فرعونی بدون داشتن چنین ارتباط هایی، برای مدت زمان طولانی دوام نمی آورد. و برای زنان، رسیدن به سلطنت، اتفاقی که پیش از آن سابقه نداشت، و جلب حمایت مردم مصر به مراتب دشوارتر بوده است. او مجبور بوده ادعاهای بزرگی بکند.
در صحنه های دیگر معبد جسرـ جسرو، حتشپسوت در قالب کودکی نشان داده شده که در مقام فرمانروای همراه تحوطمس اول برگزیده شده است. این تلاشی برای اثبات حقانیت او برای حکومت بر مصر حتی در سنین کودکی بوده است. با وجود این، مصرشناسان گمان نمی کنند که قضیه چنین بوده باشد. هرچند حتشپسوت یکی از افراد خانواده سلطنتی بود، بعید است که در کنار پدرش حکومت کرده باشد. او دختر پادشاه بود، نه پسرش. نقش پادشاه به تدریج و پس از مرگ پدرش به او رسید.

فصل ۱: رهبری منحصر به فرد



حتشپسوت برخلاف فرعون های زمانش، پیکره های زیادی ساخت که تا ابد نشان دهنده عظمت و شکوهش باشند.

هزاران سال پیش، مصر سرزمین فرعون ها بود، پادشاهان قدرتمندی که فرمانروایانی بی چون و چرا بودند. یکی از این فراعنه که بسیار استثنایی و خاص بود، تا اواسط سده نوزدهم میلادی ناشناخته مانده بود. از آن زمان جهان با نام جدیدی ــ حَتْشپْسوت ــ آشنا شد. هرچه اطلاعات باستان شناسان در مورد این فرعون، که حدود ۳۵۰۰ سال پیش حکومت می کرده است، بیش تر می شد، ماجرای او رمزآلودتر می شد.
حتشپسوت در اوایل امپراتوری جدید، دست کم بیست سال حکومت کرد. دوران حکومت او توام با صلح بود و برنامه های ساخت و سازهای عظیمی طی این دوره آغاز شد. او معابد، مقابر، ستون های سنگی عظیم و نمازخانه های گرانیتی باابهت و حیرت انگیزی ساخته است. برخلاف فراعنه قبلی، او ساختمان های قدیمی را که دشمنان ویران کرده یا بر اثر گذشت زمان تخریب شده بودند، احیا کرد. حتی امروزه هم، معبد سوگواری حتشپسوت یکی از حیرت انگیزترین بناهای جهان شمرده می شود. آنچه از آثار هنری و نوشته های این معبد باقی مانده، اطلاعات زیادی در مورد این تمدن باستانی در اختیار مصرشناسان قرار داده است.
حتشپسوت دستور ساختن صدها پیکره را، که غالباً از خودش بودند، صادر کرد. او گروه هایی را برای شناسایی سرزمین های دوردست سازماندهی و عملیات استخراج معدن را با موفقیت رهبری کرد. به علاوه در دوران حکومت او جنگ داخلی روی نداد.
***
تلاش برای دسته بندی کردن زمان زندگی افراد مختلف، دوران حکومت و تعیین تاریخ رخدادهای مصر باستان تقریباً ناممکن است. هر بار که فرعون جدیدی به سلطنت می رسید، مصری ها اولین سال حکومت او را سال یک مصر می خواندند. مثلاً اگر فرعونی ۲۲ سال حکومت می کرد، تقویم مصری ها با سال یک (سال شروع سلطنت فرعون) شروع می شد و تا سال ۲۲ ادامه می یافت. وقتی فرعون بعدی به سلطنت می رسید، دوباره تقویم از سال یک شروع می شد. مصرشناسان تلاش می کنند که این سال ها را به سال های قبل از میلاد مسیح تبدیل کنند، ولی این سال ها را نمی توان با دقت تعیین کرد. غالباً دانشمندان به استناد پاره ای از شواهد یافت شده، تاریخ رخدادهای مهم دوران های مختلف و سال های حکومت فراعنه را تخمین می زنند.
***
اما بعد از مرگ فرعون، وقایع اسرارآمیزی رخ داد؛ مبارزه وسیعی با خاطره او آغاز شد، بناهای یادبود او تخریب شدند و نام او از فهرست پادشاهان حذف شد. نام سلطنتی او از بسیاری از کتیبه ها کنده و پاک شد، و همچنین تصاویر او در پیکره ها و سنگ نبشته ها به طرز بدی تخریب شد. این تخریب گسترده و تضییع کارهای او به وضوح تلاشی بود برای از بین بردن آثار حکومت و حضور وی در تاریخ مصر باستان.
نکته دیگری که باعث شگفتی مصرشناسان شده، این است که حتشپسوت فرعون مرد نبود، بلکه زن بود. او در جامعه ای مردسالار به بالاترین مقام رسیده و به روش مردانه ای حکومت کرده بود.



بخش هایی از پیکره حتشپسوت که او را در کسوت فراعنه نشان می دهد، حتی ریش فرعونی دارد که تراشیده و تخریب شده است.

مصریان حتشپسوت را الهه می دانستند. گمان بر این بود که فرعون تنها انسانی است که می تواند با ایزدان باستانی مصر ارتباط داشته باشد. او پل ارتباطی بین مردم تحت حکومتش و ایزدان بود. فرعون همچنین در راس حکومت، قوای نظامی و گروه روحانیان قرار داشت. تمام سرزمین متعلق به فرعون بود و همه مردم برای او کار می کردند.
فرعون ها اهرام عظیم و مقبره های زیرزمینی عظیمی می ساختند، که بعد از مرگ بدن های مومیایی شده شان در آ ن جا قرار داده می شد. آن ها در جنگ های بزرگ پیروز می شدند و اعتقاد داشتند که به سبب برخورداری از قدرت ایزدان پیروزی نصیب آن ها شده است. آن ها بناهای یادمان عظیمی برای خود بنا می کردند و روی آن ها با تصاویر و خط هیروگلیف، اقدامات بزرگ خود را شرح می دادند.
چون هر نسل جدیدی که روی کار می آمد، احساس می کرد باید موفقیت های نیاکانش را تکرار کند یا حتی از آن ها پیشی بگیرد، اسناد دقیقی در باره اقدام های انجام شده، هم در قالب کلمات و هم به صورت تصویری، تهیه و به خوبی ضبط می شد. با توجه به پیدا شدن روزافزون این اسناد و نیاز به رمزگشایی آن ها، رشته جدیدی به نام مصرشناسی پدید آمد. در اواسط سده نوزدهم میلادی افرادی به امید یافتن بخش هایی از تمدن گمشده مصر و گنج های مدفون شده، به این سرزمین سفر کردند. اغلب این افراد مردان متمولی از کشورهای غربی بودند. اما امروزه مصرشناسان، چه زن و چه مرد، از سراسر دنیا در مورد این تمدن تحقیق می کنند و مصرشناسی یکی از شاخه های علم باستان شناسی به شمار می آید.
از آن زمان تاکنون، بقایای باستانی بیش تری کشف شده و سرنخ های تازه ای به دست آمده است که گسست های تاریخی را پر می کند. مصرشناسان خط زمانی ای پدید آورده اند که زمان حکومت را تا پنج هزار سال پیش تعیین می کند ــ حتی با وجود این که مصری ها تاریخشان را مثل تاریخ امروزی ما ثبت نمی کرده اند. دانشمندان باید براساس اسناد تاریخی این سال ها را تخمین بزنند.



بعضی از مصرشناسان اولیه بیش تر در پی یافتن گنج بودند تا تلاش برای بازسازی تاریخ.

پادشاهی های بزرگ یا دوره های سلطنتی که مصر طی آن ها سرزمینی باثبات و باشکوه بود شامل سلطنت قدیم (حدود ۲۶۴۹ ــ ۲۱۰۰ ق.م)، سلطنت میانه (حدود ۲۰۳۰ ــ ۱۶۵۰ ق.م) و امپراتوری جدید (حدود ۱۵۵۰ــ۱۰۷۰ ق.م) می شود. در سلطنت قدیم، میانه و امپراتوری جدید چندین فرعون قدرتمند، یکی پس از دیگری، به سلطنت رسیدند و توانستند نیمه شمالی و جنوبی کشور را متحد نگه دارند. طی این دوران هنر و فرهنگ در مصر شکوفا شد.
***
مصرشناسان چندین دوره مختلف را در تاریخ مصر شناسایی و بررسی کرده اند. اسامی و تاریخ هایی که برای این دوره ها ارائه شده اند، در بین مورخان مختلف مختصری تفاوت دارد. اولین دوره، دوره پیش از سلسله ها، دوران ابتدایی، دوره سلطنت قدیم (دوران اهرام)، اولین دوره سلطنت میانه، آغاز سلطنت میانه، دومین دوره سلطنت میانه، دوره امپراتوری جدید، سومین دوره سلطنت میانه و دوره اخیر نامیده می شوند. سرانجام، دوران یونانیان که حدود سال های ۳۳۲ ق.م تا ۳۰ ق.م بود. از آن به بعد، رومی ها کنترل مصر را به دست گرفتند. این پایان دوران حکومت فرعون ها و پایان تمدن باستانی مصر بود.
***
از بین این دوران ها در دوران سلطنت میانه انحطاط و هرج و مرج حاکم بود و مصر بیش از یک پادشاه داشت. طی این دوران کشور بین سلسله های مختلف تقسیم شده بود و چند پادشاه در بخش های مختلف به طور همزمان حکومت می کردند. فهرست بلندی از نام فرعون های حاکم در این دوران وجود دارد که کامل هم نیست.
حتشپسوت پنجمین پادشاه امپراتوری جدید بود. حتشپسوت به معنای «اشرافی ترین زن» لقب او بود. نام رسمی سلطنتی او در مقام فرعون مآت کاره بود: واژه «مآت» در نام او به معنی «نظم الهی» و در مصر باستان به معنای «الهه حقیقت» بود. این نام به او داده شد تا مردم اطمینان یابند که فرعون بودن حق اوست و نظم الهی کاملاً بجا واقع شده است. اگر مردم به حتشپسوت اطمینان کامل نداشتند، به قدرت های او شک می کردند.


تصویری از یکی از معابد حتشپسوت که در آن فرعون (سمت راست) در حال هدایت مراسمی همراه با سه شات، الهه دانش و نوشتن، است.

با توجه به اطلاعاتی که از سال های دهه ۱۹۲۰ در هنگام حفاری های باستان شناختی در مورد او به دست آمد، حتشپسوت همواره یکی از اسرارآمیزترین شخصیت های جهان باستان بوده است. اما او چطور توانست به مقام فرعونی برسد، مقامی که هیچ زنی قبل از او به آن نرسیده بود؟ چرا او تصمیم گرفت به شکل مردان ظاهر شود و لباسی را به تن کند که فقط پادشاهان مرد به تن می کردند؟ چه کسی می خواست آثار به جامانده از او را از بین ببرد و چرا؟
***
هر فرعون مصری پنج نام داشت: نام تولد و نام سلطنت فقط دو تای آن ها بود. در دوران معاصر، این فرمانروایان با نام تولدشان خوانده می شوند. اما در مصر باستان این رسم نبوده است و فرعون را با نام کوچک می خواندند. این نام او را از تمام فرمانروایان سراسر تاریخ متمایز می کرد. در سنگ نبشته های بنای یادمان، فرعون معمولاً خودش را «اعلیحضرتم» می خواند.
***
حدود صد سال است که مصرشناسان سراسر دنیا تلاش می کنند تا بخش های مختلف زندگی حتشپسوت را کنار هم بگذارند. بخش قابل توجهی از جزئیات دقیق زندگی او تا به حال معلوم شده است. با این حال، آنچه واقعاً رخ داده، هنوز به شکل فرضیه و در حد حدس و گمان است. زندگی حتشپسوت هنوز از بزرگ ترین رازهای پنهان به شمار می رود.
در اسناد تاریخی ای که تا به حال یافت شده، بخش های تاریکی وجود دارد که احتمالاً هیچ گاه روشن نخواهند شد. ولی در هر حال بدون شک یک نکته مسلم است: ملکه های مشهور مصر باستان از جمله نفرتی تی و کلئوپاترای هفتم، در مقایسه با فرعون زن امپراتوری جدید، تصویرهای رنگ باخته ای بیش نیستند.



پیکره ای از جنس گرانیت. صورتی از حتشپسوت که جنبه های مردانه و زنانه را به صورت توام دارد.

در واقع، مآت کاره حتشپسوت، پادشاه مصر علیا و سفلی، را می توان اولین فرمانروای قدرتمند زن جهان نامید. اما آیا اسرار مربوط به او هیچ گاه آشکار خواهند شد؟

فصل ۴: همسر آمون



فرعون بایست از ساخت و ساز بناها و طرح های ساختمانی دیدن می کرد تا از اجرای درست کار اطمینان حاصل کند.

در حدود سال ۱۴۹۲ ق.م، تحوطمس اول «با زندگی وداع کرد، به بهشت رفت، او سال های عمرش را با خشنودی قلبی گذراند».۴ او در دوران حکومتش جنگاوری قدرتمند بود که از قدرت یافتن دشمنان مصر و تسلط آن ها بر کشور جلوگیری کرد. او سرزمین های جدیدی فتح کرد و طرح های ساختمانی مهمی را با موفقیت اجرا کرد. تمام این کارها باعث شد تا مصر بیش از پیش قدرتمند شود و فرعون نیز از جایگاه قدرتمند تری برخوردار باشد. با مرگ تحوطمس، انتظار می رفت فرعون بعدی هم همین روند را ادامه دهد.
هرچند تحوطمس دوم تنها وارث مذکر بود، باید به یاد داشت که مادر او یکی از زنان کم اهمیت فرعون بود. برای این که ادعای او در مورد به ارث بردن جایگاه فرعون خدشه ای نداشته باشد، او با خواهر ناتنی اش حتشپسوت ازدواج کرد. حتشپسوت و تحوطمس دوم، در جایگاه فرمانروایان بعدی، بایست بر اجرای صحیح عملیات مومیایی کردن جسد پدرشان که او را برای زندگی پس از مرگ آماده می کرد، نظارت دقیق می کردند. سپس مراسم خاکسپاری اجرا می شد، و بدن پادشاه در آرامگاهش قرار می گرفت.
***
در زمان مومیایی کردن، بدن را با ناترون ــ ماده ای نمکی که سبب خشک شدن بافت ها می شد ــ پر می کردند تا مانع فساد شود. مغز که بعد از مرگ بلااستفاده به نظر می آمد، از طریق بینی با یک قلاب تخلیه و دور ریخته می شد. در دو طرف بدن، برش بلندی می دادند تا سایر ارگان های داخلی را خارج کنند. قلب در بدن باقی می ماند اما ریه ها، کبد، روده ها و معده برداشته می شد. هر یک از آن ها شسته و خشک شده و به وسیله ناترون در محل خود حفظ می شد. سپس بدن را در پارچه های کتانی می پیچیدند و در تابوت قرار می دادند.
***
تحوطمس منطقه دورافتاده ای را در دره ای بیابانی در غرب دیرالبحری برای آرامگاهش انتخاب کرده بود. او اولین فرعونی بود که در آن جا به خاک سپرده می شد. بعد از او بسیاری از فراعنه محل آرامگاهشان را در نکروپولیس یا قبرستانی که امروزه دره سلاطین نامیده می شود، انتخاب کردند.
هیچ کس مطمئن نیست که حتشپسوت و تحوطمس دوم وقتی پدرشان درگذشت، ازدواج کرده بودند یا نه. اما هیچ یک از آن ها در زمان ازدواج بزرگسال نبوده است. احتمالاً حتشپسوت بین دوازده تا پانزده سال داشته و تحوطمس چند سالی از او کوچک تر یا بزرگ تر بوده است.
حتشپسوت گام های معمول را در جهت «همسرِ مقامی الهی بودن» برداشت، «او بایست در هنگام راه رفتن عطری از خود به جای می گذاشت و با لحنی صحبت می کرد که گویی کاخ از موسیقی سرشار است».۵
مهم ترین گام این بود که حتشپسوت کاری کند «تا محبوب باشد» و به این منظور او متعهد شد تا «از سرورش با عشق و محبت مراقبت کند».
او قبل از ازدواجش فقط دختر پادشاه بود، اما با تاجگذاری برادر و همسرش او نقش مهم شهبانوی اعظم را به عهده گرفت و همچنین القاب همسر ایزد آمون و خواهر پادشاه نیز به او داده شد.



قبر بیش از شصت فرمانروای مصری از دوره امپراتوری جدید در دره سلاطین قرار دارد.

پادشاه تحوطمس دوم تلاش کرد تا روش پدرش را ادامه دهد. مورخان عقیده دارند که او احتمالاً مردی بیمار و نحیف بوده است. او در بعضی عملیات نظامی کوچک موفقیت هایی کسب کرد، اما موفقیت هایش در مقایسه با عملکرد پدرش اهمیت زیادی نداشتند. البته احتمال دارد که اسناد مربوط به نبردهای او از بین رفته باشد.
به نظر می رسد دوران او زمان صلح و آشتی بوده و تحوطمس نیز تلاشش را صرف کارهای دیگری غیر از جنگ کرده باشد. او ساختن بناهای مختلف و کارهای دیگر را هدایت کرد. از جمله این کارها می توان ادامه ساخت معبد عظیم کرنک را در طیوه، پایتخت جنوبی مصر، نام برد.
در یادمان های باستانی به جامانده از دوران تحوطمس از حتشپسوت همچون همسری متواضع یاد کرده اند که وظایفش را در قبال پادشاه انجام داده است. در بسیاری از آثار که او همراه با تحوطمس نمایش داده شده، او را در مرتبه دوم نشان داده اند و زنان معمولی و ملکه های دیگر را نیز به تصویر کشیده اند. در این تصاویر او معمولاً لباسی بلند و تنگ به تن دارد و تاجی بر سر گذاشته است. اگر در تصویری مادرش هم حضور داشته باشد، حتشپسوت در حالتی تصویر شده که پشت همسر و مادرش ــ مثل رسوم معمول ــ ایستاده است.



بسیاری از فرعون ها ساخت معبد کرنک را ادامه دادند، معبدی که به آمون رع تقدیم شده است. در هیروگلیف های روی ستون های عظیم جزئیات این موفقیت ها شرح داده شده است.

او همچنین نقش مادرانه خود را به خوبی ایفا کرد. در امپراتوری جدید، دختران خاندان سلطنتی بسیار بودند و تعداد فرزندان پسری که زنده می ماندند، اندک بود. حتشپسوت دختری به دنیا آورد. طبق مستندات تاریخی، او و تحوطمس فرزند پسری نداشتند. در مورد این که آیا دختر دیگری هم داشته اند، شک و شبهه است. با وجود میزان بالای مرگ و میر شیرخواران در آن زمان، احتمال دارد که حتشپسوت دختر دیگری هم به دنیا آورده باشد که در خردسالی مُرده.
طبق اسناد تاریخی موجود، تنها دختر حتشپسوت نِفِرور نام داشته است. با وجود این، دست کم دو کتیبه وجود دارد که مردانی که به نفرور درس می داده اند، آن ها را نوشته اند. طبق این کتیبه ها، دختر کوچک تری به نام مریتر نیز وجود داشته است. یکی از معلمان نفرور نوشته است که او به «دختر بزرگ تر، دختر سلطنتی»۶ نفرور در دوران کودکی درس می داده است. یک معلم سلطنتی دیگر سِنِنموت نام داشته، که نقش مهمی در دوران پادشاهی حتشپسوت ایفا کرده است. او نوشته، «من به دختر بزرگ تر پادشاه غذا می دادم». اگر بجز نفرور دختر دیگری وجود نداشته، پس چرا آن ها به نفرور تحت عنوان دختر بزرگ تر اشاره کرده اند؟
به علاوه، نام مریتر حتشپسوت ــ که بعضی از مورخان او را حتشپسوت دوم می نامند ــ نیز یافت شده است. این دختر از حتشپسوت کوچک تر بوده و بعضی معتقدند که دختر دوم او بوده است. اما در یادمان های خود حتشپسوت نامی از مریتر حتشپسوت آورده نشده است. اغلب مصرشناسان معتقدند شباهت بین این نام ها اتفاقی است.
نفرور کودک محبوبی بود و محبوبیت او فراتر از خانواده اش بود. حتشپسوت سِنِنموت را وارد دربار کرد تا مراقب و معلم دخترش باشد. سِنِنموت از مردم عادی بود ولی سواد خواندن و نوشتن داشت. او ابتدا کاتب نظامی بود و طی سال ها به معتمدترین کارگزار حتشپسوت بدل شد.



بسیاری از مجسمه های سِنِنموت نشان دهنده نقش محافظ او در زندگی نفرور هستند.
وقتی حتشپسوت مراقبت از نفرور را به سِنِنموت معتمد سپرد، فرصت کافی یافت تا به امور مهم دیگری بپردازد. او می خواست آرامگاهی باشکوه بسازد تا بدن مومیایی اش را از شر سارقان در امان بدارد و سفر مطمئنی را به زندگی بعد از مرگ تضمین کند؛ جایی که در آن شوهرش، پادشاه، را همراهی می کرد.
***
سِنِنموت در دربار سلطنتی به سرعت به کارگزاری معتمد بدل شد. ورود او به دربار همدوره با سلطنت تحوطمس اول یا دوم بود. از نظر حتشپسوت، در میان کسانی که برایش کار می کردند، سِنِنموت بهترین بود. سِنِنموت هشتاد لقب داشت که مهم ترین آن ها خدمتگزار اعظم آمون بود که حتشپسوت به او اعطا کرده بود. فهرست موفقیت های سِنِنموت منحصربه فرد است. یکی از مهم ترین کارهای او ساخت معبد سوگواری حتشپسوت بود. هرچند نام او هیچ گاه تحت عنوان معمار مطرح نشده، نقش مهمی در ساختن این بنا داشته است.
***
در مصر باستان مراسم آماده سازی برای مرگ بسیار پیچیده بود و با دقت بسیاری اجرا می شد. نکته مهم این بود که بدن فرد درگذشته حفظ شود. او بدون جسم، کا یا روح نمی توانست به سرزمین ایزدان سفر کند. اگر بدن از بین می رفت، کا پدیده ای را تجربه می کرد که از آن تحت عنوان «مرگ دوم» یاد می شد. احتمال چنین سرنوشتی، باعث هراس مصریان می شد. به همین دلیل مصریان پیکر فرد متوفی را دفن می کردند و نمی سوزاندند. و به همین دلیل هم روش مومیایی کردن را ابداع کردند. هرچند همه افراد نمی توانستند هزینه آن را بپردازند.
حتشپسوت یک محل دورافتاده را برای آرامگاه خود انتخاب کرد ولی سرنوشت او طوری رقم خورد که هیچ گاه در آن جا دفن نشود. رویدادهایی در راه بودند که نقش حتشپسوت را در خاندان سلطنتی تغییر دادند و مسیر زندگی اش را متحول کردند.

فصل ۵: گام هایی به سوی سلطنت



در بسیاری از پیکره های حتشپسوت زنانگی او با نمادهای فرعون ترکیب شده است، نمادهایی از جمله ریش مصنوعی یا کلاه گیس فرعون.

بعضی مصرشناسان معتقدند حتشپسوت به این دلیل ازدواج کرد که در صدد دسیسه چینی برای به دست آوردن مقام پادشاهی بود. به گمان آن ها، حتشپسوت از تحوطمس دوم قدرتمندتر و نیز تشنه قدرت بود. اما هیچ سند و مدرکی وجود ندارد که نارضایتی حتشپسوت را در مقام شهبانوی اعظم و همسر آمون نشان دهد. احتمالاً اثبات این که او به مقام دیگری چشم داشته، غیرممکن است.
تحوطمس دوم در حدود سال ۱۴۷۹ ق.م درگذشت و تخت سلطنت را بعد از یک دوره حکومت سه تا پانزده ساله خالی گذاشت. اغلب مصرشناسان معتقدند که تحوطمس دوم بیمار یا از نظر بدنی ضعیف بوده است. وقتی بدن مومیایی شده او یافت شد، پوستش آبله رو بود که احتمالاً مرگ او هم بر اثر همین بیماری بوده است. البته ناتمام ماندن آرامگاه او نیز نشان می دهد که مرگش ناگهانی و غیرمنتظره بوده است.
پادشاه فوت کرده بود، اما همسرش کاهنه اعظم و همسر آمون زنده بود. چه کسی وارث پادشاهی بود؟ حتشپسوت بیش از هر کس دیگری خون سلطنتی داشت و تجربه اندوخته بود. او دختر پادشاه، خواهر پادشاه و همسر پادشاه بود. اما او مرد نبود و فرزند پسری هم نداشت.



ایزیس یکی از زنان فرعی بود و به همین دلیل فرعون شدن پسرش تحوطمس سوم به مخاطره می افتاد.

تحوطمس دوم پسری داشت که بی شک مشخص ترین وارث او بود. اما این پسر که تحوطمس سوم نام داشت، فرزند یکی از همسران فرعی بود. مادر او، ایزیس، خون سلطنتی نداشت. البته تحوطمس سوم در زمان فوت پدرش کودکی بیش نبود (شاید حتی شیرخوار بود). در هر حال، او برای اداره کشور کم سن و سال بود و به نایب السلطنه نیاز داشت ــ کسی که تا زمان رسیدن او به سن مناسب برای کسب مقام فرعونی به جای او حکومت کند. هیچ کس برای اشغال این منصب مناسب تر از حتشپسوت نبود و او هم بلافاصله این منصب را اشغال کرد.
در کتیبه هایی که در مقبره ایننی ــ معماری که به سلسله تحوطمس خدمت می کرد ــ یافت شده، این موقعیت چنین شرح داده شده است:

پسر [تحوطمس دوم] به جای پدرش در جایگاه پادشاهی دو سرزمین قرار گرفته است، و فرض بر این است که حکومت و پادشاهی از پدر به پسرش رسیده است، در حالی که خواهر و همسر [تحوطمس دوم] یا حتشپسوت، کارهای کشور را در دست گرفته و دو سرزمین در واقع تحت نظر او هستند.۷

در این کتیبه حتی به نام تحوطمس سوم نیز اشاره نشده است. ایننی مشخص کرده که حتشپسوت در راس حکومت بوده است. اما شاید برای او نایب السلطنه شدن حد اعلای آرزویش بوده است.
ملکه های پیش از او در هنگام لزوم بر کارهای مملکت نظارت می کردند. بعضی از زنان سلطنتی نیز مثل حتشپسوت نایب السلطنه پسرانی بودند که در کودکی وارث سلطنت شده بودند. بقیه زنان نیز در زمان دور بودن شوهران یا پسرانشان، به هر دلیلی، مدتی حکومت کرده بودند. اما طبق شواهد باستانی، قبل از حتشپسوت هیچ زنی عنوان رسمی فرعون را نداشت.
حتشپسوت در مقام نایب السلطنه وقت را تلف نکرد تا تحوطمس سوم، حتی با وجود این که کودکی بیش نبود، به عنوان پادشاه معرفی شود. نکته مهم این بود که پادشاهی مصر در خانواده آن ها باقی بماند.
سن تحوطمس و نیز سن نفرور برای ازدواج خیلی کم بود، چون طبق رسوم جاری، برای تضمین تداوم خون سلطنتی و ادامه پادشاهی، این دو نفر بایست با هم ازدواج می کردند. تحوطمس سوم چون مادرش از خانواده سلطنتی نبود، حق کم تری برای حکومت داشت. چنین موقعیت متزلزلی حتی ممکن بود شخص را از خانواده سلطنتی بیرون براند تا عنوان و منصب فرعون را غصب نکند.
با اعلام نام تحوطمس سوم برای مقام فرعونی، برای مردم مشخص شد که پسرخوانده و برادرزاده حتشپسوت حاکم واقعی مصر است. در کتیبه ای مربوط به سال دوم حکومت تحوطمس سوم در یکی از معابد چنین آمده است: «تنها پادشاه مصر علیا و سفلی و ارباب دو سرزمین.»۸ طبق این کتیبه، او دارنده تاج سفید فرعون معرفی شده است. مهر و علامت سلطنتی او نیز مبیّن مقام پادشاهی اش است.
***
قبل از حتشپسوت زنان دیگری هم در مصر حکومت کرده اند. از میان آن ها سه نفر برجسته تر بودند: نیتوکریس، سوبکنوفرور و تِتی شِری. در دوران سلسله هفدهم و هجدهم، زنان در نقش های سیاسی مهمی پذیرفته شدند. تتی شری، مادربزرگ احمس، اولین فرعون امپراتوری جدید بود و احتمالاً منسوب حتشپسوت بوده است. طبق اسناد موجود، این فرمانروایان زن هنگامی که تبار سلطنتی و حاکم رو به فنا داشته است، فقط برای مدت کوتاهی کنترل کشور را در دست داشته اند. به این ترتیب، حتشپسوت منحصربه فرد است. او در عصری طلایی حکومتی طولانی داشت. او اولین و تنها زن حاکمی بود که خودش را در هیئت مردانه نشان داد.
***
بر طبق رسوم، حاکمان مصر باستان نام خود را بر مهری بیضی شکل حک می کردند تا قدرتشان را در مقام پسر رع مشخص کنند. حاشیه های مُهر به شکل طناب بود که نمادی از ابدیت یا زندگی جاوید بود. در این مُهر، نام سلطنتی در ابتدا و به دنبال آن نام شخص آورده می شد.
تا زمانی که حتشپسوت با شوهرش بود، او همان نقش مرسومی را که انتظار می رفت، ایفا می کرد. در سایر بناهای یادمان به جامانده از اولین سال های حکومت تحوطمس سوم، او باز هم پشت سر پادشاه ایستاده است. پادشاه، هرچند کودکی بیش نبوده، به شکل فردی بالغ ترسیم شده است. چون حتی یک پسربچه هم در نقش حاکم به زنی برای پر کردن نقش مونث نیاز داشته. حتشپسوت کماکان نقش کاهنه اعظم و همسر آمون را ادامه داده است. به این ترتیب، احتمالاً کاهنان معبد آمون رع در کنار او ایستاده اند.



هیروگلیف های یک اتاق مقدس که نشان دهنده نام های تحوطمس سومند. در خط اول نام الهی او «گاو نر قدرتمند، متولد طیوه» و در خط دوم و سوم نام اول (نام سلطنتی) و نام او (نام تولد) آمده است.

چون تحوطمس سوم کودک بود، عنوان او فقط نمادین بود. اما چنین به نظر می رسد که در سال های اول حکومت او، حتشپسوت هیچ تلاشی نکرده است تا خود را فرعون جلوه دهد. اما او این حقیقت را پنهان نمی کرد که تصمیم گیری های کلان کشور در دست اوست.
احتمالاً با گذشت ماه ها حتشپسوت به فکر افتاده که نقش او چیست و چه ممکن است باشد. در این زمان، تحوطمس هیچ اثری در حکومت نداشت، ولی احتمالاً هنگامی که بزرگ تر می شد خواهان منصب خود می شد و ممکن بود اعضایی از دربار که سلطنت توام را نمی پذیرفتند، تحوطمس را تحت فشار بگذارند تا حتشپسوت را برکنار کند. اما اگر تحوطمس زود می مُرد ــ چنان که برای خیلی از کودکان رخ می داد ــ واگذاری قدرت باز هم دردسر جدیدی می شد. اما اگر حتشپسوت فرعون می شد، چنین رویدادهایی به وقوع نمی پیوست و حکومت مصر در سلسله باقی می ماند و حکومت دو سرزمین کاملاً در دستان او بود.
هیچ مدرکی دال بر تاجگذاری حتشپسوت وجود ندارد و این که اصلاً چنین واقعه ای روی داده باشد در ابهام است. بسیاری از صاحب نظران عقیده دارند که باید نقطه عطفی وجود داشته باشد که او رسماً در مقام پادشاه تاجگذاری کرده باشد، زیرا در غیر این صورت او چگونه می توانست موقعیت الهی فرعون را به دست آورد. عده ای دیگر معتقدند او به تدریج بیش تر و بیش تر به قدرت چنگ انداخت، اما بعید است کسی بتواند با اطمینان در مورد این مسئله اظهارنظر کند. اما در هفتمین سال سلطنت تحوطمس سوم، یا به عبارتی نایب السلطنه بودن حتشپسوت، همه چیز تغییر کرد.
در سال هفتم مُهرهای رسمی ای که نماد سلطنتی حتشپسوت بر آن ها نقش بسته بود، یافت شد. همچنین کالاهایی از قبرها استخراج شد که مربوط به سال هفتم حکومت تحوطمس سوم است و به نام سلطنتی حتشپسوت ممهور شده است. در کتیبه های آن ها او الهه عظیم مآت کاره خوانده شده است. مصرشناسان بر طبق این اسناد بر این باورند که حتشپسوت در این سال پادشاه تمام مصر شناخته شده است.



نماد سلطنتی حتشپسوت

فصل ۶: دگردیسی



نقش های معبد حتشپسوت او را در هیئت مردانه در حالی که به ایزد هوروس هدیه می دهد، نشان می دهند.

کتیبه هایی که در یادمان های باستانی و نیز بر استل ها یافت شده اند، جزئیات دقیق تغییر شکل حتشپسوت را از همسر آمون به فرعون شرح می دهند. با گذشت زمان تصویر او از تصویری کاملاً زنانه به هیئتی کاملاً مردانه تبدیل شد به طوری که تمام نمادهای پادشاه را داشت.
در صحنه های ابتدایی حتشپسوت در لباس تنگ زنانه دیده می شود، اما به تدریج این تصاویر جای خود را به تصاویری می دهند که در آن ها می توان برای او جنسیتی دوگانه تصور کرد. در یکی از تخته سنگ های محراب سرخ در کرنک، حتشپسوت در حالی که لباس زنانه به تن دارد دیده می شود، ولی در عین حال تاجی با پر و شاخ قوچ به سر دارد که فقط پادشاهان مرد به سر می گذاشتند. در یک کتیبه او پادشاه مصر علیا و سفلی خوانده شده و در ادامه مهر سلطنتی او دیده می شود.
در یک اثر هنری دیگر، حتشپسوت در حالی که لباس زنانه بلند تا مچ پا به تن دارد، تصویر شده است و در عین حال گام های بلندی به جلو برمی دارد. قبل از زمان او، در نقاشی ها و کنده کاری ها همیشه زنان با پاهای جفت ترسیم می شدند و فقط در تصاویر مردان حس حرکت و جنبش وجود داشت.
ساختمان یادمان حتشپسوت در معبد سوگواری اش در دیرالبحری نیز او را در لباس و پیرایه های تشریفاتی فرعون نشان می دهد. ابتدا او در حالی که یک دامن سلطنتی کتانی کوتاه به پا دارد، در هیئت پادشاه تصویر شده است. بعدها او بخش های دیگری از لباس رسمی فرعون را به آن افزود. این بخش ها شامل سربند راه راه سلطنتی به نام «نِمِس»، عصا، یک ابزار با دسته کوتاه که گندم کوب نامیده می شد، و یک یقه گرد بزرگ به شکل سینه ریز بود. تاج بزرگ و سنگین دو قسمتی نماد اتحاد مصر علیا و سفلی بود و همیشه با یک اورائوس ــ مار کبرایی که نماد قدرت مطلق فرعونی بود ــ مزین می شد. حتشپسوت حتی ریش مصنوعی طلایی فرعون را هم داشته است.
حتی شکل بدنی حتشپسوت هم تغییر کرد. در یادمان های اولیه، پیکر او دخترانه و قوسدار ترسیم شده است. با گذشت زمان، او ساز و یراق های فرعون را بر تن کرده و به شکل مذکر، با شانه هایی پهن و تخت و بدنی قدرتمند، تصویر شده است. این بدان معنی نیست که بدن او تغییر کرده، بلکه تعبیری که از او می شد طوری تغییر پیدا کرد که با نقش پادشاهی او سازگار باشد.
حاکمان زن قبلی مصر نیز نقش فرعون را داشته اند، اما هیچ کدام چنین تصویری از خود به جا نگذاشته اند. میل حتشپسوت به این که ظاهری مردانه داشته باشد کاملاً منطقی بوده است، زیرا او آیین و رسوم قدیمی را با فرعون خواندن خودش تغییر داد. او برای تضمین این که موقعیت یک حاکم مرد را دارد، بایست به شکل فرعون مذکر تصویر می شد.



حتشپسوت، در سال هفتم سلطنت، سِنِنموت را به نظارت بر ساخت معبد خاکسپاری اش منصوب کرد. سِنِنموت مسئول طراحی این ساختمان حیرت انگیز هم بود.

حتشپسوت هیچ تلاشی نکرد تا وانمود کند مرد است. گروهی از مردان طبقه اشراف که می دانستند حتشپسوت زن است او را احاطه کرده بودند. آن ها خود به تنهایی می توانستند به هر شکلی در مقابل او بایستند، ولی به جای آن از اظهارات پرطمطراق وی گذشتند.
حتشپسوت حتی وقتی پادشاه بود، جنبه های خاصی از زن بودن را فراموش نکرد. باستان شناسان وسایلی را ــ از جمله جواهرات و کوزه های مرمرین حکاکی شده ای که مخصوص نگهداری وسایل آرایش چشم بود ــ یافته اند که نقش مُهر سلطنتی او را بر خود دارند. در کتیبه ای او خودش را «زیباتر از هر چیز»۹ خوانده است.



حتشپسوت به تدریج با ساز و یراق های فرعون در حال فعالیت های مردانه مثل دویدن ترسیم می شد.
علی رغم ظاهر حتشپسوت، در کتیبه ها هم ضمیر مونث و هم ضمیر مذکر برای وی به کار برده می شد و گاه حتی در یک جمله هر دو نوع ضمیر وجود داشت. هرچند او اغلبِ عناوین و القاب فرعون را پذیرفته بود، هیچ وقت از لقب گاو نر قدرتمند که نهایت مذکر بودن فرعون را بیان می کرد، استفاده نکرد.
از اعضای مذکر خانواده حتشپسوت کسی باقی نمانده بود تا او و پسرخوانده اش را محافظت یا به آن ها توصیه هایی کند. به همین دلیل او می خواست ثابت کند که موقعیتش در مقام پادشاه معتبر است و می تواند تبار خونی خانواده را ادامه دهد. یک راه این بود که خودش را فرد برگزیده تحوطمس اول ــ هرچند در دوران کودکی ــ نشان دهد. راه دیگر این بود که ادعا کند دختر آمون رع و مولودی الهی است.
***
حتشپسوت به جای این که صفت مردانه فرعون یعنی گاو نر قدرتمند را بپذیرد، وظیفه ای زنانه برای خودش در نظر گرفت. او حتحور را که الهه عشق و باروری بود، ستایش می کرد. او یک نمازخانه خصوصی برای الهه حتحور در یکی از کناره های معبد جسرـ جسرو ساخت. در دیرالبحری صحنه هایی وجود دارد که حتشپسوت را در حالی نشان می دهد که حتحور به او شیر می دهد و حتشپسوت او را مادر می خواند. حتحور معمولاً به شکل گاو ماده ترسیم می شود، گاوی که شاخ های بلندی دارد و خورشید را در میان آن ها گرفته است. حتحور همچنین به شکل یک زن زیبای جوان با گوش های گاو هم ترسیم می شده، گاهی اوقات هم به شکل زنی با سر گاو ماده.
***
اگر حتشپسوت تاجگذاری رسمی کرده بود، بایست تاریخ دوباره از سال اول شروع می شد. اما در یادمان های بعدی، او ادعا می کند که همزمان با تحوطمس سوم او نیز فرعون شده است، پس نیابت سلطنتشان نیز همزمان بوده است. او این کار را با وجود یادمان هایی کرد که او را در ابتدای حکومت تحوطمس در قالب پادشاه ترسیم نکرده بودند.
در هر حال، حتشپسوت به وضوح اظهار کرده است که با وجود زن بودن، از قدرت و ویژگی های لازم برای حکومت برخوردار است و می تواند مثل پادشاهی مذکر مورد احترام باشد. اگر او می توانست تا زمانی که تحوطمس سوم به سن مناسب برای حکومت برسد و فرزندانی از خود داشته باشد، حکومت کند، تبار خانواده سلطنتی برای تداوم حکومت حفظ می شد.

فصل ۷: موفقیت هایی در ساخت و ساز



تصویری رنگی از حتشپسوت در معبد خاکسپاری اش در دیرالبحری.

رشد و شکوفایی مصر در سلسله هجدهم بی سابقه بود. این سلسله امپراتوری قدرتمندی بود که بر گستره وسیعی از جمله بخش اعظم خاورمیانه حکومت می کرد. هیکسوس ها از بین رفته بودند و مرزهای کشور در دو سوی جنوب و شرق گسترش یافته بود و زمام این امپراتوری قدرتمند را حتشپسوت به دست گرفته بود. او با موفقیت مراحل گذر به مقام فرعونی را پشت سر گذاشته و قدرت ها، ویژگی ها و نگرانی هایی را که با عنوان فرعونی همراه می شد، به ارث برده بود. اما بدون حمایت حلقه داخلی اش نمی توانست به این موفقیت ها دست یابد.
بسیاری از مصرشناسان سده بیستم متقاعد شده بودند که یک زن نمی تواند بر مصر حکومت کند. آن ها این فرضیه را مطرح می کردند که حتشپسوت مثل عروسکی در دست مردانی در پشت صحنه قدرت بوده است. بعضی ها حتی معتقد بودند حتشپسوت حیرتزده و گیج بوده و سِنِنموت اداره امور را بر عهده داشته است. اما بسیاری از موفقیت های او و تعهد حامیانش نسبت به او ــ چنان که در کتیبه های شخصیشان آمده است ــ واقعیت را به صورت دیگری مطرح می کند.
حتشپسوت با یک حرکت سیاسی خردمندانه، خودش را در احاطه کارگزاران وفاداری که سابقه و تجربه سیاسی و دینی داشتند، نگه داشت. از نظر تاریخی، این دو گروه احتمال بُرد بیش تری داشتند. برای فرعون، برخورداری از حمایتِ تنها یکی از این گروه ها فاجعه بود، زیرا گروه دیگر برای به زیر کشیدن او تلاش می کرد؛ اما داشتن حامیانی قدرتمند در هر دو گروه مانع از بروز خیانت می شد.



حتشپسوت وقتی به قدرت رسید که مصر به شکوفایی رسیده بود و حدود آن در حال گسترش بود.
در میان این ها، سِنِنموت بیش ترین اعتبار و ارزش را داشت. در یکی از کتیبه های متعددش چنین آمده است: «او [حتشپسوت]... مرا به ریاست کشورش منصوب کرده است... من بالاترینِ بالاترین ها و رئیسِ روسا بودم.»۱۰ در سایر کتیبه ها، سِنِنموت در باره ارتباط شخصی اش با حتشپسوت می گوید: «من نزد پادشاه واقعاً محبوب بودم، مثل کسی که هر روز مورد عنایت سرورش قرار گیرد.»۱۱ در یک کتیبه دیگر آمده: «من کسی بودم که گام هایم در کاخ آشنا بودند، معتمد واقعی و محبوب او بودم: ناظر باغ آمون، سِنِنموت.»
هنگامی که تحوطمس سوم جوان بود، تنها شخص قدرتمندتر از سِنِنموت خود حتشپسوت بود. اما حتشپسوت دست کم به دو نفر دیگر که موقعیت های مهم داشتند، متکی بود. یکی از آن ها هاپوسنب نام داشت، او کاهن اعظم و «رئیس پیشگویان شمال و جنوب» بود. او همچنین یکی از معماران بزرگ حتشپسوت بود که عنوان وزیر مصر علیا را هم داشت.
تایید کردن و حمایت هاپوسنب از حتشپسوت احتمالاً به سبب پذیرش او توسط ایزدان بوده است. با نشستن حتشپسوت بر تخت سلطنت، مآت دچار گسیختگی و اختلال نشد. در واقع، کشور رو به شکوفایی داشت و هیچ چالشی پیشِ روی حتشپسوت نبود. نخبگان کشور هم بر سلطنت وی صحه گذاشتند، زیرا باعث تداوم شکوفایی و رشد کشور می شد. به علاوه، در دوران سلطنت حتشپسوت هم آن ها همان مزایایی را که در زمان مرگ تحوطمس دوم داشتند، حفظ کردند. عده کمی به خودشان جرئت دادند که با او مخالفت کنند زیرا پادشاهی بود محبوب ایزدان و برخوردار از حمایت بسیاری از خانواده های مهم کشور.
یکی دیگر از مشاوران معتمد حتشپسوت خزانه دارش، تحوطی، بود که از گنجینه عظیم او مراقبت می کرد. او هنرمند و صنعتگری ماهر بود که بسیاری از تزیینات معابد حتشپسوت را با فلز، سنگ های گرانبها و چوب های قیمتی می ساخت.
مدیران او در جایگاه خود بودند، اما فرعون به شهبانوی اعظم نیاز داشت. حتشپسوت زن بود و نمی توانست زن داشته باشد، ولی می توانست به سادگی زنی را که برای اجرای این نقش و انجام دادن آیین و رسوم مناسب باشد، انتخاب کند. و حتشپسوت دخترش نفرور را برای این کار برگزید.
***
در تصویری، حتشپسوت در کنار تحوطی ترسیم شده است که در وزن کردن توده های طلا و نقره و مُهر به او کمک می کند. همچنین غرور و رضایت حتشپسوت در مقام حاکمی موفق نشان داده شده است: «او [حتشپسوت] شمیم شبنم الهی را می دمید و بوی خوش او تا سرزمین های پونت [دورترین بخش های کشور] می رسید و با بوهای پونت در هم می آمیخت. پوست او مثل طلا بود و صورتش چون ستاره ها می درخشید.»۱۲
***
احتمالاً با توجه به موقعیت های سلطنتی نفرور و تحوطمس سوم، انتظار می رفت که این دو نفر روزی با هم ازدواج کنند. به این ترتیب حتشپسوت نفرور را برای اجرای نقش زن آمون برگزید تا او را برای وظایف بعد از ازدواجش آماده کند. اما بعضی مورخان گمان می کنند که حتشپسوت با برگزیدن نفرور، او را آماده پذیرفتن سلطنت بعد از خودش کرده بوده. آن ها بر این گمانند که حتشپسوت می خواسته رسم حکومت زنان را بنیان بگذارد. سرنخ کوچکی در این باره در یکی از مجسمه های متعدد سِنِنموت و نفرور یافت شده است. در این مجسمه نفرور که کودکی بیش نیست، ریش مصنوعی شبیه ریش فرعون گذاشته است.



دست کم ده مجسمه وجود دارد که سِنِنموت و نفرور را با هم نشان می دهد، اما فقط در یکی از آن ها دختر حتشپسوت با ریش مصنوعی فرعون نشان داده شده است.

در هر حال، هیچ یک از این دو احتمال به واقعیت نپیوست. در سال یازدهم حکومت، تمام اشارات به نفرور به طور اسرارآمیزی قطع شد. مورخان اعتقاد دارند که او در این زمان یا مدت کوتاهی پس از آن مرده است.
اما حکومت حتشپسوت ادامه یافت و موفقیت هایش بیش تر و بیش تر شد. او که معماران و اساتید برجسته ای را در ساخت و ساز در کنار خود داشت، خیلی زود یک برنامه ساخت و ساز جاه طلبانه را آغاز کرد. اجرای چنین طرح های ساختمانی ای به این معنی بود که ایزدان پادشاهی او را پذیرفته اند و شاهدی بود بر روابط نزدیک او با ایزدان ــ همان چیزی که فقط برای پادشاهان میسر بود.
طرح های ساخت و ساز در سراسر مصر اجرا می شدند، اما برجسته ترین و باشکوه ترین آثاری که از او باقی مانده در طیوه قرار دارند و به آمون تقدیم شده اند. حتشپسوت هیچ گاه احترام به پدر الهی اش را فراموش نکرد، کسی که معتقد بود همواره راهنمایش است.
یکی از جالب توجه ترین پروژه های حتشپسوت ــ بجز معبد و آرامگاهش در دیرالبحری ــ ساخت چهار ستون هرمی سنگی عظیم در کرنک است. این قطعات بسیار بزرگ سنگ گرانیت از معادنی در اسوان و جنوب طیوه آورده شده بودند. در اسوان روی ستون های سنگی هرمی کنده کاری و سپس به شمال انتقال داده شدند تا در مجموعه معابد مقدس کرنک قرار گیرند. یک جفت از این ستون های گرانیتی در اوایل حکومت حتشپسوت تکمیل شدند و او آن ها را به همسر فقیدش، تحوطمس دوم، تقدیم کرد.
جفت دوم ستون ها بسیار تامل برانگیز بودند و ساخت آن ها دستاوردی شگرف بود. این ستون ها از معدن سنگ گرانیت در اسوان در سال شانزدهم حکومت حتشپسوت استخراج شدند و تکمیل این ستون های غول پیکر فقط هفت ماه طول کشید. این ستون ها از معادن اسوان استخراج شدند و آن ها را به کرجی های عظیمی منتقل کردند که هر کدام ۸۵۰ مرد پاروزن داشتند و پس از طی کیلومترها مسافت به سوی شمال، به طیوه، آوردند. هنگامی که این ستون ها به کرنک رسیدند، به قدری مرتفع بودند که برای قرار دادن آن ها در جای خودشان سقف معبد بایستی برداشته می شد.
***
در مصر باستان، ستون های سنگی تجسم ایزد زنده خورشید شناخته می شدند. هر یک از این ستون ها نامی داشتند و کاهنان و فرمانروایان هدایایی را تقدیم ستون ها می کردند، گویی ایزدان در این ستون ها ساکنند. این ستون ها که در دوره امپراتوری جدید ساخته شدند، هر یک حدود ۴۵۰ تن وزن داشتند و ارتفاعشان به حدود سی متر می رسید. یک ستون سنگی عظیم الجثه در محل معدن پیدا شده که احتمالاً برای حتشپسوت استخراج شده بوده، ولی هیچ گاه به طیوه انتقال داده نشده است. اندازه های آن به مراتب بزرگ تر از سایر ستون های سنگی است؛ وزن آن حدود هزار تن است و اگر برافراشته شود، حدود ۴۱ متر ارتفاع دارد. از آن جا که روی آن چیزی حکاکی نشده، ممکن است به پادشاهان موخرتر تعلق داشته باشد، مثل آمنحوتپ سوم یا رامسس دوم.
***
هنگامی که ستون ها به کرنک رسیدند، جشن عمومی برپا شد. حتشپسوت و کاهنانش آیین های مذهبی به جا آوردند. هدایایی از جمله یک گاو نر سلاخی شده به ایزدان تقدیم شد. طی این مراسم، پادشاه رسماً این ستون ها را به پدرش آمون، ایزد بزرگ، تقدیم کرد.
راس این ستون ها هرمی شکل و با روکشی از طلا و نقره پوشانده شده بودند. این پوشش باعث می شد تا ستون ها زیر نور خورشید سوزان مصر شکوهی خیره کننده داشته باشند. عناوین سلطنتی حتشپسوت روی این قطعه ها کنده کاری شده و در هیروگلیف هایی که بر ستون ها حکاکی شده، روایت ساختن و حمل ستون ها به معبد در کنار رویدادهای دیگر نقل شده است.
سه ستون از این بنای عظیم به تدریج ویران یا تخریب شده است؛ هرچند پایه های دو ستون ابتدایی هنوز هم در کنار دریاچه ای در کرنک دیده می شود، ستون چهارم، بخشی از جفت دوم که ۳۲۳ تن وزن دارد، هنوز هم پابرجاست و بلندترین ستون سنگی مصر به شمار می آید.



هیروگلیف های روی ستون سنگی حتشپسوت شامل دعاهایی برای ایزدان آمون رع و هوروس است. همچنین جزئیاتی در مورد حکومت و خصوصیات الهی حتشپسوت دارد.
یکی دیگر از بناهایی که در زمان حتشپسوت برپا شد، دروازه کرنک است. این دروازه، تحت عنوان باب هشتم، بنای عظیمی است که احتمالاً در زمان حکومت حتشپسوت ورودی اصلی به مجموعه معابد بوده است.
***
حتشپسوت بر یکی از کتیبه های یادمان هایش چنین نوشته است:
من این [یادمان] را با قلبی آکنده از عشق برای پدرم آمون ساخته ام... به هیچ یک از طرح هایی که او فرمان داده بی توجه نبوده ام... [می دانم] که او داناست و من این کارها را بر اساس فرامین او انجام داده ام. او راهنمای من است... اگر نبود راهنمایی او، انجام دادن چنین کاری به مخیله ام هم خطور نمی کرد... قلب مرا پدرم [آمون]روشن می کند و من به دانش ذهن او دسترسی دارم... از این رو می دانم که کرنک بهشت روی زمین است.۱۳
***
حتشپسوت معابد متعدد دیگری را نیز که در حال ویرانی یا دیگر بلااستفاده بودند بازسازی کرده است. بعضی از این بازسازی ها در مورد معابدی بودند که به دست مهاجمان هیکسوس تخریب شده بودند. حتشپسوت نیز مثل هر پادشاه مصری دیگری، از اعلام موفقیت هایش ابایی نداشته است. در یک محراب در کناره شرقی رود نیل، به نام اِسپئوس آرتمیدس، او چنین کتیبه ای دارد:

بشنوید، ای مردم به هر تعدادی که هستید، من این کارها را با مشورت قلبم انجام داده ام. به خواب فراموشی فرو نرفته ام، بلکه آنچه را ویران شده بود، بازسازی کرده ام. من آنچه را قبلاً تکه تکه شده بود دوباره برپا کرده ام، از زمانی که آسیایی ها [هیکسوس ها] از آواریس، از سرزمین های شمالی، در آن جا بودند، آمدند و ولگردان و خانه به دوشان را در میان داشتند و آنچه را ساخته شده بود، ویران کردند.۱۴

حتشپسوت چشم به آینده داشت تا نام و آثارش جاودان بمانند.

فصل ۸: سرزمین اسرارآمیز پونت



در نقاشی های معبد حتشپسوت سربازان با تبرزین و برگ نخل در دست هنگام سفر اکتشافی به پونت تصویر شده اند.

حتشپسوت علاوه بر ساختن بناهای بزرگ و مجلل برای بزرگداشت آمون رع، معتقد بود که آمون او را برای ماموریت های اکتشافی فراسوی مرزهای کشور هدایت می کند. یکی از بزرگ ترین اقدامات او سفر به پونت در حدود سال ۱۴۷۵ ق.م بود، سرزمینی اسرارآمیز که در جایی در نزدیکی سواحل جنوبی دریای سرخ در ساحل شرقی آفریقا قرار داشت.
هدف این ماموریت که سِنِنموت و دیگران آن را برنامه ریزی کرده بودند و رهبری آن با نِشی صدراعظم حتشپسوت بود، اکتشاف سرزمین های دور و بازرگانی با آن ها بود. رسیدن به پونت دشوار بود. مسافران ابتدا بایست از طیوه، از میان زمین های بیابانی و شنی، کیلومترها به سمت شرق می رفتند و هنگامی که به سواحل دریای سرخ می رسیدند، بایست با دست کم پنج کشتی به سبک کشتی های فنیقی ها به سمت جنوب می رفتند تا پونت را بیابند.
***
موقعیت دقیق پونت هیچ گاه معلوم نشده است؛ احتمالاً در شرق آفریقا و نزدیک سومالی، اتیوپی یا سودان امروزی بوده است. هر کشتی چهل مرد را حمل می کرد که سی نفر از آن ها پارو می زدند. علاوه بر این ها یک گروه نظامی، مسلح به نیزه های بلند و سپرهای بزرگ، هم کشتی ها را همراهی می کرد. احتمالاً کشتی ها در تابستان حرکت کرده اند تا جریان های قدرتمند دریای سرخ به سمت جنوب هدایتشان کند. رسیدن به مقصد در اوایل پاییز بسیار مطلوب بوده، زیرا وقت برداشت محصول در پونت بوده است. و در این زمان بوده که بهترین کندر هندی و صمغ مُر جمع آوری می شده است.
***
این محل افسانه ای به «ایوان عطر» و نیز «سرزمین ایزدان» معروف بود، که علت آن وجود گنجینه های بسیار در این سرزمین بود. ماموریت مردان مصری این بود که کالاهای ارزشمندی را که در معبد خاکسپاری حتشپسوت استفاده می شده و همچنین به ایزد آمون پیشکش می شده، بیاورند. مهم ترین این ها صمغ های ارزشمندی مثل کندر هندی و مُر بود که در پونت یافت می شدند. مصری ها به این صمغ ها برای ساخت عود و بخور احتیاج داشتند. عود یکی از اجزای مهم پیشکش های آیینی به ایزدان بود. در دوران حکومت حتشپسوت هر روزه مقادیر زیادی عود در معابد سوزانده می شد.
هنگامی که مصریان به پونت رسیدند، رئیس بومی که پاروتیو نام داشت، از آن ها استقبال کرد. او همراه دو پسر، دخترش و همسرش، آتی، سوار بر یک خر کوچک به پیشواز آمد. پونت از نظر مصریان بسیار غریب بود و به جاهای دیگری که آن ها قبلاً دیده بودند، شباهت نداشت. خانه ها گرد بودند، کلبه هایی با سقف های نیین که روی دیرک هایی کنار آب های مردابی بنا شده بودند. مردان ریش بلندی داشتند که مهره هایی به آن ها آویزان بود و شبیه ایزدان مصری بودند. مردان مصری به هر کجا نگاه می کردند، حیوانات وحشی، درختان نخل و سایر گیاهان حاره ای عجیب را می دیدند.
بازرگانی بین مردم پونت و مصری ها بدون هیچ اشکالی پیشرفت کرد. کشتی های باری که به طیوه بازمی گشتند، انواع مختلفی از گنجینه های حاره ای را با خود می آوردند، چنان که در یک سند باستانی چنین آمده است:

بار بسیار سنگینی از گنجینه های پونت در کشتی بارگیری شد: تمام کالاها از چوب های معطر سرزمین ایزدان، توده هایی از صمغ مُر، با درختان تازه مُر، با عاج و آبنوس خالص، با طلای سبز اِمو، با چوب دارچین، چوب خسوت با دو نوع عود، مواد آرایشی برای چشم، بوزینه ها، میمون ها، سگ ها و پوست پلنگ جنوبی، و نیز افراد بومی و فرزندانشان. از دیرباز تا به حال برای هیچ پادشاهی چنین پیشکش هایی برده نشده است.۱۵



مصری ها چندین کشتی را با کالاها و گنجینه هایی از پونت بارگیری کردند.

کالاهای مختلفی به مصر آورده شد از جمله پلنگ های زنده، یک یوزپلنگ و یک زرافه. شاید مهم ترین هدیه برای حتشپسوت ۳۱ درخت کندر هندی بوده باشد. او آن ها را در یک باغ زیبا در معبد سوگواری اش کاشت. باستان شناسان خاک پونت را در ریشه های بعضی از این درختان یافته اند.
رفتن به پونت بزرگ ترین ماموریت فرامرزی حتشپسوت بود، ولی این تنها اقدام او در خارج از مصر نبود. او عملیات استخراج معدن در صحرای سینا را آغاز کرد تا به مس و فیروزه برسد. قبل از برقراری روابط تجاری با پونت، او روابط بازرگانی بسیار خوبی با فنیقیه برقرار کرد. فنیقی ها چوب و وسایل ضروری را برای ساخت کشتی هایی تامین می کردند که مصری ها با آن ها در امتداد جنوبی دریای سرخ سفر می کردند.



سلاح ها، جواهرات، کوزه ها و گلدان ها بعضی از کالاهایی هستند که از پونت به مصر برده شدند.

نشانه هایی وجود دارد که احتمال بروز جنگ را در زمان حتشپسوت مطرح می کند. در دوران حکومت او، چند دشمن در همسایگی مصر وجود داشتند که ممکن است به سپاهیان قدرتمند مصر حمله کرده باشند. اما این جنگ ها اهمیت زیادی نداشته اند، زیرا به اقدامات نظامی در دوره حتشپسوت اشاره ای نشده است. البته، شواهدی وجود دارد مبنی بر وقوع نبردهای نظامی برای دفاع از کشور.
***
طبق کتیبه های موجود در زمان حتشپسوت جنگی علیه سرزمین نوبیا، در جنوب مصر، در گرفته بوده است، اما بعضی مورخان به این واقعه با دیده شک و تردید نگاه می کنند. طبق بعضی کتیبه ها شخص حتشپسوت خود در جنگ شرکت کرده بوده است: «من ایزد خوبی ها را پیروی کردم، پادشاه مصر علیا و سفلی، مآت کاره، او زنده باشد! من او را [حتشپسوت] دیدم که بر چادرنشینان نوبیایی پیروز شد و رئیسشان در هیئت اسیران نزد او آورده شد. من او را دیدم که سرزمین نوبیا را ویران کرد، در حالی که من او را دنبال می کردم.»۱۶ بعضی مورخان احتمال می دهند که این داستان از جنگاوران قدیمی تر مصر اقتباس شده باشد.
***
حتشپسوت در طول دوره حکومتش همواره ثابت کرده بود که اقدامات «مردانه»اش وی را به یک پادشاه زن بی تکلف بدل کرده است. بعد از سفر به پونت، او دیگر نگران این نبود که حاکم قانونی شناخته نشود. او فرعونی بود که شکوه و جلال را به مردمش تقدیم کرده بود.
ماموریت به پونت آثار ماندگاری به جا گذاشت. مصری های دیگری، قبل از مردان حتشپسوت، به آن جا سفر کرده بودند. اما در زمان او، پونت سرزمینی اسرارآمیز و ناشناخته بود. بازگشت سلامت کشتی ها ثابت کرد که او توانسته است روابط و بازرگانی دوستانه ای با مردم پونت برقرار کند. او اولین پادشاه امپراتوری جدید بود که چنین کاری می کرد و الهامبخش فرعون های بعدی از جمله تحوطمس سوم شد تا راه او را دنبال کنند.

فصل ۹: حذف حتشپسوت از تاریخ



تحوطمس سوم یکی از بزرگ ترین فرعون های نظامی مصر باستان بود.

کشف جسرـ جسرو در نظر باستان شناسانی که در نیمه دوم سده نوزدهم میلادی آن را پیدا کردند، کشفی جالب توجه بود. اما در دهه ۱۹۲۰، کشف جالب توجه تری در دیرالبحری روی داد. در آن دهه، گروهی از مصرشناسان از موزه متروپولیتن شهر نیویورک دو معدن سنگ بزرگ را به طور اتفاقی یافتند.
این مصرشناسان تقریباً دویست مجسمه را که تصویر حتشپسوت روی آن ها کنده کاری شده بود، از خاک بیرون آوردند. همچنین چندین ابوالهول عظیم معابد را یافتند که صورت حتشپسوت را داشتند. اما این پیکره های عظیم کامل و سالم نبودند، بلکه به طور وحشتناکی تکه تکه شده بودند. این تکه ها بسیار متفاوت بودند؛ از تکه ای مرمر به اندازه انگشت کوچک گرفته تا قطعاتی عظیم از سنگ ماسه ای به وزن یک تن یا بیش تر.
این تخریب گسترده بود، سرها از بدن های سنگی جدا شده بود. در اغلب موارد، چشم های مجسمه ها درآورده شده و بخشی از صورت آن ها تخریب شده بود. اورائوس سلطنتی از پیشانی پیکره ها پاک شده بود. بعدها باستان شناسان تخریب های گسترده تری علیه تصاویر حتشپسوت یافتند. نام و تصویر او از دیواره های معابد، یادمان ها و هر نوع ستونی کنده یا پوشانده شده یا به هر ترتیب از بین برده شده بود.
در نظر مصرشناسانِ ابتدای قرن بیستم، آنچه رخ داده بود واضح و مبرهن بود. از نظر آن ها، تحوطمس سوم که مادرخوانده منفورش او را از حق حکومت در مقام فرعون محروم کرده بود، بعد از مرگ وی به این ترتیب از او انتقام گرفته بود. او تنفرش از حتشپسوت را در تمام مصر بروز داد. این مصرشناسان از تحوطمس جانبداری کردند و حتشپسوت و اقداماتش را به بدترین شکل نشان دادند.



تصویر حتشپسوت (در وسط) در معبد کرنک از روی سنگ کنده شده است.

ویلیام سی. هِیز در سال ۱۹۵۳ با تکیه بر «غصب سلطنت» توسط حتشپسوت چنین نوشته است: «مدت زیادی طول نکشید تا صورت واقعی این زن مغرور، جاه طلب و بی اخلاق نمایان شود.»۱۷ حتی قبل از آن، مصرشناسان و مورخان دیگر نیز دیدگاهی مشابه را مطرح کرده بودند. از میان آن ها، جیمز اچ. بریستِد نوشته است که در دوره سلطنت حتشپسوت «همه گردهمایی های دربار به شکلی تغییر داده شدند تا با ویژگی های زنی که مقام فرعون را به عهده گرفته سازگار شوند».۱۸
مصرشناسان امروزی به این دیدگاه که رابطه خصمانه ای بین حتشپسوت و تحوطمس سوم برقرار بوده است، اهمیت زیادی نمی دهند. هیچ سندی دال بر شورش، خصومت یا حتی روابط غیردوستانه بین فرعون و پسرخوانده اش موجود نیست. با وجود این، مصرشناسان در این مورد که تحوطمس سوم در ابتدا برای محو آثار حتشپسوت تلاش کرده است، توافق دارند.
طبق نظام اعتقادی مصر باستان، هنگام تاجگذاری کای سلطنتی به فرعون می رسد و از آن به بعد فرعون دیگر فقط انسان نیست. احتمالاً به همین دلیل هم حتشپسوت به سادگی سلطنت را به تحوطمس سوم ــ هنگامی که به سن مناسب حکومت رسید ــ انتقال نداده است. به این ترتیب، با اضافه شدن فاکتور الهی دیگر باز داشتن او از پادشاهی ممکن نبوده است، همان طور که نمی توان منکر مصری بودن وی شد. فرعون می بایست تا زمان مرگ حکومت می کرد. به این ترتیب، رها کردن تخت سلطنت برای حتشپسوت امکان نداشته است.
در بیست و دومین سال حکومت، تحوطمس سوم ادعای حکومت بر مصر علیا و سفلی را مطرح کرد. این سبب شد تا مصرشناسان گمان ببرند که حتشپسوت در این سال درگذشته است. او در زمان مرگ بیش از پنجاه سال داشته که در آن دوره سن زیادی به حساب می آمد.
برخلاف فرضیه های قبلی که در مورد تحوطمس مطرح شده بود، او ظاهراً از حکومت همراه با حتشپسوت خرسند بوده است. هنگامی که او در کنار حتشپسوت حکومت می کرده، ارتشبد نظامی بوده و می توانسته هر زمان که می خواسته، علیه حتشپسوت اقدام کند و او را از تخت سلطنت به زیر بکشد، ولی این کار را نکرده است. در سال های اخیر، کتیبه هایی پیدا شده که ثابت می کنند او تا بیست سال بعد از مرگ حتشپسوت دستور تخریب آثار وی را نداده بوده است.
اگر تخریب یادمان های حتشپسوت ناشی از نفرت و انزجار بود، پس چرا تحوطمس این مدت طولانی صبر کرده است؟ رد پای رقابت هایی جزئی بین این دو حاکم یافت شده است، به همین دلیل بسیاری از مصرشناسان امروزی عقیده دارند که تحوطمس سوم داشتن نقش دوم پس از حتشپسوت را پذیرفته بود و برای رهبری نظامی کشور آماده می شد، که بعد از کسب مقام فرعونی برایش فواید زیادی داشت.
یکی از مهم ترین بخش های آموزش او فراگیری اسب دوانی و مهار اسب بود. ارتش مصر به سبب تکیه بر اسب ها و سوارانش قدرت جنگی برتر بود و سربازان آموزش های لازم را برای این که سوارکاری ماهر بشوند، فرا می گرفتند. تحوطمس نیز در ارابه رانی و استفاده از انواع سلاح بسیار ماهر بود.
وقتی تحوطمس سوم فرعون شد، آموزش های نظامی قبلی برایش مفید بود و او بزرگ ترین فاتحی شد که مصر تا آن زمان دیده بود.



تحوطمس سوم در جلو سپاه حرکت می کند.
بعد از او طبق اصول پسرش، آمنحوتپ دوم، می بایست وارث تخت فرعون می شد. اما هنگامی که زمان مرگ تحوطمس سوم نزدیک شد، او نگران بود که مبادا پسرش نتواند به حکومت برسد، شاید این یکی از دلایلی است که تحوطمس تلاش کرد تا نام حتشپسوت را از تاریخ پاک کند. اگر او می توانست نام نامادری اش را از فهرست پادشاهان پیش از خود پاک کند، به نظر می رسید که او تنها جانشین تحوطمس دوم بوده است. این کار پایه های حکومت آمنحوتپ دوم را محکم تر می کرد و دیگر کسی نمی توانست بعد از مرگ تحوطمس سوم ادعایی برای مقام فرعونی داشته باشد. اگر از این دیدگاه به رویدادهای پس از مرگ حتشپسوت نگاه کنیم، می بینیم که تمام این ویرانی ها برای تحکیم ادعای سلطنت پسر تحوطمس سوم بوده است.



گمان می رود آمنحوتپ دوم حدود ۲۷ سال در مصر حکومت کرده باشد (سال ۱۴۲۷ ق.م تا ۱۴۰۰ ق.م).

مورخان دلیل دیگری هم برای اقدامات تحوطمس مطرح می کنند. حکومت بیست ساله حتشپسوت با صلح، شکوه، کشف سرزمین های دوردست و اجرای برنامه های ساختمانی همراه بود، رویدادهایی که فراتر از دستاوردهای فرعون های مذکر قبلی بود. هر یک از موفقیت های او بر شهرتش می افزود و همین ها باعث شد تا تحوطمس سوم نام و آثار او را از بین ببرد.
حتشپسوت ثابت کرد که زنان هم می توانند بر کشوری قدرتمند حکومت کنند. شاید تحوطمس سوم می خواسته جلو حکومت زنان را در آینده بگیرد. با از بین بردن شواهد حکومت یک حاکم زن موفق، نقش سنتی مردانه فرعون حفظ می شد. بدون وجود چنین الگوی زنانه ای، نسل های بعدی زنان نقش سنتی خودشان را در جامعه ایفا می کردند.
شواهدی که بیانگر این انگیزه ابتدایی تحوطمس باشد، در روش هایی که او برای بازنویسی تاریخ به کار برده، یافت می شود؛ او دستور تخریب تصاویر و از بین بردن نام حتشپسوت را فقط در جاهایی که او در نقش پادشاه بود، داده است. تصاویر او در نقش همسر آمون یا ملکه دست نخورده باقی مانده اند.
***
بقایای باستانی نشان می دهند که تحوطمس سوم تلاش کرده تا بسیاری از کارهای حتشپسوت را به خودش نسبت دهد. او تابوتی از جنس کوارتز برای تحوطمس اول ساخت و جایگزین تابوتی کرد که حتشپسوت ساخته بود. او همچنین محرابی برای ایزد حتحور روی معبدی که حتشپسوت قبلاً ساخته بود، بنا کرد. او نیز دو ستون سنگی هرمی شکل ــ هرچند به عظمت ستون های سنگی حتشپسوت نبودند ــ در برابر ستون های سنگی قبلی که پنهانشان کرده بود، برافراشت. او ادعا کرد دو دروازه بزرگ ساخته است، بنا هایی که در واقع حتشپسوت آن ها را ساخته بود. او پیکره هایی از خودش ساخت تا جایگزین مجسمه های حتشپسوت کند. او نیز مثل حتشپسوت ادعا کرد که آمون او را برای حکومت برگزیده است. او حتی در بنای یادمانش از همان سخنانی استفاده کرد که قبلاً حتشپسوت در توصیف خودش و موفقیت هایش نقل کرده بود.
***
احتمالاً تحوطمس برای پایین کشیدن ستون های سنگی عظیم الجثه کرنک هم تلاش هایی کرده است. با وجود این، این ستون های سنگی سقوط نکردند. نوشته های روی بخشی از آن ها بیانگر نگرانی حتشپسوت از رویدادهای پس از مرگش است. او نوشته است: «حال قلب من به تپش می افتد، هنگامی که می اندیشم مردمانی در آینده بناهایی را که ساخته ام، می بینند و در مورد آنچه کرده ام، صحبت می کنند.»۱۹
بعضی از مصرشناسان معتقدند که تحوطمس سوم چون نمی توانسته ستون های سنگی را تخریب کند، با دیوارکشی دور آن ها، ستون ها را مخفی کرده است. یکی از ستون ها به تدریج روی خودش فرو ریخته ولی بقیه پابرجا مانده اند. در سده نوزدهم میلادی وقتی این دیوارها را خراب کردند، در آن جا شاهدی بر حکومت بی بدیل حتشپسوت یافتند؛ نامی که بیش از سه هزار سال از تاریخ محو شده بود، مورد توجه قرار گرفت.
دلیل این اقدامات تحوطمس سوم احتمالاً همیشه مبهم خواهد ماند و هنوز هم پرسش های زیادی در مورد حتشپسوت و افرادی که او را احاطه کرده بودند، مطرح است. مثلاً این که او با سِنِنموت چه رابطه ای داشته است. آیا او فقط مشاوری مورد اعتماد بوده است یا چنان که بعضی شواهد نشان می دهند آن ها رابطه عاشقانه ای داشته اند؟ سِنِنموت هیچ گاه ازدواج نکرد و فرزندی نداشت، که در مصر آن روزگار رویدادی عجیب بوده است.
نام و آثار سِنِنموت در همه جا هست. او که در ابتدای کارش برای خود یک آرامگاه ساخته بود، بعدها برای خودش آرامگاهی بزرگ تر ساخت. آرامگاه او که درست در پایین جسرـ جسرو قرار گرفته حتی از آرامگاه بعضی فراعنه هم باشکوه تر بود. سِنِنموت خود به تنهایی، بدون کمک حتشپسوت و بدون اطلاع وی، نمی توانست چنین بنایی بسازد. داشتن چنین آرامگاه باشکوهی در چنین فاصله نزدیکی با آرامگاه پادشاه، برای فردی خارج از خانواده سلطنتی، رویدادی بی سابقه بوده است. این که حتشپسوت با اجرای این طرح موافقت کرده، حاکی از اهمیت سِنِنموت نزد حتشپسوت است.
در بعضی بناها، نام سِنِنموت در کنار نام حتشپسوت آمده است. اغلب این کتیبه ها غیررسمی اند و قاعدتاً به ارتباط حرفه ایِ بین این دو نفر اشاره ای نمی کنند. در ضمن، روی بعضی از اشیاء تقدیم شده به درگاه ایزدان هم نام این دو در کنار هم آمده است.



صور فلکی ای مانند صورت فلکی جبار و سیاره هایی مانند عطارد، زهره، زحل و مشتری را به زیبایی بر سقف آرامگاه سِنِنموت رسم کرده اند. سقف هایی از این دست که در برخی آرامگاه ها یافت شده نخستین «آسمان نماها»ی کشف شده اند.
آخرین باری که نامی از سِنِنموت به میان آمده، مربوط به سال شانزدهم حکومت حتشپسوت است. در کتیبه های سال های بعد نامی از او نیامده است. او بعد از سال ها وفاداری و خدمت به حتشپسوت ناگهان از همه آثار محو شده است.
احتمالاً اتفاقی عجیب روی داده است. سِنِنموت در هیچ یک از آرامگاه هایش دفن نشده است. در سده بیستم میلادی تابوت سنگی ناتمامش در آرامگاه دوم پیدا شد ولی اغلب تزیینات آن سال ها قبل سرقت شده بود؛ دیوارها و سقف ها خالی شده بودند و ورودی اتاقکی که او بایست در آن جا دفن می شد، کاملاً بسته بود و هنوز ابزارهای کارگران در آن جا باقی مانده بود. ولی پیکر مومیایی شده سِنِنموت هیچ گاه پیدا نشد.
البته بعد از مرگ وی تلاش هایی هم برای پاک کردن نام و تصویر سِنِنموت در بسیاری از اماکن صورت گرفته است. آثار این اتفاق نه فقط در آرامگاه او، بلکه در دیوارهای جسرـ جسرو هم دیده می شود؛ هرچند این آسیب ها شدید و گسترده نبوده اند. در بعضی قسمت ها هم نام و هم تصویر او کنده شده ولی در بعضی جاها فقط اسم یا تصاویر مخدوش شده اند. چندین تصویر و کتیبه که سِنِنموت آن ها را زیرکانه پنهان کرده بود، دست نخورده باقی مانده اند، از جمله تصویری تمام رنگی که در جسرـ جسرو مخفی شده بود.
***
آرامگاه دوم سِنِنموت باعث طرح پرسش های رمزآلودی از دیرباز تا به امروز شده است. آیا این ساختمان نوعی طرح ساختمانی سرّی بوده است؟ این احتمال بعید است، ولی ورودی آرامگاه در اعماق یک معدن سنگ بوده که از این معدن برای بعضی از طرح های ساختمانی حتشپسوت سنگ استخراج می شده است. این واقعیت که آرامگاه سِنِنموت در نزدیکی معبد سوگواری حتشپسوت ساخته شده، نشانه نوعی ارتباط غیرعادی بین آن دو است. ساختمان آرامگاه نیز فوق العاده است. هرچند هیچ وقت تکمیل نشد، طراحی اش ممتاز و نشان دهنده بینش عالی و استعداد معماری سِنِنموت است.
***
بعضی دیگر از کارگزاران حتشپسوت هم سرنوشت مشابهی داشته اند. دیوارهای آرامگاه کاهن اعظم دوره حتشپسوت، هاپوسِنِب، و خزانه دارش تحوطی و دست کم سه مرد وفادار از درباریان او به همین ترتیب تخریب شده اند. نام آن ها در کنار نام حتشپسوت از روی کتیبه ها کنده شده است. دعاها و جملات ستایش آمیز حتشپسوت هم از بین برده شده اند.
هر کس که دستور این اقدامات را داده، احتمالاً هدفش این بوده است که مشاوران معتمد حتشپسوت به فراموشی سپرده شوند، همان طور که امیدوار بوده است خود حتشپسوت هم از یادها برود. اما تمام افراد حتشپسوت به طور اسرارآمیزی ناپدید نشده و تمام ساختمان ها نیز ویران نشده اند. بعضی از این افراد سال ها بعد از مرگ حتشپسوت در خدمت تحوطمس بوده اند.



بعضی از مجسمه های سِنِنموت و هیروگلیف های حفاری شده نام او را بر خود دارند و دست نخورده باقی مانده اند.

از آنچه بین سال های هفدهم تا بیست و دوم حکومت حتشپسوت برای وی رخ داد، اطلاعی در دست نیست. هیچ سندی باقی نمانده و اسرار مدفون شده اند. پرسش ها بی پایانند و احتمالاً هیچ گاه پاسخی نمی یابند.

فصل ۱۰: کشف فرعون گمشده



بسیاری از موفقیت های حتشپسوت در مقام فرمانروا، میراث او به عنوان اولین فرعون زن را ممتاز گردانده است.

یکی از اسرارآمیزترین معماهایی که در مورد حتشپسوت برای مصرشناسان مطرح بود، محل مومیایی وی بود. او وادی جبانت القرد، منطقه ای بیابانی در غرب رود نیل، را برای ساخت آرامگاهش برگزیده بود. در آن جا بستر خشکیده رودخانه که وادی نامیده می شد، به صخره های عظیم منتهی می شد. در قاعده یکی از صخره ها، یک ترک عریض راهی را به داخل کوه باز کرده بود.
این محل جایی مناسب برای دفن یک ملکه و کالاهای باارزشش به نظر می رسید. در آن نزدیکی هیچ آرامگاه دیگری وجود نداشت؛ در نتیجه بی شک سارقان قبرها به آن جا نیامده اند. حتی اگر سارقان به این وادی آمده باشند، یافتن ورودی آرامگاه بسیار دشوار بوده است.
هرچند در ابتدا حتشپسوت فقط ملکه بود، کارهایش را به روش های متفاوتی انجام می داد. برای یک فرعون معمول نبود که محل خاکسپاری اش را در جایی دوردست و محلی غیر از مدفن سایر افراد خانواده سلطنتی انتخاب کند. اما او از پدرش تبعیت کرد، او برای اولین بار محلی دورتر از آرامگاه فراعنه پیشین را برای آرامگاهش انتخاب کرد. بعدها فرعون های دیگر هم در محلی که تحوطمس اول دفن شده بود برای خودشان آرامگاه ساختند، محلی که امروزه دره سلاطین نامیده می شود. هیچ ملکه دیگری نخواست در وادی ای که حتشپسوت برگزیده بود، دفن شود.
***
برای مصریان باستان این که پیکر مومیایی شده دست نخورده باقی بماند بسیار اهمیت داشت. در غیر این صورت، «کا» گرفتار «مرگ دوم» می شد و زندگی جاوید او در کنار ایزدان مختل می شد. به همین دلیل خانواده های سلطنتی برای پنهان کردن آرامگاهشان مسیرهایی طولانی را برمی گزیدند. آن ها در بیابان تونل هایی حفر می کردند و اتاق هایی در زیرزمین از جنس سنگ می ساختند تا پیکر مومیاییشان در امان باشد. آن ها چاه های دوردست و ترک های صخره ها را برای جای دادن پیکرشان بعد از مرگ انتخاب می کردند. هنوز هم بسیاری از بقایای سلطنتی باستانی گهگاه پیدا می شوند و غالباً برای کسب ثروت تخریب می شوند. سارقان تقریباً همه چیزهای باارزش را دزدیده اند.
***
اولین آرامگاه حتشپسوت شبیه به هیچ آرامگاه دیگری قبل از آن نبود. در مدخل آن یک پلکان وجود داشت که به یک راهروی طولانی می رسید که آن هم به یک اتاق منفرد ختم می شد. راهرو دوم و کوتاه تر به سمت راست می رفت که در آن اتاقک دومی در دل صخره ها تراشیده شده بود. ویژگی منحصربه فرد اتاق دوم راهی بود که به یک اتاق عمیق تر دیگر منتهی می شد.
در سال ۱۹۱۶، باستان شناسان تابوتی از جنس کوارتز زرد را که به ملکه حتشپسوت متعلق بود، در اتاق سوم یافتند. این تابوت خالی که نام و عناوین وی روی آن حکاکی شده بود، طوری قرار گرفته بود تا قابل کشیدن به سمت پایین، به جایگاه نهایی اش، باشد. اما این تابوت هیچ گاه به مقصد نهایی اش نرسید. این آرامگاه نادیده گرفته شد. پادشاه باید آرامگاهی مثل آرامگاه فرعون ها داشته باشد که بیانگر موقعیت عالی اش باشد ــ آرامگاهی مثل آرامگاه ملکه ها در شان حتشپسوت نبود.
حتشپسوت برای آرامگاه خود محلی را نزدیک به آرامگاه پدرش برگزید. او می خواست در دره سلاطین دفن شود و محلی را در کناره شرقی آن انتخاب کرد. آرامگاه او عمیق ترین و طولانی ترین قبر این دره است: تونلی زیرزمینی به طول دویست متر که به سه اتاقک کوچک منتهی می شود.
در سال ۱۷۹۹ یک گروه تحقیقاتی که ناپلئون آن ها را به مصر فرستاده بود، گزارش کردند که مدخل آرامگاه حتشپسوت را دیده اند. رهبر گروه باستان شناسان فرانسوی دیدن مدخل را در سال ۱۸۱۷ گزارش کرده است. در سال های ۱۹۰۳ و ۱۹۰۴ هاوارد کارتر، مصرشناس معروف، توانست مدخل ورودی را که مسدود شده بود، پاکسازی کند و آن را KV۲۰ نام گذاشت.



هاوارد کارتر (نشسته) قبر پادشاه معروف توت عنخ آمون را نیز کشف کرد.

این گور سال ها پیش سرقت شده بود، ولی بعضی از کالاها باقی مانده بودند؛ از جمله دو تابوت از کوارتز زرد که روی یکی از آن ها عناوین پادشاهی حتشپسوت کنده شده بود. روی تابوت دوم هم کتیبه های او دیده می شد ولی طوری تغییر داده شده تا برای بدن بزرگ تری مناسب باشد و روی آن دوباره عناوین فرعونی تحوطمس اول کنده کاری شده است. کارتر همچنین کوزه های گنبدی را هم یافت ــ ظروفی که محتوی مهم ترین اعضای بدن فرد مومیایی اند.
نظر کارتر این بود که تحوطمس اول آرامگاه را ساخته و حتشپسوت تصمیم گرفته آن آرامگاه برای هر دو نفرشان باشد. صاحب نظران دیگر معتقدند که این محل همیشه آرامگاه حتشپسوت بوده و او تابوت پدرش را به آن جا انتقال داده است. مصرشناسان امروزی فکر می کنند که KV۲۰ قرار بوده آرامگاه تحوطمس دوم باشد، ولی با مرگ وی حتشپسوت آن را برای خودش برگزید. سه اتاقک دفن به حتشپسوت، پدرش و همسر / برادرش اختصاص یافته است.



تابوت حتشپسوت که برای پدر دوباره کنده کاری شده است؛ در موزه هنرهای ظریفه در بوستون.

KV۲۰ آرامگاه هر کس که بوده، وقتی کارتر در آن جستجو می کرد، هیچ پیکره ای نیافت. تابوت حتشپسوت خالی بود و هیچ گاه از آن استفاده نشده بود. مومیایی حتشپسوت هم هنوز پیدا نشده بود.
اما در سال ۱۹۰۳، کارتر آرامگاه دیگری را نزدیک KV۲۰ پیدا کرد که آن را KV۶۰ نامید. معلوم شد که این آرامگاه به سیتره یا اینت، دایه دوران کودکی حتشپسوت، تعلق داشته است. دو زن مومیایی در این آرامگاه پیدا شدند. در آن زمان، اغلب مصرشناسان گمان می کردند یکی از آن ها سیتره باشد، چون وی در تابوتی بود که نام سیتره روی آن حک شده بود. اما به علت ساختار استخوانی ظریف، جثه کوچک و «صورتی که حالت سلطنتی داشت»، عده ای گمان می کردند که این پیکر حتشپسوت است.
مومیایی دیگر از پشت روی زمین قرار گرفته بود. این مومیایی بدن یک زن چاق با قد حدود ۱۵۰ سانتیمتر بود. دندان ها و چند رشته بلند از موهای قرمز ـ طلایی این مومیایی باقی مانده بود. بدن مومیایی کمی باز شده بود، ولی بازوی چپ او به طور افقی روی سینه اش قرار گرفته بود و دستش در حالت مشت بود، وضعیتی که مخصوص مومیایی های سلطنتی است.
کارتر آن دو مومیایی را همان جا گذاشت و در آرامگاه را مهر و موم کرد. در سال ۱۹۰۸ یک مصرشناس دیگر سیتره و تابوتش را به موزه قاهره منتقل کرد. هیچ کس به مومیایی دیگر اهمیت نداد، زیرا این قبر، یک آرامگاه سلطنتی نبود و هیچ راهی برای تشخیص هویت مومیایی باقیمانده وجود نداشت.
چند دهه بعد، مصرشناسان بار دیگر به مومیایی دوم آرامگاه KV۶۰ توجه کردند. در قرن بیست و یکم میلادی زَهی حواس، دبیر کل شورای دوران باستان در قاهره، مومیایی را از قبر بیرون آورد تا معلوم شود هویت او قابل شناسایی است یا خیر. کشف او دنیای مصرشناسان را به لرزه انداخت.
در ژانویه ۲۰۰۷ م، حواس اعلام کرد با استفاده از فناوری علمی جدید، هویت مومیایی ای که صد سال پیش تر روی کف زمین پیدا شده بود، شناسایی شده و حتشپسوت است. این کشف بعد از کشف آرامگاه پادشاه توت عنخ آمون در دهه ۱۹۲۰ مهم ترین یافته به شمار می آمد.
دانشمندان در تشخیص هویت بقایای مومیایی حتشپسوت شک و تردیدی نداشتند. مهم ترین سرنخ کوزه هایی بودند که نام او را بر خود داشتند. با روش سی تی اسکن معلوم شد که داخل کوزه های دربسته، کبد و یکی از دندان های آسیای فرعون قرار دارد. سی تی اسکن های بعدی نشان دادند که مومیایی بی هویت یک دندان آسیا ندارد. وقتی دندانپزشکان اندازه دندان و اندازه حفره خالی جای دندان را در فک مومیایی تعیین کردند، معلوم شد که دندان و حفره خالی به هم مربوطند. چون شکل، اندازه و جایگیری دندان های هر کس منحصربه فرد است. این سند محکمی بود که این مومیایی بدن حتشپسوت است. معاینات مومیایی نشان داد که حتشپسوت دچار سرطان بوده و همین نیز منجر به مرگش شده است.
هرچند تنها رها شدن در کف قبری ناشناس، برای یک فرمانروای زن، پایانی توام با قدرناشناسی است ولی تلاش های حتشپسوت در مقام فرعون بیهوده نبوده است. هرچند بخش هایی از زندگی، نام و پیروزی های او تقریباً از تاریخ پاک شده اند، دانشمندان امروزی او را از چنین سرنوشتی نجات داده اند. دانشمندان معتقدند که امروزه حتشپسوت هویتی مثبت دارد ولی هنوز در مورد میراث او کنجکاوند. آن ها می خواهند نمونه هایی از دی اِن اِی حتشپسوت را با نمونه هایی از مومیایی پدرش تحوطمس اول، مادربزرگش احمس ـ نفرتاری و دایه کودکی اش سیتره مقایسه کنند.



بعد از این که مومیایی حتشپسوت شناسایی شد، در موزه قاهره در مصر به نمایش گذاشته شد.

حتشپسوت همواره نگران این بود که بعدها از او یاد می شود یا نه و اگر یاد می شود، چگونه او را به خاطر خواهند آورد. بر ستونی سنگی که هنوز در کرنک پابرجاست، او دعایی به جا گذاشته که هیچ گاه ویران نشده است. آن دعا این است: «باشد که نام او همیشه و تا ابد در این معبد باقی بماند.»۲۰ هرچند نام مآت کاره حتشپسوت تقریباً فراموش شده بود، پادشاه مصر علیا و سفلی در واقع هنوز هم زنده است.

گاهشمار

زندگی حتشپسوت

حدود ۱۵۵۰ ق.م
شروع امپراتوری جدید و سلسله هجدهم.

اوایل سده شانزدهم ق.م
تولد حتشپسوت، احتمالاً قبل از فرعون شدن تحوطمس اول



۱۵۰۴ ق.م
تحوطمس اول، پدر حتشپسوت، فرعون شد. در همین دوران تحوطمس دوم متولد شد.

حدود ۱۴۹۲ ق.م
مرگ تحوطمس اول. تحوطمس دوم فرعون شد.

۱۴۷۹ ق.م
مرگ تحوطمس دوم. تحوطمس سوم فرعون شد. حتشپسوت در مقام نایب السلطنه حکومت مصر را در دست گرفت.



۱۴۷۵ ق.م
حتشپسوت گروهی را با هدف اکتشاف و بازرگانی به پونت فرستاد.



حدود ۱۴۷۳ ق.م
حتشپسوت ادعای فرعونی کرد و در کنار تحوطمس سوم حکومت کرد.



۱۴۵۹ ق.م
آخرین سندی که به مقام فرعونی حتشپسوت اشاره می کند.



حدود ۱۴۵۷ ق.م
احتمالاً آخرین سال حکومت مشترک حتشپسوت و تحوطمس سوم؛ به معنای مرگ حتشپسوت



رویدادهای جهان




۱۵۵۷ ق.م

ممفیس، پایتخت مصر سفلی، بزرگ ترین شهر دنیا شد.




۱۵۲۳ ق.م

آغاز سلسله شانگ در چین باستان.

.



۱۵۰۶ ق.م

ککروپس پادشاه اسطوره ای آتن بعد از یک دوره حکومت پنجاه ساله درگذشت




حدود ۱۵۰۴ ق.م

مردمان پولینزی در فیجی ساکن شدند.





حدود ۱۵۰۰ ق.م
کشاورزانی که ذرت می کاشتند، در نزدیکی ریوگرانده، منطقه ای که امروزه در جنوب غربی ایالات متحده واقع است، ساکن شدند
۱۴۸۰ ق.م

اورارتو ها از کوه های زاگرس به آشوریان حمله کردند و بر آن ها غالب شدند.


حدود ۱۴۷۵ ق.م

طبق نوشته تورات، حضرت موسی مهاجرت دسته جمعی قوم یهود را از مصر رهبری کرد و آنان را از بردگی نجات داد.

۱۴۷۲ ق.م
در سرزمینی که امروزه یونان نامیده می شود، دانائوس پادشاه آرگوس شد.


۱۴۶۰ ق.م

امپراتوری حتّی بر ترکیه امروزی سلطه یافت.



۱۴۵۰ ق.م
یونانیان میسنی بر تمدن مینوسی در کرت پیروز شدند.



۱۴۴۶ ق.م
پنج کتاب اول تورات ــ اسفار پنج گانه عهد عتیق ــ نوشته شد.

زندگی حتشپسوت در یک نگاه

پیش نام: مآت کاره
نام: حتشپسوت
تاریخ تولد: حدود اوایل سده شانزدهم ق.م
محل تولد: احتمالاً شهر سلطنتی طیوه، مصر
پدر: تحوطمس اول
مادر: احمُس
همسر: تحوطمس دوم
تاریخ ازدواج: حدود ۱۴۹۲ ق.م
فرزند: نِفِرور
تاریخ فوت: حدود ۱۴۵۷ ق.م
شناسایی مومیایی: ژوئن ۲۰۰۷ م

منابعی برای مطالعه بیش تر

Galford, Ellen. Hatshepsut: The Princess Who Became King. Washington, D.C.: National Geographic Children’s Books, 2007.
Hawass, Zahi. Curse of the Pharaohs: My Adventures With Mummies. Washington, D.C.: National Geographic Society, 2004.
Adams, Simon, and Kent Weeks. Ancient Egypt. New York: Kingfisher, 2006.
Thomas, Susanna. Hatshepsut: The First Woman Pharaoh. New York: The Rosen Publishing Group, 2003.

دیگر کتاب های مجموعه «شخصیت های تاثیرگذار» مربوط به این دوره:

ارسطو
سقراط
توسیدید
رامسس دوم
اسکندر مقدونی
ژولیوس سزار
کنفوسیوس

منابع اینترنتی

برای کسب اطلاعات بیش تر در باره حتشپسوت از FactHound استفاده کنید.
۱. سراغ سایت www.facthound.com بروید.
۲. کلمه مورد نظر یا واژه مربوط به متن کتاب یا ID کتاب به شماره ۰۷۵۶۵۳۸۳۵۱ را وارد کنید.
۳. روی دکمه Fetch It کلیک کنید.
FactHound بهترین وب سایت ها را برایتان پیدا خواهد کرد.

شرح اصطلاحات

ابوالهول
پیکره های سنگی که با سر انسان و بدن شیر ساخته می شدند.

اِستل
بنایی ستون مانند یا لوحه های سنگی که روی آن ها کنده کاری می شد و آن را در دوران باستان برای نشان دادن رویدادهای مهم می ساختند.

اورائوس
سر مار کبری که روی دستار فرعون نمایش داده می شده و نماد قدرت مطلق بوده است.

ایوان
مناطقی سرپوشیده شبیه به مشعل که توسط ستون های حامل سقف احاطه می شدند.

تابوت
تابوت سنگی که روی آن واژه ها و تصاویری حکاکی می شده است.

تاجگذاری
مراسم تاجگذاری پادشاه یا ملکه.

حفاری
کندن زمین برای بیرون آوردن آثار باستانی.

راهروی ستوندار
بنایی راهرومانند که با ستون ها احاطه می شد و مسیری روباز را پدید می آورد.

ستون هرمی سنگی
ستون های بلند با قاعده مربع که راس آن ها به شکل مثلث بود.

سلطنتی
مربوط به جلوس پادشاه بر تخت سلطنت.

عصای سرکج
یک ترکه چوبی که انتهای آن خمیده بود و چوپانان از آن استفاده می کردند. عصای سرکج و گندم کوب در کنار هم نمادی از قدرت فرعون بودند.

کا
نامی که در زبان مصر باستان به روح اطلاق می کردند ــ جنبه بی شکل هر شخص که بعد از مرگ باقی می ماند و زندگی بعد از مرگ را تجربه می کند.

گندم کوب
وسیله ای کوتاه با دسته ای چوبین که در مصر باستان از آن برای جدا کردن دانه ها از غلات دروشده استفاده می کردند و نماد قدرت فرعون و همواره همراه او بوده است.

مآت
در مصر باستان نظم طبیعی، کیهانی و الهی کائنات را می گفتند.

معبد سوگواری
معبدی در مصر باستان که محلی برای ستایش و انجام دادن فرایض مربوط به فرعون بود و نیز یادمانی از دوران حکومت فرعون، قبل و بعد از مرگش، به حساب می آمد.

مهر سلطنتی
در هیروگلیف های مصری یک شکل بیضی است که نمایانگر یک حلقه از طناب است که دنباله هایش به هم گره خورده و در آن نام سلطنتی فرعون نوشته شده است.

نشان های سلطنتی
در مصر باستان، وسایلی از قبیل عصای سرکج، گندم کوب، تاج دوقسمتی و ریش مصنوعی که نماد موقعیت و قدرت فرعون بودند.

نقش برجسته
پیکره هایی که روی دیوارها یا سطوح دیگر کنده کاری می شدند، به طوری که پیکره برجسته تر از دیوار به نظر می رسید.

نِمِس
دستار سلطنتی راه راه که فرعون بر سر می گذاشت.

هیروگلیف
نمادهایی که برای نوشتن زبان مصری باستان از آن استفاده می کردند.

یادداشت ها

فصل دوم

1. Joyce Tyldesley. Hatchepsut: The Female Pharaoh. London: Penguin Group, 1996, p. 103.
2. Michael Hayes. The Egyptians. New York: Rizzoli, 1998, p. 97.
3. Hatchepsut: The Female Pharaoh, p. 104.

فصل چهارم

4. Ibid., p. 70.
5. Evelyn Wells. Hatshepsut. Garden City, N.Y.: Doubleday & Company, Inc., 1969, p. 154.
6. Hatchepsut: The Female Pharaoh, p. 88.

فصل پنجم

7. Catharine H. Roehrig. Hatshepsut: From Queen to Pharaoh. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2005, p. 297.
8. Hatchepsut: The Female Pharaoh, pp. 97ــ 98.

فصل ششم

9. James Henry Breasted, ed. Ancient Records of Egypt, vol 2. Urbana: University of Illinois Press, 2001, p. 231.

فصل هفتم

10. Hatshepsut, p. 193.
11. Ibid., pp. 193ــ94.
12. Alexandre Moret. Kings and Gods of Egypt. New York: G.P. Putnam’s Sons, 1912, p. 37.
13. Hatshepsut: From Queen to Pharaoh, p. 84.
14. James B. Pritchard, ed. The Ancient Near East. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1969, p. 231.

فصل هشتم

15. Hatshepsut, p. 243.
16. Hatchepsut: The Female Pharaoh, p. 143.

فصل نهم

17. Hatshepsut: From Queen to Pharaoh, p. 297.
18. Ibid.
19. Elizabeth B. Wilson. “The Queen Who Would Be King.” Smithsonian. Sept. 2006. 15 Aug. 2007. www.smithsonianmag.com/history-archaeology/hatshepsut.html?c=y&page=5

فصل دهم

20. Hatshepsut, p. 259.

کتاب شناسی برگزیده

Breasted, James Henry, ed. Ancient Records of Egypt, vol 2. Urbana: University of Illinois Press, 2001.
Dersin, Denise, ed. What Life Was Like on the Banks of the Nile: Egypt 3050 BC-30 bc. Alexandria, Va.: TimeـLife Books, 1997.
El Mahdy, Christine. Tutankhamen: The Life and Death of the Boy King. New York: St. Martin’s Press, 1999.
Johnson, Paul. The Civilization of Ancient Egypt. New York: Harper Collins, 1998.
Hayes, Michael. The Egyptians. New York: Rizzoli, 1998.
Hobson, Christine. The World of the Pharaohs: A Complete Guide to Ancient Egypt. New York: Thames & Hudson, Inc., 1997.
Karlson, Jane. “Hatshepsut, Queen of Egypt, 1504ــ1482 bc.” The Web Chronology Project. 8 May 1998. 22 Sept. 2006. www.thenagain.info/ WebChron/Africa/Hatshepsut.html
Montet, Pierre. Lives of the Pharaohs. New York: The World Publishing Company, 1968.
Moret, Alexandre. Kings and Gods of Egypt. New York: G.P. Putnam’s Sons, 1912.
Pritchard, James B., ed. The Ancient Near East. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1969.
Roehrig, Catharine H. Hatshepsut: From Queen to Pharaoh. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2005.
Shaw, Ian. Exploring Ancient Egypt. Oxford, England: Oxford University Press, 2003.
Tyldesley, Joyce. Hatchepsut: The Female Pharaoh. London: Penguin Group,1996.
Wells, Evelyn. Hatshepsut. Garden City, N.Y.: Doubleday & Company, Inc., 1969.
Wilson, Elizabeth B. “The Queen Who Would Be King.” Smithsonian. Sept. 2006. 15 Aug. 2007. www.smithsonianmag.com/history-archaeology/ hatshepsut.html?c=y&page=5



نظرات کاربران درباره کتاب شخصیت‌ها... نخستین فرعون مؤنث

اصلا جذاب نیست
در 2 سال پیش توسط