کتاب عصب‌شناسی روان‌پویشی اثر آلن هابسون نشر انتشارات ابن سینا

برای علاقمندان به نظریات روان‌پویایی بخصوص افرادی که به درک عمیق دیدگاه‌های فروید اصرار دارند و مایل هستند نقدهای عمده بر آن را مطالعه نمایند، کتاب‌های متعددی پیشنهاد می‌گردد. بدون شک آثار جان آلن هابسون در این میان قرار دارد. هابسون از جمله افرادی است که سعی دارد توضیح یا تفسیر جانشینی برای تعابیر فروید در زمینه ناخودآگاه ارائه دهد. تأکید ابتدایی و اصلی او بر مسئله رویاهاست. رویا یا به اصطلاح خواب دیدن در نظریه فروید و پیروان او جایگاه ویژه‌ای دارد. در واقع تفسیر رویاها یا "تعبیر خواب"- آنگونه که در ایران شناخته شده است- از مهمترین آثار فروید است. فروید آن را به نوعی شاهکار یا magnum opus خود تلقی می‌کرد و شالوده نظریه روان‌کاوی خود را بر آن قرار داده بود.

فروید برای توضیح دلیل وجود رویاها و ساختار غریب و هذیان‌گونه آنها به نظام نبوغ‌آمیزی از کارکرد خودآگاه در مقابل ناخودآگاه توسل می‌جوید. ماهیت بینایی و هذیان‌گونه آنها را به ترتیب در بازگشت به سطح حسی و تفکر مبتنی بر فرآیند اولیه جستجو می‌کند. او باور دارد که فراموشی سریع رویاها بعد از بیدار شدن نیز از سرکوب سریع آنها بدلیل محتوای غیرقابل قبول نشأت می‌گیرد. او بر این باور است که محتوای رویاها نیازمند تفسیر است و از طریق مطالعه محتوا می‌توان به زوایای پنهان و ناشناخته ذهن نایل شد. نکته مهم دیگر این است که در آثار بعدی نه تنها بر اهمیت محتوای رویاها تأکید دارد بلکه آن را به محتوای علایم هذیانی در بیماران پسیکوتیک نیز تسری می‌دهد. یعنی نه تنها رویاها تفسیرپذیر هستند، بلکه مطالعه محتوای هذیان‌ها و توهمات افراد اسکیزوفرنیک و پارانویید نیز میسر و مفید است. سال‌ها این تفکر رویه غالب و چالش‌ناپذیر در روان‌پزشکی تلقی می‌گردید. رویاها در افراد سالم شباهت زیادی به هذیان‌ها در افراد پسیکوتیک دارند. البته این شباهت زاییده ذهن فروید نبود و فلاسفه، پزشکان و روان‌پزشکان قرون هجدهم و نوزدهم بسیار بر آن تأکید داشتند.

نظریه ماهیت مشابه رویا و پسیکوز در نیمه دوم قرن نوزدهم با بکارگیری دستگاه الکتروآنسفالوگرام برای سنجش خواب و کشف خواب REM به ناگاه کنار گذاشته شد. مشخص شد که در هنگام خواب بویژه در حالت رویا دیدن الگوهای خاصی در نوار مغزی انسان‌ها مشاهده می‌شود که از حالت بیماری متمایز است. اما در زمان بیداری در افراد اسکیزوفرنیک مطلقاً الگوهای خواب‌گونه دیده نشد و دانشمندان به سرعت به این نتیجه رسیدند که رویا و پسیکوز دو پدیده مجزا و نامربوط هستند.

سالها بعد آلن هابسون سعی دارد مجدداً به تفسیر مشابهی برای رویا دیدن و افکار هذیانی افراد پسیکوتیک دست یابد. او نظریه فعالسازی- سنتز یا activation-synthesis را ارائه می‌دهد. بر این اساس در حالت رویا دیدن و چه بسا افراد اسیکزوفرنیک و سایکوتیک، ما با یک حالت بیش‌تداعی یا hyper-associative مواجه هستیم. بدلیل این وضعیت امور به ظاهر نامربوط در رویا به هم ربط پیدا می‌کنند و اشیاء و حالاتی که در بیداری باعث تداعی یکدیگر شده یا ربط آنها به هم غیرممکن و غیرعقلانی تلقی می‌شوند، در حالت رویا- و احیاناً پسیکوز- به هم ربط پیدا می‌کنند. این حالت بیش تداعی نیز ناشی از تغییراتی در سطح برانگیختگی مغز است و مشارکت فعال مراکز لیمبیک و کورتکس بینایی ماهیت هیجان زده و دیداری (بصری) این حالات را توضیح می‌دهد. به اعتقاد هابسون این حالت بیش تداعی و بنابراین محتوای رویاها نیاز به تفسیر ندارد و برخلاف فروید تعابیر ناخودآگاه برای آن زیاده و غیرضروری است. غریب بودن خواب‌ها با صرف آمیزش تصادفی خاطرات در وضعیت بیش تداعی قابل توضیح است. او اعتقاد دارد در بررسی رویاها باید به شکل آنها بسنده کرد. در وضعیت رویا به دلیل غیرفعال شدن انتخابی مراکز خاصی از مغز توجه به محرک‌های بیرونی کاهش و خاطرات درونی فعال می‌شوند. دسترسی به حافظه کوتاه‌مدت تقلیل یافته و خاطرات دور فعال‌تر می‌گردند. حس اراده و کنترل نیز در جریان خواب خاموش است. به همین دلیل بیننده رویا منفعل است و در طی خواب نمی‌تواند بر سرنوشت رویاها اثر بگذارد و تنها به ناظری ناتوان تبدیل می‌گردد. در واقع تمام رویاها با خاموشی انتخابی بخش‌هایی از مغز و فعالیت بیشتر برخی نواحی دیگر قابل توضیح است. او اعتقاد دارد بنابراین ساختار فرضی فروید برای ناخودآگاه و اجرای ذهن واقعی نیست.

بنظر می‌رسد که نظریه بیش تداعی می‌تواند گزینه جالب و تفکر برانگیزی برای توضیح حالاتی چون هذیان‌ها در افراد پسیکوتیک، شکل‌گیری علائم روان‌پزشکی در بسیاری از بیماران و حتی ماهیت لغزش‌های زبانی و حتی طنز و جوک باشد. بنابراین مطالعه آثار هابسون بویژه اثر فعلی را به تمامی علاقمندان به نظریات ذهن، مسئله ناخودآگاه و روان‌کاوی توصیه می‌نمایم.

البته باید به استحضار خوانندگان محترم برسانم که برخلاف تا حدودی هابسون و مترجم محترم اثر وی آقای دکتر علی فخرایی، هنوز مناقشه را تمام شده نمی‌دانم و معتقدم مطالعه این اثر کمک شایانی به گسترش افق دید علاقمندان کرده و امیدوارم آنها را به تفکر درباره فروید و منتقدان او وادار نماید. سوال اصلی و طلایی این است که آیا واقعاً در حالت بیش تداعی، شکل‌گیری ارتباط‌ها تماماً تصادفی هستند یا هنوز از قوانین مرموز و ناشناخته‌ای پیروی می‌کنند؟