کتاب فنون زوج‌درمانی اثر جرالد ویکس نشر کتاب ارجمند

کتاب فنون زوج‌درمانی به کوشش جرالد ویکس، استفن فایف و کالین پترسون، مجموعه‌ای تخصصی از مداخلات عملی در زوج‌درمانی است. این سه متخصص با گردآوری دیدگاه‌ها و تکنیک‌های شماری از درمانگران شناخته‌شده، منبعی فراهم کرده‌اند که از اصول عمومی درمان تا مسائل پیچیده‌ای مانند خیانت، تروما، تعارض شدید، مشکلات جنسی و خشونت میان زوج‌ها را در بر می‌گیرد. فرشاد لواف‌پور نوری، فاطمه امیری، کاوه کرپی، پیمان پژمان و زهره فربد این اثر را به فارسی ترجمه کرده‌اند و نشر کتاب ارجمند آن را با عنوان فرعی «مداخلات طراحی‌شده از سوی بزرگان زوج‌درمانی» در ۳۲۰ صفحه منتشر کرده است.

خلاصه کتاب فنون زوج‌درمانی

زوج‌درمانی تنها به آموزش گفت‌وگوی بهتر یا حل اختلاف‌های روزمره محدود نمی‌شود. درمانگر باید هم‌زمان رابطه‌ی درمانی را شکل دهد، الگوهای تعاملی زوج را تشخیص دهد، خطرهای احتمالی را ارزیابی کند و متناسب با مشکل و ظرفیت هر زوج، مداخله‌ای مناسب برگزیند. کتاب فنون زوج‌درمانی برای پاسخ به همین نیاز تدوین شده است: ارائه‌ی مجموعه‌ای متنوع از تکنیک‌هایی که بتوان آن‌ها را در موقعیت‌های واقعی جلسه به کار گرفت.

اثر حاضر بیش از پنجاه فصل کوتاه و متمرکز دارد که هرکدام یکی از اصول یا مداخلات زوج‌درمانی را توضیح می‌دهند. این ساختار باعث می‌شود کتاب به‌جای حرکت در امتداد یک نظریه‌ی واحد، تصویری چندرویکردی از کار با زوج‌ها ارائه کند. بعضی فصل‌ها به زیربناهای درمان اختصاص دارند؛ از جمله استفاده‌ی آگاهانه‌ی درمانگر از خود، شکل‌دادن اتحاد درمانی، ارزیابی نتیجه‌ی جلسات و رعایت محرمانگی در شرایطی که درمانگر با دو مراجع و گاه رازهای فردی آنان روبه‌روست.

بخش دیگری از کتاب بر فرایندهایی تمرکز دارد که در بیشتر رویکردهای زوج‌درمانی اهمیت دارند. نقش‌آفرینی یا اجرای تعامل در جلسه، یکی از این فرایندهاست. درمانگر از زوج می‌خواهد به‌جای گزارش‌دادن مشاجره‌ای که در خانه رخ داده است، بخشی از همان گفت‌وگو را در جلسه بازسازی کنند. به این ترتیب، الگوهای واقعی ارتباط، لحظه‌های دفاع، انتقاد، سکوت یا عقب‌نشینی آشکار می‌شوند و درمانگر می‌تواند در همان لحظه به اصلاح تعامل کمک کند.

آموزش ارتباط، گوش‌دادن، حل مسئله و بازچارچوب‌بندی نیز از محورهای اصلی اثرند. برخی مداخلات به زوج کمک می‌کنند پیام خود را روشن‌تر بیان کنند، نوبت گفت‌وگو را رعایت کنند و میان احساس، برداشت و اتهام تفاوت بگذارند. بازچارچوب‌بندی نیز امکان می‌دهد رفتاری که صرفاً به‌عنوان خصومت یا بی‌توجهی دیده می‌شود، در بافت گسترده‌تری مانند ترس از طردشدن، تلاش برای حفظ رابطه یا ناتوانی در بیان نیاز عاطفی فهمیده شود. هدف از این تغییر نگاه، توجیه رفتار آسیب‌زا نیست؛ بلکه کاستن از چرخه‌ی سرزنش و فراهم‌کردن امکان تغییر است.

کتاب در کنار این فرایندهای مشترک، به مسائل ویژه و دشوار زوج‌درمانی نیز می‌پردازد. کار با پیامدهای خیانت، مشکلات جنسی، تروما، خشونت میان همسران و تعارض‌های شدید به ارزیابی و مداخلاتی متفاوت نیاز دارد. در چنین موقعیت‌هایی، اجرای یک تمرین ارتباطی بدون توجه به ایمنی، قدرت، اجبار یا آمادگی دو طرف می‌تواند نامناسب باشد. تنوع فصل‌ها به درمانگر نشان می‌دهد که انتخاب تکنیک باید از مفهوم‌پردازی دقیق مسئله و توجه به شرایط هر زوج آغاز شود، نه از علاقه‌ی شخصی او به یک روش خاص.

معرفی نویسندگان کتاب فنون زوج‌درمانی

جرالد ویکس، استفن فایف و کالین پترسون تدوین‌گران اصلی این مجموعه‌اند. آن‌ها با دعوت از درمانگران و پژوهشگران حوزه‌ی زوج و خانواده، تکنیک‌هایی را گردآوری کرده‌اند که از دل رویکردها و تجربه‌های بالینی گوناگون شکل گرفته‌اند. بنابراین، کتاب حاصل صدای یک نویسنده یا دفاع از یک مکتب مشخص نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مداخلات تخصصی است که زیر نظر این سه نفر سازمان یافته است.

جرالد ویکس از متخصصان شناخته‌شده‌ی زوج‌درمانی و خانواده‌درمانی است و در آثارش به شیوه‌های یکپارچه‌نگر برای مفهوم‌پردازی و درمان مشکلات زوج‌ها توجه دارد. او در کنار کار دانشگاهی و آموزشی، درباره‌ی موضوع‌هایی مانند زوج‌درمانی بین‌سیستمی، درمان مشکلات جنسی و کار با روابط صمیمانه نوشته است. حضور او در تدوین این کتاب به اثر جهت‌گیری گسترده‌ای داده است که میان نظریه و مداخله‌ی بالینی ارتباط برقرار می‌کند.

استفن فایف و کالین پترسون نیز در حوزه‌ی ازدواج و خانواده‌درمانی، آموزش درمانگران و خدمات بالینی فعالیت کرده‌اند. هر سه تدوین‌گر هنگام انتشار نسخه‌ی اصلی با برنامه‌ی ازدواج و خانواده‌درمانی دانشگاه نوادا در لاس‌وگاس همکاری داشتند و تجربه‌ی دانشگاهی و بالینی آنان در شیوه‌ی انتخاب و تنظیم فصل‌ها دیده می‌شود.

چرا باید کتاب فنون زوج‌درمانی را بخوانیم؟

مهم‌ترین ویژگی کتاب، فاصله‌گرفتن از دو افراط رایج است: از یک سو تنها به معرفی نظریه‌ها اکتفا نمی‌کند و از سوی دیگر، تکنیک‌ها را مانند دستورالعمل‌هایی جدا از ارزیابی و رابطه‌ی درمانی ارائه نمی‌دهد. هر مداخله در زمینه‌ای مشخص توضیح داده می‌شود تا درمانگر بداند آن را برای چه هدفی، در چه مرحله‌ای و با چه ملاحظاتی به کار گیرد.

ساختار فصل‌های کوتاه، کتاب را به یک مرجع سریع برای کار بالینی تبدیل می‌کند. درمانگر می‌تواند متناسب با مسئله‌ی زوج، به فصل مربوط به ارتباط، نقش‌آفرینی، خیانت، صمیمیت جنسی یا تعارض شدید مراجعه کند. این ویژگی برای درمانگران تازه‌کار مفید است، زیرا فاصله‌ی میان دانستن یک نظریه و اجرای مداخله در جلسه را کاهش می‌دهد. متخصصان باتجربه نیز می‌توانند از کتاب برای گسترش مجموعه‌ی تکنیک‌های خود و آشنایی با شیوه‌های درمانگران دیگر استفاده کنند.

مزیت دیگر اثر، تنوع رویکردهای آن است. تمرکز کتاب بر یک مکتب واحد نیست و خواننده با فنونی از سنت‌های سیستمی، هیجان‌مدار، شناختی‌رفتاری، راه‌حل‌محور، روایتی و دیگر رویکردهای زوج‌درمانی روبه‌رو می‌شود. این تنوع به معنای استفاده‌ی بی‌قاعده از هر تکنیک نیست؛ بلکه درمانگر را تشویق می‌کند میان مسئله‌ی زوج، هدف درمان و منطق مداخله تناسب برقرار کند.

کتاب فنون زوج‌درمانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای روان‌شناسان، مشاوران خانواده، زوج‌درمانگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته‌های روان‌شناسی، مشاوره و خانواده‌درمانی مناسب است. درمانگران تازه‌کار می‌توانند از ساختار روشن و کاربردی فصل‌ها برای آشنایی با چگونگی اجرای مداخلات استفاده کنند؛ البته به‌ویژه در موضوع‌های پرخطری مانند خشونت، تروما و سوءاستفاده، مطالعه‌ی کتاب جایگزین آموزش تخصصی، نظارت بالینی و رعایت اصول حرفه‌ای نیست.

درمانگران باتجربه‌ای که می‌خواهند با تکنیک‌های رویکردهای مختلف آشنا شوند نیز مخاطب اثرند. کتاب بیش از آنکه برای زوج‌هایی نوشته شده باشد که به دنبال راهنمای خودیاری هستند، برای متخصصانی مناسب است که با فرایند ارزیابی، مفهوم‌پردازی مورد، اتحاد درمانی و اخلاق حرفه‌ای آشنایی دارند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب فنون زوج‌درمانی

زوج‌درمانی هیجان‌محور — لزلی اس. گرینبرگ و روندا ان. گلدمن — نشر نی

زوج‌درمانی شناختی‌رفتاری پیشرفته — نورمن بی. اپستین و دونالد اچ. باکوم — نشر کتاب ارجمند

زوج‌درمانی راه‌حل‌محور — الیوت کانی — نشر کتاب ارجمند