کتاب ذهن‌آگاهی برای دانش‌آموزان اثر وندی فوکس نشر کتاب ارجمند

کتاب ذهن‌آگاهی برای دانش‌آموزان نوشته‌ی وندی فوکس، برنامه‌ای آموزشی برای آشناکردن دانش‌آموزان پایه‌های سوم تا هشتم با تمرکز، آرام‌سازی و حضور آگاهانه است. این اثر به‌جای ارائه‌ی توضیحاتی صرفاً نظری، مجموعه‌ای از طرح درس‌ها، فعالیت‌های کلاسی، عبارت‌های پیشنهادی و ابزارهای کمک‌آموزشی را در اختیار معلمان و مربیان قرار می‌دهد. اسماعیل سعدی‌پور و پریسا نعیمی کتاب را به فارسی ترجمه کرده‌اند و نشر کتاب ارجمند آن را منتشر کرده است.

خلاصه کتاب ذهن‌آگاهی برای دانش‌آموزان اثر وندی فوکس

کلاس درس تنها محل انتقال اطلاعات نیست. دانش‌آموزان با هیجان‌ها، نگرانی‌ها، حواس‌پرتی‌ها و تجربه‌های روزمره‌ی خود وارد مدرسه می‌شوند و این عوامل می‌توانند بر یادگیری، رفتار و ارتباط آن‌ها با دیگران اثر بگذارند. وندی فوکس در این کتاب برنامه‌ای ساختارمند ارائه می‌کند تا مهارت ذهن‌آگاهی در دل فعالیت‌های آموزشی و متناسب با سطح درک دانش‌آموزان پایه‌های سوم تا هشتم تمرین شود.

برنامه‌ی کتاب بر پنج محور اصلی استوار است: آگاهی از تنفس، آگاهی از بدن، تمرکز بر قدردانی، مهربانی با خود و دیگران و حرکت آگاهانه. دانش‌آموزان در تمرین‌های مربوط به تنفس یاد می‌گیرند توجه خود را روی دم و بازدم قرار دهند و هنگام آشفتگی، دوباره به لحظه‌ی حال بازگردند. آگاهی بدنی نیز به آن‌ها کمک می‌کند نشانه‌های تنش، بی‌قراری یا ناراحتی را در بدنشان تشخیص دهند، بدون آنکه بلافاصله تحت تأثیر این احساس‌ها واکنش نشان دهند.

تمرین قدردانی توجه کودکان و نوجوانان را از آنچه ندارند یا مطابق میلشان پیش نرفته است، به تجربه‌ها و داشته‌های مثبت معطوف می‌کند. بخش مهربانی نیز پرورش نگرشی حمایتگرانه نسبت به خود و دیگران را دنبال می‌کند؛ نگرشی که می‌تواند در مواجهه با اشتباه، ناکامی، اختلاف با هم‌کلاسی‌ها و روزهای دشوار مدرسه مفید باشد. حرکت آگاهانه هم نشان می‌دهد ذهن‌آگاهی لزوماً به معنای بی‌حرکت نشستن نیست و می‌توان توجه به بدن و محیط را هنگام حرکت تمرین کرد.

هر فصل مانند یک برنامه‌ی درسی کامل تنظیم شده است. کتاب برای معرفی تمرین‌ها عبارت‌های پیشنهادی در اختیار معلم می‌گذارد و با نمونه‌ها، فعالیت‌ها و اینفوگرافی‌ها اجرای درس را آسان‌تر می‌کند. این ساختار به مربی امکان می‌دهد بدون نیاز به طراحی برنامه‌ای از ابتدا، فعالیت متناسب با کلاس خود را انتخاب و اجرا کند. درعین‌حال، تمرین‌ها باید با سن، شرایط عاطفی و فرهنگ محیط آموزشی هماهنگ شوند و مشارکت دانش‌آموزان در آن‌ها با احترام و بدون اجبار پیش برود.

هدف نهایی کتاب حذف هیجان‌های ناخوشایند یا خالی‌کردن ذهن نیست. دانش‌آموز قرار است یاد بگیرد افکار، احساسات و واکنش‌های بدنی خود را بهتر مشاهده کند و پیش از پاسخ‌دادن، اندکی مکث داشته باشد. این مکث می‌تواند فرصتی برای انتخاب رفتاری سنجیده‌تر فراهم کند؛ چه هنگام اضطراب امتحان، چه در زمان درگیری با هم‌کلاسی و چه وقتی تمرکز بر درس دشوار شده است.

معرفی نویسنده‌ی کتاب ذهن‌آگاهی برای دانش‌آموزان

وندی فوکس در حوزه‌ی آموزش و یادگیری فعالیت می‌کند و تجربه‌ی حرفه‌ای او با تربیت معلم و برنامه‌ریزی آموزشی پیوند دارد. او در دانشگاه ایلینوی جنوبی ادواردزویل استادیار گروه آموزش و یادگیری و مدیر برنامه‌ریزی دوره‌ی کارشناسی بوده است. همین پیشینه سبب شده است کتاب حاضر از زاویه‌ی نیازهای واقعی کلاس درس نوشته شود و آموزش ذهن‌آگاهی را به مجموعه‌ای از توصیه‌های کلی محدود نکند.

فوکس تجربه‌ی همکاری با معلمان و مربیان ذهن‌آگاهی در مدارس را نیز در کارنامه دارد و به آموزش ذهن‌آگاهی و یوگا برای کودکان و بزرگسالان پرداخته است. آشنایی او با شیوه‌ی کاهش استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی، مراقبه‌ی ویپاسانا و مراقبه‌ی محبت و مهربانی در طراحی محورهای کتاب دیده می‌شود. بااین‌حال، زبان اثر به آموزش‌های پیچیده یا بحث‌های انتزاعی متکی نیست و مفاهیم در قالب فعالیت‌هایی کوتاه و قابل‌اجرا ارائه می‌شوند.

وجه مشخص کار فوکس، ترجمه‌ی یک مفهوم نسبتاً انتزاعی به زبان آموزش است. او می‌داند معلم برای اجرای یک فعالیت فقط به تعریف ذهن‌آگاهی نیاز ندارد؛ باید هدف تمرین، جمله‌های آغازین، نحوه‌ی هدایت دانش‌آموزان و ابزارهای لازم را نیز در اختیار داشته باشد. به همین دلیل، اثر حاضر بیشتر یک راهنمای اجرایی برای محیط مدرسه است تا کتابی عمومی درباره‌ی مراقبه.

چرا باید کتاب ذهن‌آگاهی برای دانش‌آموزان را بخوانیم؟

ویژگی مهم این کتاب، پیوند میان ذهن‌آگاهی و برنامه‌ی آموزشی است. خواننده با مجموعه‌ای از تمرین‌های پراکنده روبه‌رو نیست، بلکه برنامه‌ای مرحله‌بندی‌شده در اختیار دارد که می‌توان آن را در کلاس اجرا کرد. عبارت‌های پیشنهادی نیز برای معلمانی سودمندند که با مفهوم ذهن‌آگاهی آشنا هستند، اما نمی‌دانند چگونه آن را برای دانش‌آموزان توضیح دهند یا یک تمرین را بدون پیچیده‌کردن موضوع هدایت کنند.

تمرین‌های کتاب به مهارت‌هایی توجه دارند که در یادگیری و زندگی اجتماعی دانش‌آموزان نقش دارند: حفظ توجه، تشخیص حالت‌های بدنی، تحمل احساس‌های ناخوشایند، فاصله‌گرفتن از واکنش‌های عجولانه، قدردانی و مهربانی. کتاب به‌جای آنکه از کودکان انتظار داشته باشد همیشه آرام یا خوشحال باشند، راهی برای مشاهده و مدیریت بهتر تجربه‌های درونی پیشنهاد می‌کند.

حجم محدود و ساختار کاربردی اثر نیز استفاده از آن را آسان می‌کند. معلم یا مربی می‌تواند متناسب با نیاز کلاس به یک درس مشخص مراجعه کند و فعالیت موردنظر را با آمادگی قبلی اجرا کند. البته ذهن‌آگاهی در مدرسه جایگزین خدمات روان‌شناختی یا درمان تخصصی نیست. اگر دانش‌آموز با اضطراب شدید، افسردگی، تروما یا مشکلات پایدار رفتاری مواجه باشد، تمرین‌های عمومی باید در کنار ارزیابی و حمایت حرفه‌ای قرار گیرند.

کتاب ذهن‌آگاهی برای دانش‌آموزان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب در درجه‌ی نخست برای آموزگاران پایه‌های سوم تا ششم و دبیران دوره‌ی اول متوسطه مناسب است. مربیان پرورشی، مشاوران مدرسه و تسهیلگران دوره‌های مهارت‌های زندگی نیز می‌توانند از طرح درس‌ها و فعالیت‌های آن برای آموزش تمرکز، خودآگاهی و تنظیم هیجان استفاده کنند.

دانشجویان رشته‌های علوم تربیتی، روان‌شناسی تربیتی، مشاوره و آموزش ابتدایی نیز مخاطبان این اثرند؛ به‌ویژه کسانی که می‌خواهند نمونه‌ای عملی از تبدیل مفاهیم روان‌شناختی به فعالیت کلاسی ببینند. مدیران مدارس و والدینی که به اجرای برنامه‌های ذهن‌آگاهی برای کودکان علاقه دارند نیز می‌توانند با مطالعه‌ی کتاب، با منطق این تمرین‌ها آشنا شوند؛ هرچند ساختار اصلی اثر برای اجرا به‌وسیله‌ی معلم یا مربی طراحی شده است.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب ذهن‌آگاهی برای دانش‌آموزان

آرام و هوشیار مانند یک قورباغه — الین اسنل — نشر رهی

تمرین ذهن‌آگاهی — متیو سوکولوف — نشر یاسین قاسمی‌بجد

تربیت کودک برای مغزی یکپارچه — دنیل جی. سیگل و تینا پین برایسن — نشر پندار تابان