کتاب مروری بر شعر غنایی فارسی اثر زرین تاج واردی نشر انتشارات تخت جمشید

کتاب مروری بر شعر غنایی فارسی از قرن ششم تا هشتم هجری قمری نوشته‌ی زرین‌تاج واردی پژوهشی است درباره‌ی شکل‌گیری، تحول و اوج شعر غنایی در سه قرن مهم تاریخ ادبیات فارسی. نویسنده که از استادان دانشگاه شیراز است با رجوع گسترده به متون و منابع کلاسیک، به بررسی تعریف‌ها، گونه‌ها، مضامین و عناصر زیباشناختی شعر غنایی می‌پردازد. ساختار کتاب فصل‌بندی روشن و پیوسته‌ای دارد و خواننده را از مباحث نظری و تعریفی تا معرفی شاعران و تحلیل قالب‌ها و انواع مختلف شعر غنایی همراهی می‌کند. نشر تخت‌جمشید آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید. درباره کتاب مروری بر شعر غنایی فارسی کتاب مروری بر شعر غنایی فارسی از قرن ششم تا هشتم هجری قمری با طرح یک مقدمه‌ی نظری آغاز می‌شود که در آن زرین‌تاج واردی جایگاه شعر غنایی را در میان گونه‌های ادبی جهان توضیح داده است. نویسنده ابتدا به تعریف‌های مختلف شعر غنایی در سنت‌های ایرانی و غربی می‌پردازد، نسبت آن را با موسیقی و عاطفه بررسی می‌کند و سپس بحث تقدم و تأخر شعر غنایی نسبت به حماسه و درام را بر پایه‌ی دیدگاه‌هایی از ارسطو، گوته، شفیعی کدکنی، زرین‌کوب، صفا و دیگران مرور کرده است. در این بخش، شعر غنایی به‌عنوان شعری که از عواطف و تجربه‌ی درونی انسان سرچشمه می‌گیرد، اما هم‌زمان ریشه در بستر اجتماعی و تاریخی دارد، بازخوانی شده است. در ادامه‌ی کتاب مروری بر شعر غنایی فارسی از قرن ششم تا هشتم هجری قمری، تاریخچه‌ی ادب غنایی در جهان طرح شده است؛ از مصر و بین‌النهرین تا هند، چین، یونان، روم، آلمان و فرانسه. سپس نویسنده به تاریخچه‌ی شعر غنایی در ایران از گاهان زرتشت، سرودهای پهلوی و خسروانی‌ها تا سده‌های نخستین شعر فارسی می‌رسد و ویژگی‌های عمده‌ی شعر فارسی در آن دوره‌ها را توضیح داده است. بخش میانی کتاب به اوضاع تاریخی، سیاسی، اجتماعی و زبانی ایران در قرن‌های ششم، هفتم و هشتم اختصاص دارد و نشان می‌دهد چگونه مدنیت، شهرنشینی، تصوف، مدیحه‌گویی و بحران‌های سیاسی بر شکل‌گیری شعر غنایی اثر گذاشته است. در فصل‌های بعدی کتاب مروری بر شعر غنایی فارسی از قرن ششم تا هشتم هجری قمری، نویسنده به معرفی گسترده‌ی شاعران غنایی‌گوی این سه قرن می‌پردازد؛ از سنایی، انوری، خاقانی و نظامی تا عطار، مولوی، عراقی، سعدی، حافظ، سیف فرغانی، امیرخسرو دهلوی، خواجو، عبید و دیگران. سپس قالب‌های شعر غنایی مانند غزل، مثنوی، رباعی، ترجیع‌بند، ترکیب‌بند، مسمط، مستزاد و مفردات بررسی شده و در فصل «انواع شعر غنایی» موضوعاتی چون شکواییه، مرثیه، ساقی‌نامه، مغنی‌نامه، هجو و هزل، شعر دینی، مناظره، لغز، ماده‌تاریخ، شعر قصصی و عامیانه و فخریه دسته‌بندی شده است. در پایان، دو فصل زیباشناسی صوری و زیباشناسی معنوی به عناصر موسیقایی، تصویرپردازی، تشبیه، استعاره، ایهام، حسن‌تخلص و وحدت تأثیر در شعر غنایی این دوره‌ها اختصاص یافته و نتیجه‌گیری‌هایی درباره‌ی نسبت شعر غنایی ایران و اروپا ارائه شده است. خلاصه کتاب مروری بر شعر غنایی فارسی پژوهش مروری بر شعر غنایی فارسی از قرن ششم تا هشتم هجری قمری با این پرسش پیش می‌رود که شعر غنایی چیست، چگونه در جهان و ایران شکل گرفته و چرا در سه قرن ششم تا هشتم به اوج می‌رسد. نویسنده ابتدا سیر معنایی واژه‌ی «غنا» را از سرود و موسیقی تا یک نوع ادبی مستقل دنبال می‌کند و نشان می‌دهد چگونه شعر غنایی از همراهی با ساز و آواز به قلمرو بیان عواطف فردی و جمعی راه یافته است. سپس با مرور دیدگاه‌های مختلف، شعر غنایی را شعری می‌داند که هر موضوعی را از صافی احساس و تجربه‌ی درونی شاعر عبور می‌دهد. در بخش‌های بعدی، کتاب به پیوند شعر غنایی با مدنیت، شهرنشینی، تصوف و تحولات سیاسی می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه یأس اجتماعی، رواج مدیحه‌گویی و گسترش عرفان در قرن ششم تا هشتم، غزل و دیگر قالب‌های غنایی را به سمت نمادپردازی، تعمیق معنوی و پیچیدگی زبانی سوق داده است. معرفی شاعران، قالب‌ها و انواع متعدد شعر غنایی و در پایان تحلیل عناصر زیباشناختی، تصویری کلی از ساختار و مضمون شعر غنایی فارسی در این سه قرن به دست می‌دهد. چرا باید کتاب مروری بر شعر غنایی فارسی را بخوانیم؟ این اثر تصویری منسجم از شعر غنایی فارسی در سه قرن سرنوشت‌ساز ارائه کرده است؛ از مباحث نظری و تعریفی تا تحلیل تاریخی، اجتماعی و زیباشناختی. خواننده با خواندن آن می‌تواند جایگاه غزل و دیگر قالب‌های غنایی، نقش تصوف و مدنیت و سهم شاعرانی چون سنایی، سعدی و حافظ را در شکل‌گیری یکی از درخشان‌ترین دوره‌های شعر فارسی بهتر درک کند. خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟ مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، علاقه‌مندان به غزل و شعر کلاسیک، و کسانی که در پی شناخت پیوند شعر، تاریخ و عرفان در قرن‌های ششم تا هشتم هستند پیشنهاد می‌شود. برای تدوین طرح‌های پژوهشی و درسی مرتبط با شعر غنایی نیز سودمند است. «شعر غنایی یکی از جذاب‌ترین گونه‌های ادبی جهان است که همپای شکل‌گیری عواطف و احساسات انسان رشد کرده است؛ زیرا موضوع آن غم‌ها و شادی‌هاست و این دو در هر مکان و هر دوره و زمان قرین و ملازم وجود انسان هستند و هیچ‌گاه از پیکره‌اش جدا نخواهند شد. در ایران نیز از قدیم‌ترین ایام شعر غنایی عرض اندام کرده است و ازآنجاکه رشد کیفی این نوع شعر با مدنیت و ارتقای جامعه رابط مستقیم دارد همگام با شکل‌گیری جوامع و ترقی آن‌ها پیش رفته است. نخستین نشانه‌های شعر غنایی در ایران در وجود گوسانان که خنیاگران زمان پارت‌ها و مادها بوده‌اند و در سرودهای مذهبی زردشت، گاهان، هویداست و پس از آن به‌مرور شاهد ظهور شاعرانی همچون حنظله بادغیسی، بوسلیک گرگانی و رودکی می‌شویم که به‌حق آن‌ها را پیشگامان شعر غنایی می‌دانند؛ شاعرانی که هرکدام درخور استعداد و توانایی خود تحولاتی در شعر غنایی فارسی پدید آورده‌اند. گذر از این شاعران ما را به آستانه‌ی قرن ششم هجری می‌رساند؛ قرنی که عرصه‌ی تبدیل شعر غنایی توصیفی به شعر غنایی سمبلیک است و درواقع از این قرن است که شعر غنایی فارسی به یکی از کامل‌ترین مراحل تحول و بالندگی خود می‌رسد و این سیر ترقی تا قرن هشتم رو به تزاید است. از آن میان می‌توان به عواملی همچون یأس از گرایش‌های اجتماعی، اوج‌گرفتن اندیشه‌ی مدیحه‌گویی و رواج تصوف اشاره کرد که زمینه را برای بروز تحولات و ویژگی‌های خاصی در شعر این دوره فراهم کردند. مجموعه‌ی این عوامل به شعر غنایی قرن‌های ششم تا هشتم ازلحاظ محتوا و ساختار جلوه‌ی خاصی بخشید. نخستین تشعشعات این تجلی در تابش وجود سنایی بود و پس از او انوری، خاقانی، نظامی، عطار، مولوی و عراقی هرکدام به نورانیت این فضا پرتوهایی طلایی افزودند تا اینکه خورشید وجود سعدی و حافظ به طلوع نشست و از اینجا بود که قرن‌های ششم تا هشتم هجری یکی از زیباترین فرازهای شعر غنایی فارسی شد.»