کتاب صوتی جواز اخلاقی: درست و نادرست اثر کاوه لاجوردی

در چهارمین همایش مهر مولانا که به کوشش موسسه سروش مولانا برگزار شد، دکتر کاوه لاجوری با موضوع «الزام اخلاقی: درست و نادرست» سخنرانی کرد.

او ضمن مرور سریع بعضی از مباحث عمده در فلسفه اخلاق یا اصطلاحا در فرااخلاق گفت: «بیایید با این فرض شروع کنیم که قتل بد است. سوال من این است که صحت این حرف (به فرض صحت داشتن) از کجا می‌آید؟ به‌‌واسطه‌ی چه چیزی است که قتل اخلاقا بد است؟ چه چیزی است که قتل را بد می‌کند؟ سوال من این است.»

طبق توضیحات دکتر لاجوردی واقع‌گرا یا رئالیسم در اخلاق یعنی این موضع که درستی یا نادرستی احکام اخلاقی مستقل از باورها و خواست‌های ما هستند. اما مگر می‌شود در اخلاق واقع‌گرا نبود؟ جواب این است که بله می‌شود در اخلاق واقع‌گرا نبود و به چندین شکل مختلف هم می‌شود واقع‌گرا‌ نبود.

یکی دیگر از بحث‌های مطرح‌شده در این نشست، موضوع ذهنیت‌گرایی اخلاقی است که انتقادهای زیادی به آن شده. احتمالا یکی از مشهورترین انتقادها به ذهنیت‌گرایی در اخلاق این است که اگر ذهنیت‌گرایی درست بود، آن وقت اختلاف‌نظر در موضوعات اخلاقی بی‌معنا یا دست‌کم بی‌اهمیت می‌شدند.

نظریه «نسبیت‌گرایی فرهنگی» و نظریه فرمان الهی از دیگر موضوعات مطرح‌شده در این سخنرانی بود که درباره مورد دوم دکتر لاجوری این پرسش را مطرح کرد که: «شما یکی از کارهایی را که اخلاقا بد است را در نظر بگیرید، مثلا فرض کنید قتل! فرض کنیم که قتل بد است و خداوند هم به من گفته که قتل نکن! حالا سوالی که افلاطون در قرن چهارم قبل از میلاد مطرح کرده این است که آیا خداوند به من گفته قتل نکن چون قتل بد است؟ یعنی آیا چون قتل بد بوده خداوند به من دستور داده قتل نکنم؟ یا اینکه نه، قتل خودش خوب یا بد نبوده، قتل یک چیز خنثی بوده و صرفا به واسطه‌ی اینکه خدا به من گفته که قتل نکن، قتل بد شده است؟ سوال این است که کدام یک از اینها تقدم دارد؟ آیا فرمان خداوند در مورد حرمت قتل تقدم دارد یا خود قتل یک بدی داشته و خداوند دارد به ما اطلاع می‌دهد که قتل بد است و شما قتل نکنید. کدام یک از این دو شکل درست است؟ نظریه‌ی فرمان الهی معتقد است که فرمان خداوند بر اخلاق مقدم است.»

دکتر لاجوردی پس از بررسی چند نظریه اخلاقی از ابعاد مختلف از جمله: «نتیجه‌گرایی»، «فایده‌گرایی»، «وظیفه‌گرایی»، و همچنین تحلیل نظریات کانت، در جمع‌بندی گفت: «افراد می‌توانند در حوزه اخلاق واقع‌گرا باشند یا واقع‌گرا نباشند. واقع‌گرا بودن به معنی اعتقاد به این است که احکام اخلاقی صدق و کذب دارند و این صدق و کذب مستقل از خواست، باور و دانش من است.»