کتاب جایگاه نیایش در روایت مولانا اثر حمیدرضا توکلی

به کوشش مؤسسه سروش مولانا همایش روز نیایش با عنوان «سفری بر آسمان کن» در جمعه ۱۳ مرداد ۱۳۹۱ در سالن ایوان شمس برگزار شد که طی آن دکتر حمیدرضا توکلی با موضوع «جایگاه نیایش در روایت مولانا» سخنرانی کرد.

او صحبت خود را با این بیت مثنوی آغاز کرد و گفت:

«ای خدا بنما تو ما را آن مقام

که درو بی‌حرف می‌روید کلام

سخنان من در جمع شما یک نگاه سوری به نیایش است اما از آنجا که در اندیشه مولانا صورت و معنا به هم پیوسته است از همین صورت می‌توان به معنا دست پیدا کرد. این شش دفتر مثنوی پیوندخورده حکایاتی است که پیوستگی آنها یک اثر کامل را به وجود آورده است. از سویی مثنوی را با سیلان تداعی‌ها و گریزهای پیاپی مثنوی می‌شناسیم. در این کتاب مدام در حالت تعلیق قرار داریم.»

دکتر توکلی نیایش‌های مثنوی را در سه دسته کلی تقسیم‌بندی کرد و در شرح آنها گفت: «1- نیایش‌هایی که در ساخت قصه است؛ یعنی جزئی از ساختار قصه است. 2- نیایش‌هایی که به صورت گریز ظاهر می‌شوند. آنجا که مولانا قصه را رها کرده و مستقیماً به نیایش می‌پردازد. 3- نیایش‌هایی که در گریزهایی که مولانا در قصه ایجاد می‌کند و سیلان تداعی‌ها این گریزها را پیش می‌برد و در میان این گریزها به نیایش می‌پردازد.»

این سخنرانی در شرح این سه دسته است که دکتر توکلی با بیان مثال‌های متعدد از مثنوی هر یک از آنها را شرح داده است. برای مثال در توضیح دسته اول او می‌گوید: «در بسیاری از قصه‌های مثنوی نیایش نقش محوری دارد و جزء ساختار اصلی قصه است مانند قصه معروف دقوقی. گره‌گاه این قصه نیایش است. بنده‌ای که دوست دارد با ابدال آشنا شود، کسانی که خداوند را آیینگی می‌کنند. ابدال از دقوقی می‌خواهند که در کنار آن ساحل غیبی بر او نماز ببندند. در میانه نماز دریا طوفانی می‌شود و کشتی در امواج دچار طوفان می‌شود. چرا که اهل کشتی گناه‌کار و مستوجب عذابند. در قنوت نماز دقوقی دعا می‌کند که خدا آنها را نجات دهد و در پایان نماز سخن ابدال را می‌شنود که معترض می‌گویند: چه کسی در کار خداوند فضولی کرد؟ و ادامه ماجرا....»

دکتر توکلی در بخش پایانی سخنرانی خویش به زبان نیایش در مثنوی اشاره کرد و گفت: «جنس زبانی که در نیایش‌های مثنوی است؛ چه آنها که شخصیت قصه آنها را نقل می‌کند، چه آنها که راوی مطرح می‌کند؛ بسیار صمیمی است و این نشان درونی شدن تجربه است. مولانا نشان می‌دهد که برای صحبت کردن با خداوند نیازی نیست که از اصطلاحات خاصی استفاده کرد. این نوع چارچوب‌شکنی خاص مولاناست.»