کتاب مغز ایدئولوژیک اثر لئور زمیگراد نشر سایلاو

می‌گوییم افراد «دارای» ایدئولوژی هستند، گویی ایدئولوژی چیزی شبیه یک چمدان یا یک موز است- شیئی بیرونی که می‌توان آن را در دست گرفت، دوست داشت یا دور انداخت. ایدئولوژی‌ها اغلب همچون اشیایی تصور می‌شوند که خارج از وجود ما قرار دارند. گاهی اوقات، ایدئولوژی قدیمی‌مان را با نسخه‌ای جدیدتر و درخشان‌تر جایگزین می‌کنیم و گاهی خودمان مبلغانی می‌شویم که می‌کوشند ایدئولوژی را در کف دستان افراد مردد بگذارند و بگویند: «بگیرش!»

این «دارایی‌های ایدئولوژیک» را با یکدیگر مبادله می‌کنیم و به ارزش‌های آخرین دستاوردهای‌مان می‌بالیم. اما شاید در اشتباه باشیم اگر تصور کنیم ایدئولوژی‌ها کالاهایی‌اند که در دست داریم یا بارهایی که با خود حمل می‌کنیم- و آن‌ها را چیزهایی بیرون از وجود خود بدانیم.

بله، باورهایی را در اختیار داریم- اما گاه تحت تسلط آن‌ها قرار می‌گیریم. با ابزارهای اندازه‌گیری پیشرفته، اکنون می‌توان پیامدهای تصلب ایدئولوژیک را تا سطوح ادراک، شناخت، فیزیولوژی و حتی فرایندهای عصبی انسان مشاهده کرد. بدن‌های ما در برابر ایدئولوژی‌هایی که ما را احاطه کرده‌اند نفوذناپذیر نیستند: آن‌چه باور داریم در زیست‌شناسی ما بازتاب می‌یابد.

برخلاف ردپاهایی که بر شن باقی می‌مانند و به‌راحتی پاک می‌شوند، اثرات ایدئولوژیک به‌سختی از بین می‌روند. تازه‌ترین کشفیات علمی نشان می‌دهند که مغز انسان با اشتیاق و عطشی شدید، باورهای ایدئولوژیک را جذب می‌کند. مغز ما اندامی شگفت‌انگیز است که به‌راحتی از محیط خود می‌آموزد- و این یادگیری، به‌شدت سریع است. بنابراین، وقتی در «نظام‌های دگماتیک» غوطه‌ور می‌شویم، بدن‌مان با اشتیاق، این سخت‌گیری‌های ایدئولوژیک را در خود جذب می‌کند. تکرار مداوم قواعد و آیین‌ها- قواعد و آیین‌ها- اثری بازدارنده و فلج‌کننده بر ذهن ما دارد. با هر بار تکرار و اجرای بی‌فکرانه، مسیرهای عصبی‌ که پشتوانه‌ عادت‌های ما هستند تقویت می‌شوند و و در همان حال، پیوندهای ذهنی جایگزین- اصیل‌تر اما کمتر تمرین‌شده- به‌تدریج تحلیل می‌روند. بسیاری از ما به‌طور شهودی می‌دانیم که ایدئولوژی‌ها رفتارهای اجتماعی و هم‌دلی‌های اخلاقی‌مان را شکل می‌دهند، اما کمتر کسی می‌داند که تکرار قواعد و مناسک ایدئولوژیک تا عمق سلول‌های‌مان نفوذ می‌کند.