کتاب خواجگان شاهین ـ اژدها اثر فرهاد ناظرزاده كرمانی نشر نی

روشنگری پیرامونِ دو اصطلاحِ برساختۀ تماشاگان*(نهاد تئاتری) و نمایشگان* (هنر تئاتر)

در زبان‌های فرنگی، اروپایی و آمریکایی، اصطلاح‌های تئاتری گاهی به چند معنا به‌ کار رفته‌اند؛ یک نمونۀ بسیار مهم آن اصطلاحِ «تئاتر» است. تئاتر دارای چند معناست، حتی به تماشاخانه نیز تئاتر گفته‌ می‌شود؛ نمونه‌وار «تئاتر شهر»، یا «تئاتر سنگلج».

اصطلاحِ تئاتر، که ریشه‌ای یونانی دارد، در کلی‌ترین، جامع‌ترین و بیشینه‌گرایانه‌ترین کاربرد، معنای نهادِ تئاتری، یا «تماشاگان»، را می‌دهد. نمونه‌وار، هنگامی که گفته شود «تئاترِ ایران» یا «تئاترِ فرانسه»، تئاتر در معنا و مفهوم هر پدیده و کارکُنشی است که با این اصطلاح نسبت و پیوند دارد؛ نمونه‌وار، هنرِ تئاتر، ۱) نمایش‌نامه‌نویسی ۲) نمایش‌تبدیلی نمایش‌نامه، که نگارنده «نمایشگان» را برای این معنا از اصطلاح تئاتر برساخته و به‌ کار برده است.

افزون بر نمایشگان، پدیده‌ها و کارکنش‌هایی چون نقد، آموزش، پژوهش، تشکیلات، بودجه، مدیریت، انتشارات، نشریات و حتی سانسور، در دلِ اصطلاح تئاتر، به معنای نهادِ تئاتری، تماشاگان، جای گرفته‌اند. بنابراین، معنا، مقصود و منظور از «تئاتر ایران» و «تئاتر فرانسه» همۀ پدیده‌ها و کارکنش‌های تئاتر در ایران و فرانسه است؛ به ویژه هنرِ تئاتر (نمایشگان).

نگارنده، برای این معنایِ جامع، کلی و بیشینه‌گرایانه‌ از تئاتر، برابرنهادِ فارسیِ «تماشاگان» را برساخته و به‌ کار برده‌ است. از این قرار، نمایشگان بخشی از تماشاگان است؛ بخشِ ادبی و هنریِ آن.

نمایشگان خود از دو هنر پدید آمده است:

۱) هنرِ نمایش‌نامه، هنرِ نمایش‌نامه‌نویسی و نمایش‌نامه‌کاری؛

۲) هنرِ نمایش، هنرِ اجرا، هنرِ به صحنه بردنِ نمایش‌نامه و نمایش‌تبدیلی آن.

از این روی، هنگامی که از نمایشگان، تئاتر در معنایِ هنرِ تئاتر، سخن به‌ میان آید، سخن از نمایش‌نامه و نمایش‌تبدیلی آن است؛ و هر دوی این دو گفتمان ـ متن‌ها، از زیرمجموعه‌های تماشاگان، تئاتر در معنایِ نهاد تئاتری، هستند.

روشنگری پیرامونِ زبانِ نمایش‌نامه

زبانِ نمایش‌نامه، گفتاشنودنویسی*، در ایران چنان‌ که باید و شاید شناخته شده نیست؛ و وظیفه و مسئولیت نمایش‌نامه‌نویسی که گفتاشنود را نوشته، از وظیفه و مسئولیتِ بازیگر و نمایشگری که آن گفتاشنود را رویِ صحنه بیان‌ می‌کند، به درستی روشن و آشکار نشده‌اند. شاید یک دلیلِ آن جوان بودنِ هنر نمایش‌نامه‌نویسی و نمایش‌نامه‌کاری به سبک و طرزِ جهانیِ این هنر است. بیشترِ نمایش‌نامه‌نویسان ایرانی زبانِ نمایش‌نامه را به گفت‌وگوی معمولی و متعارفِ روزمره نزدیک کرده‌اند، گفت‌وگو و محاوره‌ای معمولی و متعارف و روزمره، آن هم با گویشِ تهرانی!

به سخنِ دیگر، وظیفه و مسئولیتِ دهان‌چرخان کردن* و صحنه‌شایستگیِ نمایشگانیِ گفتاشنود را نمایش‌نامه‌نویس به‌ عهده گرفته است و نه (چنان که در دنیایِ نمایشگان، هنرِ تئاتر، مرسوم بوده است) بازیگر. بازسازی و نوآفرینیِ گفتاشنودِ نمایش‌نامه و دهان‌چرخان کردنِ آن به عهدۀ بازیگر و نمایشگر است؛ نه به‌عهدۀ نمایش‌نامه‌نویس.