کتاب صوتی یازدهمین رستخیز ناگهان اثر محمد افشین وفایی

یازدهمین نشست رستخیز ناگهان عصر روز 1 آذر ماه 1390 در تالار ایوان شمس به کوشش موسسه فرهنگی هنری سروش مولانا برگزار شد. سخنران این همایش دکتر محمد افشین وفایی با موضوع «زبان قدرت در زندگی‌نامه‌های مولانا» بود.

این نویسنده و پژوهشگر بحث خود را با ترسیم دو چهره کاملا متفاوت از مولوی آغاز کرد که اولی از خلال آثار خود او به‌دست می‌آید، که در این تصویر مردی اهل مدارا، شوریده‌ای مشفق و انسانی اهل تسامح است که انسانیت را ارج می‌نهد و با مخالفان رفتاری انسانی دارد. چهره دوم مولوی، از خلال کتاب‌های مناقب و زندگی‌نامه‌هایی که مریدانش پس از او نوشته‌اند ترسیم می‌شود؛ چهره قدیسی مقتدر و پیشوای یک ایدئولوژی.

دلیل وجود این تفاوت، موضوع اصلی این سخنرانی بود زیرا مولانا در طی زندگی پرثمر خود یک نظام عرفانی خاص برای درک بهتر حیات پی‌ریزی کرد اما پس از وی، این نظام عرفانی تبدیل به نظام اعتقادی قشر خاصی از مردم قونیه شد، نظامی که در پی کسب قدرت بود و در این راه از هیچ توجیهی امتناع نداشت. از این رو باید ساختارهای زبانی با ساختارهای قدرت و ایدئولوژی در جامعه مقایسه شوند و با کمک ابزارهای زبانی از ساختارهای قدرت در جامعه ابهام‌زدایی شود.

به جز اطلاعات اندکی که از مولانا و خاندانش در «مقالات شمس» وجود دارد، بیشتر اطلاعات ما از سه منبع زیر است:

1- «ولدنامه یا مثنوی ولدی» از سلطان‌ولد، فرزند مولوی.

2- قدیمی‌ترین سند منثور درباره زندگی‌نامه مولانا و برخی از نزدیکان و افراد خانواده¬ی مولانا به نام «رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار» از فریدون بن احمد سپه سالار که بین سال‌های 690-712 ه.ق. نوشته شده است.

3- «مناقب العارفین» از شمس‌الدین احمد افلاکی العارفی که در ده فصل تنظیم و پایان یافته است.

دکتر افشین‌وفایی در ادامه پس از معرفی مفصل ویژگی‌های این منابع، به مقایسه دو زندگی‌نامه از رساله سپهسالار و مناقب العارفین پرداخت. زیرا هرچند سبک نوشته سپهسالار و افلاکی، هر دو مریدانه و اغراق‌آمیز است اما تفاوت‌های معناداری نیز با هم دارند.

دکتر افشین وفایی پس از بیان تفاوت‌های این دو اثر نتیجه گرفت که طرح این گونه حکایات از سوی افلاکی با غرض همراه بوده است و در واقع قصد امیر عارف که دستور گردآوری این حکایات را به افلاکی داده ایجاد ترس در دل مردم بوده است تا هیچ‌کس جرات اعتراض به خود ندهد. در واقع میل به تسلیم که به اندازه میل به فرمان دادن، واقعی و فراوان است از ترس ناشی می‌شود. بنابراین، افلاکی کتاب خود را یک سره در خدمت سلطه فرقه مولویه قرار می‌دهد و پیوسته حکایاتی در باب عواقب بد منکران مولانا و خاندانش می‌آورد.

دکتر افشین وفایی در پایان، پس از بیان دلایل گوناگون و روشن کردن ابعاد مختلف این زندگی‌نامه‌ها این طور نتیجه گرفت که افلاکی زندگی‌نامه مولوی را چون سلاحی برای سکوت معترضان به کار برده است. این یعنی تبدیل معنویت و ارزش‌های خلاقه به نظام ایدئولوژیک. وی کوشیده است از سلوک معنوی مولوی یک طرح هندسی تدارک ببیند تا به مدد آن قدرت، فرقه و مرکزیت مزار مولانا و موقوفات مولویه در قونیه را مشروعیت ببخشد. بنابراین سبک نگارش او تک‌سویه، توجیه‌گر و اقتدارگرا است. از این رو، تحلیل عناصر گفتمانی این متن برای شناخت بهتر رابطه جریان‌های پس از مولوی و میراث معنوی مولانا بسیار اهمیت دارد.