کتاب صوتی هنر رمان اثر میلان کوندرا

این نویسنده‌ی موسیقی‌دانِ سینماشناسِ متفکرِ تبعیدی

«میلان کوندرا» نویسنده‌ی بزرگ اهل چک است که سال 1929 در شهر برنو متولد شده. پدرش «لودویک کوندرا» موزیسین و پیانیستی مهم در چکسلواکی بود و از کودکی نوازندگی پیانو را به میلان آموخت. میلان کوندرا بعدتر در رشته‌ی موسیقی‌شناسی به تحصیل پرداخت. او هجده‌ساله بود که مجذوب کمونیسم شد و به عضویت حزب کمونیست چکسلواکی درآمد. او مدتی هم به تحصیل موسیقی و آهنگسازی در دانشگاه چارلز پراگ ادامه داد. اما مدتی بعد به رشته‌ی سینما روی آورد و در دانشکده‌ی فیلم و تلویزیون آکادمی هنرهای نمایشی پراگ مشغول تحصیل شد. سال 1950 بود که میلان کوندرا از حزب کمونیست اخراج شد. آغاز کار او به‌عنوان رمان‌نویس سال 1967 با رمان «شوخی» رقم خورد؛ اثری که نویسنده در آن تمامیت‌خواهی دوران کمونیسم را به سخره گرفته است. دومین اثر کوندرا «زندگی جای دیگری است» سال 1969 و سومین رمانش «والس خداحافظی» در سال 1972 منتشر شدند. در این بین او مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاهش را نیز در کتابی با عنوان «عشق‌های خنده‌دار» به دست چاپ سپرد. دو سال بعد و در پی ممنوعیت کتاب‌های کوندرا در چکسلواکی، او در تبعید به فرانسه نقل مکان کرد و چندی بعد شهروندی فرانسه را گرفت. «کتاب خنده و فراموشی» نخستین رمانی بود که کوندرا در فرانسه منتشر کرد. پس از آن و در سال 1984 مهم‌ترین و برجسته‌ترین اثر کوندرا یعنی «بار هستی» خلق شد. رمان‌های «جاودانگی»، «آهستگی»، «هویت» و «بی‌خبری» به‌مرور و تا سال 2000 روانه‌ی کتاب‌فروشی‌ها شدند. کوندرا آخرین رمانش «جشن بی‌معنایی» را هم در سال 2014 خلق کرد. در کنار آثار داستانی، چندین مقاله و مجموعه‌شعر نیز از او در دسترس است که «هنر رمان» را می‌توان مهم‌ترین اثر غیرداستانی میلان کوندرا دانست. او سال 2023، پس از تحمل یک بیماری طولانی‌مدت در نودوچهارسالگی در پاریس درگذشت.

اعترافات یک رمان‌نویس

«هنر رمان» مجموعه‌ای است از مقاله‌ها و گفت‌وگوها که میلان کوندرا طی سال‌ها نوشته و جمع‌‎آوری کرده. این اثر نخستین بار در سال 1986 در کتابی گرد آمدند و نویسنده خود آن را چکیده‌ی تفکراتش درباره‌ی هنر رمان می‌داند. کوندرا هنر رمان را نه متونی تئوریک که درواقع اعترافات یک رمان‌نویس قلمداد می‌کند و باور دارد هر رمان‌نویس دیدی ضمنی از تاریخ رمان را در آثارش ارائه می‌کند؛ یعنی ایده‌ای درباره‌ی ماهیت رمان. او کوشیده تا از زبان چنین ایده‌ای درباره‌ی رمان و ایده‌ی ذاتی رمان‌هایش سخن بگوید. کتاب هنر رمان پس از مقدمه‌های مترجم و نویسنده، شامل هفت بخش است. بخش اول «میراث بی‌قدرشده‌ی سروانتس» بینش شخصی کوندرا درباره‌ی رمان اروپایی را شرح می‌‎دهد. مجله‌ی نیویورکی «پاری ریویو» از «کریستیان سالمون» خواست تا با میلان کوندرا درباره‌ی خود او، اسلوب نویسندگی‌اش و تجربه‌های عملی او در زمینه‌ی هنر رمان مصاحبه کند. کوندرا حاصل این دو گفت‌وگو را به دو متن مستقل تقسیم کرد. یکی با عنوان «گفت‌وگو درباره‌ی هنر رمان» در بخش دوم کتاب و دیگری با عنوان «گفت‌وگو درباره‌ی هنر ترکیب رمان» در بخش چهارم آمده است که این بخش بیشتر به مسائل هنری و ساختاری رمان و به‌ویژه رمان‌های خود خود کوندرا می‌پردازد. میلان کوندرا خود را مدیون و تحت تأثیر رمان‌نویس بزرگ اتریشی «هرمان بروخ» و به‌طور خاص سه‌گانه‎ی درخشانش «خوابگردها» می‌داند. «یادداشت‌هایی ملهم از خوابگردها» سومین بخش هنر رمان است؛ سلسله تفکراتی که بیش از آن‌که مدعی تحلیل اثر بروخ باشد، آن‌چه کوندرا به آن مدیون است و آن‌چه تاریخ ادبیات به این اثر سترگ مدیون است را بیان می‌کند. کوندرا همچون تمام نویسنده‌های معاصر ادبیات جهان «فرانتس کافکا» را نیز سزاوار جایگاهی والا می‌داند و بخش پنجم کتاب یعنی «جایی در آن پس‌وپشت‌ها» را به مرور اندیشه‌هایش درباره‌ی آثار داستانی کافکا می‌پردازد. مخاطبان آثار کوندرا خوب می‌دانند که برخی واژه‌ها در زبان داستانی کوندرا پرتکرارند و بسیاری از آن‌‎ها حائز معانی‌ای هستند که نیاز به طول و تفسیر بیشتر دارند. نویسنده در بخش ششم هنر رمان با عنوان «هفتادویک کلمه» واژه‌نامه‌ای گرد آورده و درباره‌ی لغت‌های کلیدی که در رمان‌های او تکرار می‌شوند و نیز درباره‌ی کلمه‌هایی که در شناخت زیبایی‌شناسانه‌ی رمان حائز اهمیت هستند، توضیح می‌دهد. آخرین بخش این کتاب «رمان و اروپا» نام دارد و همان‌طور که از عنوانش پیدا است، نقطه‌ی پایانی است بر تفکرات میلان کوندرا درباره‌ی رمان و اروپا.

ترسیم نقشه‌ی هستی با کشف امکانات بشر در هنر رمان

شنیدن کتاب صوتی هنر رمان برای مخاطبان جدی ادبیات داستانی و علاقه‌مندان به مباحث نظری ادبی، جذابیت و منفعت بسیاری خواهد داشت. نظر کوندرا درباره‌ی چیستی رمان، چرایی ادبیات و ماهیت داستان‌نویس هم آموزنده است و هم می‌تواند سرمنشأ تأملات بیشتر مخاطبش شود. اما برای بهره بردنِ هرچه بیشتر از این کتاب، خوب است مخاطب قدری با جهان داستانی نویسنده‌اش هم آشنایی داشته باشد؛ علی‌الخصوص رمان «بار هستی» در بسیاری از بخش‌های کتاب مورد توجه کوندرا بوده و او به اثر خود ارجاع‌های بسیاری داده است. مطالعه‌ی دیگر آثار کوندرا همچون رمان‌های «زندگی جای دیگری است»، «کتاب خنده و فراموش» و «شوخی» و نیز مجموعه‌ی داستان‌های کوتاه او «عشق‌های خنده‌دار» نیز خالی از لطف نخواهد بود. در کنار آثار خود میلان کوندرا، آشنایی با کافکا و مطالعه‌ی آثاری چون «مسخ»، «محاکمه» و «قصر» بر لذت بردن از متن این اثر می‌افزاید. از میان دیگر آثاری که کوندرا در هنر رمان به آن‌ها ارجاع می‌دهد، می‌توان به رمان «دن کیشوت» شاهکار «میگل د سروانتس»، سه‌گانه‌ی «خوابگردها» اثر «هرمان بروخ» و رمان «ژاک قضاوقدری و اربابش» اثر «دنی دیدرو» اشاره کرد. هرچند میلان کوندرا در اثرش آن‌چه درباره‌ی آثار مورد تحلیلش نیاز است را شرح می‎‌دهد و مخاطب می‌تواند پیش از مطالعه‌ی تمام این آثار نیز از جستارهای کوندرا بهره ببرد، مطالعه‌ی کتاب‌های یادشده می‌توانند بر عمق درک و تأثیر هنر رمان بیفزایند.

کوندرا در بخشی از کتابش، رمان را این‌گونه وصف می‌کند: «رمان، هستی را می‌کاود، نه واقعیت را. و هستی آن‌چه روی داده است نیست، هستی عرصه‌ی امکانات بشری است، هر آن‌چه انسان بتواند آن شود، هر آن‌چه انسان قادر به واقعیت بخشیدن به آن باشد. رمان‌نویسان «نقشه‌ی هستی» را با کشف این یا آن امکان بشری ترسیم می‌کنند.»

کتاب صوتی هنر رمان

نشر صوتی آوانامه طی همکاری با «نشر قطره» نسخه‌ی صوتی کتاب «هنر رمان» اثر «میلان کوندرا» را با ترجمه‌ی «پرویز همایون‌پور» تولید و منتشر کرده است. گویندگی این اثر را «سلمان ظاهری» و «آرمان سلطان‌‎زاده» برعهده داشته‌اند. آوانامه پیش از این رمان «هویت» را نیز با ترجمه‌ی «رؤیا آزادفر» و اجرای «میلاد فتوحی» صوتی کرده است که دوست‌داران قلم و اندیشه‌ی میلان کوندرا می‌توانند از شنیدنش لذت ببرند.