کتاب بینامتنیت حافظۀ ادبیات اثر تیفن سامویو نشر انتشارات دانشگاه شهید بهشتی

نظریۀ بینامتنیت یکی از مهم‌ترین نظریات ادبی قرن بیستم، حوزه‌ای حساس در نقد معاصر تلقی می‌شود. بینامتنیت، زایش متنی است از دل متنی دیگر؛ آنجا که متن از حصار زمان و مکان خارج شده، به حلقه‌ای در زنجیرۀ متون بدل می‌شود. براساس این نظریه، هر متن واگویه‌ای از متون پیش از خود است و آفرینش و درک متن نوین، فرایندی مستقل نیست، بلکه حاصل شبکۀ پیچیدۀ متون معاصر و پیشین است. بینامتنیت در ابتدای شکل‌گیری نظریه‌ای صِرف بود، اما به‌تدریج به‌سوی کاربردگرایی حرکت کرد و اکنون فقط محدود به حوزۀ ادبیات نیست، بلکه رویکردی است کاربردی به‌منظور خوانش انواع آثار هنری. نگاه بینامتنی در مواجهه با متن، نگاهی است معطوف‌ به ماسبق، در پی یافتن ردپای سایر متون، نگاهی است که از بررسی روابط درون‌متنی فراتر می‌رود، به رابطۀ متن با سایر متون توجه می‌کند و درک و دریافت متن را در پرتو رابطه‌اش با دیگر متون محقق می‌گرداند. یازده در اثر حاضر، نویسنده بینامتنیت را به حافظۀ ادبیات مانند می‌کند و بر این باور است که ادبیات همواره خود را به یاد می‌آورد. بخش نخست این کتاب به مرور تاریخچۀ بینامتنیت اختصاص یافته و در این راستا، نویسنده استنباط‌های مختلف از مفهوم بینامتنیت را به دو دستۀ کلی استنباط‌های گسترده و استنباط‌های محدود تقسیم کرده است. او باختین، کریستوا، بارت و ریفاتر را نظریه‌پردازان دستۀ اول و ژنت، کمپنیون، ژنی و اشنایدر را از جمله نظریه‌پردازان دستۀ دوم می‌نامد. در بخش دوم، نویسنده به مطالعۀ شیوه‌های بینامتنی می‌پردازد و به دو عملیات ادغام و چسبانه‌ اشاره می‌کند. او شیوه‌های نقل قول، ارجاع، سرقت ادبی و نقل قول ضمنی را ذیل عملیات ادغام قرار می‌دهد و در مقابل، سرلوحه و چسبانۀ اسناد متنی یا غیرمتنی را به‌مثابۀ عملیات چسبانه‌ معرفی می‌کند. او در ادامه به تشریح تمایزی می‌پردازد که ژنت بین روابط هم‌حضوری و روابط اشتقاقی قائل شده است و توضیح می‌دهد که در نقل قول، ارجاع، کنایه و سرقت ادبی رابطۀ هم‌حضوری حاکم است، حال آنکه در شیوه‎‌های نقیضه و بدل‌سازی رابطه از نوع اشتقاقی است. نویسنده در بخش سوم به مفاهیمی همچون رابطۀ ادبیات با امر واقع و ارجاع ادبیات به خودش می‌پردازد و انواع رفتارهای خوشایند و ناخوشایند بینامتنی، از جمله تحسین، براندازی، تفنن، بی‌توجهی، انکار و نگرش مالیخولیایی را معرفی می‌کند.در ترجمۀ اثر حاضر کوشیده‌ایم با ارائۀ معادل‌های دقیق و درخور، مفاهیم گاه پیچیدۀ این حوزه را به‌طرزی کارآمد منتقل کنیم و در مواردی که تشریح و توضیح بیشتر لازم می‌نمود، کوشیدیم با ارائۀ توضیحات در پانویس، احتمال وجود ابهامات و نقاط تاریک را به حداقل برسانیم.