کتاب عزاداری محرم و کرونا اثر مهدی مولائی آرانی نشر چاپ و نشر بین الملل

پدیده‌های طبیعی هنگامی‌که در ارتباط با زندگی و زیست انسانی قرار می‌گیرند، ویژگی اجتماعی پیدا می‌کنند و دارای ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی می‌شوند. ویروس کووید ۱۹، جدا از اینکه دست‌ساختِ آزمایشگاهیِ بشر باشد یا آنکه پدیده‌ای تنها طبیعی، به‌حسب ذات خود، پدیده‌ای طبیعی است و مطالعه و شناخت آن، از این سو، به علوم طبیعی و علم پزشکی مربوط است؛ اما این پدیده طبیعی، اینک پیامدهای اجتماعی گسترده‌ای را داشته است و به‌گونه‌ای آثار آن، مرزهای جغرافیایی و سیاسی را درنوردیده و جامعه جهانی را در ابعاد مختلف اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، تحت تأثیر خود قرار داده است. هنگامی‌که پدیده‌ای طبیعی هویت اجتماعی پیدا می‌کند، شکل‌گیری، دوام، گسترش و بررسی و شناخت آن، به محدوده علوم طبیعی محدود و مقید نمی‌گردد و مواجهه و برنامه‌ریزی نسبت به آن، به دانش‌های مختلفی نیازمند است تا به همه ابعاد آن، از جمله به بعد اجتماعی شکل‌گرفته در پیرامون آن، بپردازند. از جمله پیامدهای گسترده و مهم کرونا، پیامدهای فرهنگی آن است و از جمله عامل‌های مؤثر بر کنترل کرونا نیز عامل‌های فرهنگی است. دین‌داری مردم نیز به آن دلیل که امری اجتماعی و فرهنگی است، در تعامل و ارتباط متقابل با کرونا قرار دارد؛ یعنی هم کرونا بر کیفیت و کمیت دین‌داری آدمیان، و هم رفتار دینی مردم بر چگونگی مواجهه با کرونا اثرگذار است. ابعاد اجتماعی، فرهنگی و دینی کرونا موجب شد تا از نخستین روزهای شیوع کرونا، حوزه‌های علمیه و طلاب و همچنین متفکران و اندیشمندانی که مسئله‌ها و ابعاد اجتماعی دین را در حوزه مطالعاتی خود دارند، به این مسئله، یعنی به تأثیرهای کرونا بر دین و دین‌داری بپردازند یا از اثرهایی که دین و دین‌داری بر کرونا دارد، سخن بگویند. برخی از پیامدهای منفی کرونا نسبت به حوزه دین و دین‌داری سخن گفته و از آن به‌عنوان یک تهدید یاد کرده‌اند و برخی دیگر به فرصت‌هایی که در ورای تهدیدها وجود دارد، اشاره کرده‌اند. بیشترین تأثیر کرونا متوجه حوزه‌ای از مناسک دینی است که به‌صورت جمعی برقرار می‌شود و محرم و عاشورا یا حج و همچنین مسجدها و نمازهای جماعت یا جمعه، از جمله این مناسک به شمار می‌آیند. تحقیق حاضر، محرم سال ۹۹ را - که تجمعی اسلامی شیعی، مهم و تأثیرگذار بر حیات دینی جامعه است - در شرایط کرونایی مورد بررسی قرار داده است؛ این تحقیق نشان می‌دهد مناسک محرم و عاشورا، گرچه از جهت‌ها و ابعاد مختلفی آسیب دیده است، اما نه‌تنها حذف نشده، بلکه ابعاد و صورت‌های جدیدی پیدا کرده است. عزاداری محرم در شرایط کرونایی ظرفیت‌های نوینی را برای حیات دین و مناسک محرم به فعلیت رسانده است؛ به‌گونه‌ای که بخشی از این تجربه حتی با افول کرونا همچنان فعال باقی خواهد ماند. شکل‌گیری فرم‌ها و قالب‌های جدید برای عزادارای، گسترش هیأت‌های کوچه‌ای، توسعه خدمات اجتماعی در هیأت‌ها، حضور هیأت‌ها به‌عنوان یک عنصر مؤثر بر خدمت‌رسانی به مردم - که نمونه آن در سیل سال ۹۸ و زلزله سرپل ذهاب نیز وجود داشت - و حضور هدفمندتر و مؤثرتر هیأت‌ها در فضای مجازی، آغازی برای دوران جدید حیات هیأت‌ها و گسترش حضور فیزیکی آن‌ها از محدوده زمانی محرم و صفر است. مطالعه‌های اجتماعی و فرهنگی محرم در شرایط کرونایی، ظرفیت‌هایی از حیات دینی را نشان می‌دهد که چگونه می‌تواند برای مقابله با کرونا فعال شود؛ به‌عبارت‌دیگر، برخلاف آنچه برخی معتقدند که در شرایط کرونایی، مناسک دینی به حاشیه رفته یا کم‌رنگ شده است، باید گفت دین توانست و می‌تواند در هر شرایط، مناسک مربوط به آن زمان و موقعیت را ایجاد کند. شرایط کرونا و مشکل‌هایی که برای انجام برخی از مناسک در جامعه ایران به وجود آمد، سبب شد لایه‌ها و ابعاد دیگری از دین فعال شود. هرگاه قسمتی از ظاهر یا مناسک، فرصت اجتماعی خود را از دست بدهد، جامعه احساس نیاز خود را از طریق بازگشت به آن هویت باطنی با مناسکی دیگر تأمین می‌کند. در چنین حوادث و بحران‌هایی، عرصه جدیدی از بروز و ظهور دین و دین‌داری پدید می‌آید که در پی آن، نیروهای جدید و مناسبات نوینی ایجاد می‌شوند. اگر ساماندهی مناسبی به اقتضای ظرفیت‌های جدید انجام شود، فعالیت این نیروها بهینه‌تر خواهد شد و بعد از کرونا نیز این نیروها حضور اجتماعی جدیدتر و جدی‌تری پیدا خواهند کرد. تجربه محرم ۹۹ نشان می‌دهد هیأت به‌عنوان یک منسک اجتماعی، یک «جهان اجتماعیِ معنایی» است که در جهان‌های دیگرِ خود، انواع کارکردها و خدمات را به جامعه بشری عرضه می‌کند. هیأت که در سطح‌ها و لایه‌های متکثر و متنوعی، مانند هیأت خانگی، محله‌ای، منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی، و در تنوعی ناظر به سن‌های مختلف و جنسیت‌ها، و در بستری گسترده و بدون مرز امکان تشکیل دارد، کارکردها و خدمات بسیار زیادی را به مردم، به‌ویژه در دوران کرونا عرضه کرد. تشکیل گروه‌های جهادی برای ماسک‌دوزی در هیأت‌های خانگی بانوان، تشکیل گروه‌های جهادی برای ضدعفونی کردن معبرها و خیابا‌ن‌ها، کمک به پرستاران و پزشکان در بیمارستان‌ها و مهم‌تر از همه، حضور ویژه در رزمایش مواسات اجتماعی و استفاده از ظرفیت هیأت‌ها، به‌‌ویژه ظرفیت‌های نیروی انسانی و نذرهای مردمی، برای کاهش دردهای جامعه، از جمله خدمات هیأت‌ها در شرایط کرونایی بوده است. نکته مهم دیگر در جهان اجتماعی هیأت، ترکیب هم‌زمان دو خدمت مادی و معنوی به جامعه است. هیأت‌ها در شرایط کرونایی، وظیفه بزرگی را انجام دادند که دیگر نهادهای امدادرسانی توان انجام آن را نداشتند؛ حفظ حیات معنایی و روحی جامعه، تقویت روحیه و باورهای معنایی عموم مردم جامعه (اعم از بیماران، مصیبت‌دیدگان و...) و ارتقای روحیه جهادی رزمندگان، مدافعان و خدمتگزاران سلامت، به‌واسطه برگزاری مراسم عزاداری سالار شهیدان و زنده‌ نگه‌داشتن یاد و ارزش‌های والای شهدای کربلا، خدمتی بس بزرگ بود که هیأت‌ها در محرم ۹۹ توانستند آن را به جامعه عرضه کنند. ارزش این خدمت هیأت‌ها به این دلیل بسیار بالا است که همه اقدام‌ها و حرکت‌های جامعه‌ ایران از بستر دین‌داری تغذیه می‌کنند و اگر این بستر مورد کم‌توجهی قرار گیرد، عملکردها و تلاش‌های جهادی و مؤمنانه نیز کم‌رنگ خواهد شد. وجود این ظرفیت‌ها نشان می‌دهد مدیریت کرونا می‌تواند از ظرفیت‌های فرهنگ دینی نیز برای تقابل با کرونا استفاده کند. در موج اول شیوع کرونا، باوجود تحریم‌های ظالمانه، با به‌‌میدان آمدن نیروهای جهادی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگ دینی و بومی، حاکمیت، نمره بسیار خوب و قابل قبولی در مواجهه با این ویروس دریافت کرد. در دوران محرم نیز، هیأت‌ها ظرفیت‌های کم‌نظیر خود را وارد میدان کردند، اما در ادامه، به‌تدریج این ظرفیت‌ها، به‌ویژه در عرصه فرهنگ‌سازی و اصلاح سبک زندگی مردم متناسب با دوران کرونا، نادیده گرفته شد و متأسفانه با روند صعودی مبتلایان و فوت‌شدگان کرونایی روبه‌رو شدیم. پس از آن و از آذرماه، هم‌زمان با ابلاغ پروتکل‌های جدید، ظرفیت‌های فرهنگی - مذهبی کشور، در قالب طرح شهید سلیمانی به میدان آمدند و این طرح که برگرفته از خدمات مردمی محله‌ای مسجدمحور بود، توانست نقش موثری در کاهش آمار مبتلایان داشته باشد. غرض آنکه، ستاد کنترل و مدیریت کرونا می‌تواند با پژوهش‌هایی که هویت سیاست‌گذارانه نیز داشته باشد، با شناخت ظرفیت‌های یادشده، از آن‌ها برای مدیریت بحران نیز استفاده کند و به دنبال آن، مدل ایرانی - اسلامی مدیریت این بحران را به نمایش گذارد.