فیدیبو نماینده قانونی نشر نی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب درآمدی بر تحقیق کیفی

کتاب درآمدی بر تحقیق کیفی

نسخه الکترونیک کتاب درآمدی بر تحقیق کیفی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۱۳,۶۸۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب درآمدی بر تحقیق کیفی

پژوهش کیفی جای خود را در بسیاری از رشته‌های علوم اجتماعی، روان‌شناسی، پرستاری و رشته‌هایی از این دست پیدا کرده است. شما چه محققی تازه‌کار باشید یا کارکشته، می‌توانید گستره‌ای متنوع از روش‌های خاصی را به‌کار گیرید که هر یک پیش‌فرض‌های متفاوتی دارند و در پی هدفی جداگانه‌اند. هر روشی در پژوهش کیفی بر درک خاصی از موضوع تحقیق خود مبتنی است. با این‌حال، نباید روش‌های کیفی را مستقل از فرایند تحقیق و موضوع مورد مطالعه دانست. این روش‌ها به‌وضوح در چارچوب فرایند تحقیق جای گرفته‌اند و تنها با استفاده از دیدگاهی که مراحل و فرایندهای تحقیق را مبنا قرار می‌دهد، می‌توان بهترین درک و توصیف را از آن‌ها به عمل آورد. از این‌رو، هدف اصلی این کتاب عبارت است از معرفی مراحل مختلف فرایند پژوهش کیفی. مهم‌ترین روش‌های گردآوری و تفسیر داده‌ها، و همچنین قواعد ارزیابی و ارائهٔ یافته‌ها در چارچوب مراحل مختلف اجرای پژوهش مطرح شده‌اند. این عمل نمایی کلی از حوزهٔ پژوهش کیفی، بدیل‌هایی عینی از روش‌شناسی و مدعیات، کاربرد، و محدودیت‌های آن در اختیار شما قرار می‌دهد. این امر به شما امکان خواهد داد تا مناسب‌ترین استراتژی روش‌شناختی را با توجه به سؤالات و مسائل تحقیق خود انتخاب کنید.

ادامه...
  • ناشر نشر نی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 5.74 مگابایت
  • تعداد صفحات ۴۹۲ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب درآمدی بر تحقیق کیفی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



بخش اول: چهارچوب

بخش اول چهارچوبی است برای اجرای تحقیق کیفی و آشنایی با فصل های بعدی این کتاب. فصل ۱ نقش راهنمای کتاب حاضر را دارد و بخش های عمده آن را به خواننده معرفی می کند. همچنین شما را با دلیل افزایش اهمیت تحقیق کیفی در دهه های آخر قرن بیستم و ابتدای قرن بیست ویکم آشنا می کند. کتاب با نگاهی اجمالی به پیش زمینه های تحقیق کیفی آغاز می شود. در ادامه شما را با جنبه های اصلی تحقیق کیفی و انواع روش ها و رویکردهای آن (در فصل ۲) آشنا خواهم کرد. فصل ۳ روابط تحقیق کیفی و کمّی، و نیز امکانات و مشکلات تلفیق این دو رویکرد را شرح می دهد. فصل چهارم به مرور مسائل اخلاقی مربوط به تحقیق کیفی می پردازد. در مجموع، فصل های بخش اول به پیش زمینه های تحقیق کیفی اشاره دارند که در فصل های بعدی به تفصیل درباره آن ها بحث خواهد شد.

۱. راهنمای استفاده از این کتاب

***
اهداف این فصل
با مطالعه این فصل:
  • با شیوه سازماندهی این کتاب آشنا خواهید شد.
  • با محل قرار گرفتن بخش های گوناگون پژوهش کیفی در این کتاب آشنا خواهید شد.
  • دیگر می دانید که بنا بر نیازتان از کدام یک از فصل ها استفاده کنید.
***

رویکرد کتاب حاضر

کتاب حاضر با توجه به نیازهای دو دسته از خوانندگان نوشته شده است ــ محققان مبتدی و باتجربه. این کتاب پیش از هر چیز افراد مبتدی در پژوهش کیفی، و شاید حتی مبتدی در تحقیق اجتماعی را، مخاطب قرار داده است. کتاب حاضر برای این دسته افراد که عمدتاً دانشجویان دوره کارشناسی یا کارشناسی ارشد هستند، حکم مقدمه ای پایه ای برای آشنایی با مبانی و نحوه اجرا، پیشینه های نظری و معرفت شناختی، و مهم ترین روش های پژوهشی کیفی را دارد. در وهله دوم، ممکن است محققان به هنگام مواجهه با مسائل و مشکلات عملی روزمره پژوهش کیفی این کتاب را به منزله جعبه ابزار به کار گیرند. پژوهش کیفی جای خود را در بسیاری از رشته های علوم اجتماعی، در روان شناسی، پرستاری و رشته هایی از این دست پیدا کرده است. شما چه محققی تازه کار باشید یا کارکشته، می توانید گستره متنوعی از روش های خاصی را به کار گیرید که هر یک پیش فرض های متفاوتی دارند و در پی هدفی جداگانه اند. هر روشی در پژوهش کیفی بر درک خاصی از موضوع تحقیق خود مبتنی است. با این حال، نباید روش های کیفی را مستقل از فرایند تحقیق و موضوع مورد مطالعه دانست. این روش ها به وضوح در چهارچوب فرایند تحقیق جای گرفته اند و تنها با استفاده از دیدگاهی که مراحل و فرایندهای تحقیق را مبنا قرار می دهد، می توان بهترین درک و توصیف را از آن ها به عمل آورد. از این رو، هدف اصلی این کتاب عبارت است از معرفی مراحل مختلف فرایند پژوهش کیفی. مهم ترین روش های گردآوری و، تفسیر داده ها، و همچنین قواعد ارزیابی و ارائه یافته ها در چهارچوب مراحل مختلف اجرای پژوهش طرح شده اند. این عمل نمایی کلی از حوزه پژوهش کیفی، بدیل هایی عینی از روش شناسی و مدعیات، کاربرد، و محدودیت های آن در اختیار شما قرار خواهد داد. این امر به شما امکان خواهد داد تا مناسب ترین استراتژی روش شناختی را با توجه به سوالات و مسائل تحقیق خود انتخاب کنید.
در همین ابتدا باید گفت که تحقیق کیفی با متن سروکار دارد. روش های گردآوری اطلاعات ــ مصاحبه یا مشاهده ــ داده ها را تولید می کنند و این داده ها از طریق ضبط و پیاده کردن بی کم و کاست محتوای آن ها(۱) به شکل متن درمی آیند. با شکل گیری این متون نوبت روش های تفسیر فرامی رسد. راه های گوناگونی برای رسیدن به متن در کانون تحقیق و فاصله گرفتن از آن وجود دارد. به طور خلاصه، می توان فرایند تحقیق را به شکلِ مسیری از نظریه به متن و نیز بازگشت از متن به نظریه ترسیم کرد. فصل مشترک این دو مسیر عبارت است از گردآوری داده های بصری و کلامی و تفسیر آن ها در قالب یک طرح تحقیق مشخص.

ساختار کتاب

این کتاب از هفت بخش عمده تشکیل شده است که تلاش دارند تا مراحل اصلی فرایند پژوهش کیفی را شرح دهند.
بخش اول طی فصل های ۲ تا ۴ چهارچوب کلی اجرای پژوهش کیفی را تشریح می کند.

*فصل ۲ کندوکاوی در سوال های بنیادین پژوهش کیفی و پاسخی به آن ها است. به این منظور تصویری کلی از موقعیت فعلی پژوهش کیفی در پس زمینه روندهای جاری در جامعه و علوم اجتماعی ارائه شده است. در خلال مثال هایی از تحقیقات به عمل آمده در ایالات متحده و اروپا به تقابل رویکردهای کیفی در مقابل رویکردهای کمّی اشاره شده است. این فصل در پایان به بحث راجع به فنونی می پردازد که به کار آموزش نحوه استفاده از پژوهش کیفی می آیند.

*فصل ۳ رابطه میان تحقیق کمّی و کیفی را تشریح می کند. برای ارزیابی مناسب بودن روش تحقیق کیفی یا کمّی سوال های راهنما مطرح و به کار گرفته شده اند. این فصل شما را با رویکردهای گوناگونی آشنا می کند. بدین ترتیب می توانید تصمیم بگیرید که کدام رویکرد برای تحقیق شما مناسب تر است.

*فصل ۴ بر چهارچوبی متفاوت برای تحقیق کیفی ــ یعنی اخلاق تحقیق ــ متمرکز است. هرچه بیش تر به مسئله حفظ حریم خصوصی و زندگی روزمره افراد شرکت کننده در تحقیق تان اهمیت دهید، اخلاق تحقیق کیفی شایسته توجهی ویژه می شود. حساس بودن نسبت به حفظ حریم خصوصی و تامل درباره آن پیش از اجرای مطالعه کیفی ضروری است. در عین حال، غالبا مباحثات عمومی درباره اخلاق تحقیق، معضلات و نیازهای خاص پژوهش کیفی را نادیده می گیرند. پس از مطالعه این فصل به اهمیت ضوابط اخلاقی پیش از آغاز تحقیق تان و نیاز به کمیته های نظارت بر اخلاق تحقیق پی خواهید برد. این که تحقیقی اخلاقی است یا نه به تصمیم گیری های عملی در میدان تحقیق بستگی دارد.
پس از تنظیم چهارچوب تحقیق کیفی، می توانیم درکی از فرایند مطالعه کیفی داشته باشیم. بخش دوم شما را از نظریه به متن می برد.

*فصل ۵ نحوه استفاده از ادبیات تحقیق ــ آثار و نوشته های نظری، روش شناختی، و تجربی ــ در مطالعه کیفی را نشان می دهد. این فصل به نحوه استفاده و یافتن چنین منابعی در حین اجرای مطالعه و نگارش گزارش آن می پردازد. در پایان پیشنهادهایی برای یافتن ادبیات تحقیق ارائه شده است.

*فصل ۶ به مواضع متفاوت نظری می پردازد که در پس تحقیق کیفی قرار دارند. در این فصل به مفروضات اصلی و پیشرفت ها و تحولات اخیر رویکردهای کنش متقابل نمادی، روش شناسی مردم نگارانه(۲)، و ساختارگرایی به منزله پارادایم های پژوهشی مورد بحث قرار گرفته است. در این جا فهرستی از ویژگی های اساس تحقیق کیفی ارائه شده است. در پایان به دو مباحثه نظری خواهم پرداخت که در زمان حاضر در تحقیق کیفی از قدرت بسیاری برخوردارند. فمینیسم و مطالعات جنسیت، و بحث درباره پوزیتیویسم و برساخت گرایی(۳) بر تحقیق کیفی ــ یعنی بر نحوه درک مسائل تحقیق، نحوه برداشت مان از فرایند تحقیق و شیوه استفاده از روش های کیفی ــ تاثیر بسزایی گذاشته اند.

*فصل ۷ بحثی را پی می گیرد که در فصل پیشین مطرح شد، تصویری کلی از پس زمینه معرفت شناختی تحقیق کیفی برساخت گرایانه به دست می دهد که از متن به مثابه داده های تجربی استفاده می کند.
در بخش سوم، یعنی طرح تحقیق، به موضوعات عملی تر درباره نحوه طراحی تحقیق کیفی می پردازیم.

*فصل ۸ نمایی کلی از فرایند تحقیق کیفی ترسیم می کند و نشان می دهد که مراحل تحقیق کیفی برخلاف تحقیق کمّی که به وضوح از یکدیگر متمایزند، پیوند تنگاتنگی با هم دارند.

*فصل ۹ به نقش سوال تحقیقی که به درستی مطرح شده باشد، در اجرای تحقیق و نحوه رسیدن به چنین سوالی می پردازد.

*فصل ۱۰ به نحوه ورود به میدان تحقیق و شیوه برقراری ارتباط با شرکت کنندگان در تحقیق مربوط می شود.

*فصل ۱۱ به نمونه گیری می پردازد ــ چگونه افراد یا گروه های شرکت کننده در تحقیق یا موقعیت ها و جز این ها را انتخاب کنیم.

*فصل ۱۲ تصویری کلی از مسائل عملی نحوه طراحی تحقیق کیفی به دست می دهد. علاوه بر این به اصول اولیه تدوین طرح تحقیق کیفی نیز می پردازد.
بخش چهارم یکی از عمده ترین استراتژی های گردآوری داده ها را معرفی می کند. داده های شفاهی از طریق مصاحبه، روایت، و گروه های متمرکز(۴) گرد می آیند.

*فصل ۱۳ انواع مختلف مصاحبه را معرفی می کند. وجه مشترک تمامی این انواع مختلف آن است که در آن ها برای واداشتن شرکت کنندگان به پاسخگویی از سوال های باز استفاده می شود. برخی از انواع این مصاحبه ها، مانند مصاحبه های متمرکز(۵)، کاربردهای گوناگونی دارند درحالی که برخی دیگر، مانند مصاحبه با متخصصان(۶)، موارد مصرف محدودتری دارند.

*فصل ۱۴ استراتژی دیگری را برای رسیدن به داده های شفاهی نشان می دهد. در این روش مهم ترین اقدام عبارت است از ترغیب افراد به بازگویی روایت ها (یعنی روایت های کلی سرگذشت زندگی افراد یا روایت های متمرکزِ موقعیت های خاص). این روایت ها محصول مصاحبه هایی هستند که به شیوه خاصی طراحی شده اند ــ مصاحبه های روایتی(۷) در وهله نخست، و در مرحله دوم مصاحبه های اپیزودیک.

*فصل ۱۵ روش های گردآوری داده های شفاهی را در یک گروه از شرکت کنندگان شرح می دهد. اگرچه مباحثه گروهی از سنت طولانی تری برخوردار است، اما مصاحبه گروه های متمرکز در زمان حاضر در برخی حوزه های پژوهشی از اهمیت بسیاری برخوردار شده است. هر دو این روش ها شیوه به راه انداختن بحث و گفت وگو را به کار می گیرند درحالی که در مصاحبه گروهی عمدتاً به پرسش های مطرح شده پاسخ داده می شود. در روایت های گروهی(۸) از گروهی از افراد خواسته می شود تا رویدادی را به طور جمعی روایت کنند.

*فصل ۱۶ روش های گردآوری داده های شفاهی را خلاصه می کند. این فصل قصد دارد تا از طریق مقایسه روش هایی که شرح شان در بخش چهارم آمده است و ارائه چک لیست(۹) برای انتخاب از میان این روش ها، به شما کمک کند.
بخش پنجم داده های چند کانونی از قبیل رویکردهای ارتباطی مختلف و نیز استفاده از داده های الکترونیکی را بررسی می کند.

*فصل ۱۷ به مشاهده همراه با مشارکت یا بدون مشارکت و قوم نگاری می پردازد. سایر استراتژی های گردآوری داده (مانند مصاحبه، استفاده از اسناد و مدارک، و جز این ها) برای تکمیل مشاهده به کار گرفته می شوند.

*فصل ۱۸ به منظور تحلیل مطالعه و استفاده از رسانه هایی همچون عکس، فیلم، و ویدئو به مثابه داده، بحث داده های بصری را مطرح می کند.

*فصل ۱۹ از موضوع داده های بصری یک گام جلوتر می رود و استفاده از اسناد و مدارک را شرح می دهد. این فصل تفسیر و پردازش اسناد را در تحقیق کیفی تشریح می کند.

*فصل ۲۰ اینترنت را به منزله حوزه تحقیق و نیز ابزاری برای انجام تحقیق مد نظر قرار می دهد. در این جا مجدداً با برخی روش هایی که در فصل های پیشین به آن ها پرداخته شد ــ مانند مصاحبه ها، گروه های متمرکز و قوم نگاری ــ روبه رو می شوید. اما این بار کاربرد آن ها در تحقیق کیفی اینترنتی شرح داده شده است.

*فصل ۲۱ داده های چند کانونی(۱۰) را مقایسه و خلاصه می کند. این شرح مختصر در تصمیم گیری درباره این که در هر زمان کدام روش را انتخاب کنید و محاسن و معایب هر یک چیست، به شما کمک خواهد کرد.
بخش های اولیه کتاب بر گردآوری و تولید داده متمرکزند. بخش ششم از متن به سمت نظریه حرکت می کند ــ به این معنا که چگونه می توان از این داده ها و متون شکل گرفته بر اساس آن ها بصیرت هایی نظری کسب کرد. به این منظور، روش های کیفی تحلیل داده ها در کانون توجه این بخش قرار دارند.

*فصل ۲۲ به بحث درباره نحوه مستندسازی داده در تحقیق می پردازد. وجوه فنی و عمومی تر یادداشت هایی که در میدان برداشته شده اند یا متون پیاده شده از نوار با مثال به تفصیل در این فصل آمده اند.

*فصل ۲۳ به روش های کدگذاری و دسته بندی می پردازد که ابزار تحلیل متن اند.

*فصل ۲۴ ادامه رویکردهایی است که بیش تر به نحوه بیان یک سخن علاقه مندند تا محتوای آن. تحلیل گفت وگو(۱۱) به نحوه عملکرد گفت وگو و محاوره در زندگی روزمره یا در متن نهادها توجه دارد و به این که انسان ها از چه روش هایی برای برقراری ارتباط در محیط های گوناگون استفاده می کنند. تحلیل گفتمان و ژانر(۱۲) این رویکرد را در جهات متفاوتی بسط داده اند.

*فصل ۲۵ به کندوکاو در تحلیل روایت(۱۳) و هرمنوتیک می پردازد. این دو رویکرد متن را بر اساس ترکیبی از جهت گیری های محتوایی و صوری مورد بررسی قرار می دهند. در این جا، روایت تنها بر اساس آن چه گفته شده است تحلیل نمی شود، بلکه نحوه بسط داستان به هنگام بیان آن، و آن چه از این نحوه بیان آشکار می شود، نیز مورد بررسی قرار دارد.

*فصل ۲۶ درباره استفاده از رایانه و به خصوص نرم افزارهای تحلیل داده های کیفی بحث می کند. اصول عملکرد مهم ترین نرم افزارها و مثال هایی از آن ها ارائه شده است. این فصل در تصمیم گیری درباره استفاده یا عدم استفاده از نرم افزارها به شما کمک خواهد کرد و نشان خواهد داد که در صورت لزومِ استفاده از نرم افزار، کدام یک را به کار گیرید.

*فصل ۲۷ نگاهی مختصر به رویکردهای تحلیل متن و انواع دیگر داده ها در تحقیق کیفی دارد. شما در این جا نیز شاهد مقایسه رویکردهای گوناگون و یک چک لیست خواهید بود که هر دو به شما در انتخاب روش مناسب برای تحلیل اطلاعات تان و حرکت از داده ها به یافته های نظری کمک خواهند کرد.
آخرین بخش کتاب، بخش هفتم، به زمینه و روش شناسی باز می گردد و به موضوع ارزیابی و نگارش تحقیق کیفی می پردازد.

*فصل ۲۸ به بحث راجع به استفاده از معیار سنتی کیفیت در تحقیق کیفی و محدودیت های آن ها می پردازد. علاوه بر این، ما را در جریان معیارهای جایگزینی قرار می دهد که برای تحقیق کیفی یا رویکردهای خاص در آن ایجاد شده اند. در پایان این فصل خواهیم دید که چرا آن هایی که در خارج از این رشته قرار دارند بی صبرانه انتظار می کشند تا به سوال کیفیت تحقیق کیفی پاسخ داده شود.

*فصل ۲۹ همچنان به همان موضوع فصل قبل می پردازد، اما پاسخِ سوال کیفیت تحقیق کیفی را در ورای فرمول بندی معیارهای کیفیت می جوید. و در عوض استراتژی های کنترل کیفیت، استراتژی های پاسخ به سوالِ اندیکاسیون یا بجا بودن، و چندبعدی سازی به این منظور مورد بحث قرار گرفته اند.

*در پایان، فصل ۳۰ به موضوع نگارش تحقیق کیفی می پردازد ــ یعنی گزارش نتایج به مخاطب و گزارش تاثیر شیوه نگارش بریافته های تحقیق. این فصل با نگاهی به آینده تحقیق کیفی که میان هنر و روش نوسان می کند، پایان می یابد.

بخش های ویژه کتاب

در ویرایش جدید چند بخش ویژه به کتاب افزوده ام. به این امید که آن را برای آموختن تحقیق کیفی و انجام مطالعه کیفی سودمندتر ساخته باشم. شما می توانید این اجزاء را در سرتاسر فصل های بعدی بیابید.
* اهداف فصل
در ابتدای هر فصل به کل محتویات آن فصل اشاره شده که خود از دو بخش تشکیل شده است: در ابتدا نگاهی اجمالی به موضوع مورد بحث در این فصل قرار دارد. سپس، فهرست اهداف آن فصل آمده است که شرح می دهد پس از مطالعه این فصل چه نکاتی خواهید آموخت. این بخش شما را در طول فصل راهنمایی می کند و کمک خواهد کرد تا عناوین و سرفصل ها را پس از مطالعه آن فصل یا کل کتاب دوباره پیدا کنید.
* کادرها
موضوعات عمده در کادرها(۱۴) برجسته شده اند. این کادرها کارکردهای متفاوتی دارند ــ برخی مراحل اصلی یک روش را خلاصه می کنند، برخی توصیه های عملی ارائه می کنند، و برخی دیگر نمونه سوال ها را (برای مثال، درخصوص روش های مصاحبه) در اختیار خواننده قرار می دهند. آن ها به متن نظم می بخشند، از این رو مانعِ سردرگمی خواننده می شوند.
* مثال ها
مثال هایی(۱۵) که در سرتاسر متن می بینید به بررسی روش ها و نمونه های برجسته به کارگیری آن ها توسط محققان می پردازند. مجموعه این مثال ها نحوه عمل به اصول را در موارد خاص نشان می دهند. این مثال ها نحوه انجام امور در تحقیق کیفی را به شما نشان خواهند داد و باعث خواهند شد تا به سوالات و مشکلاتی فکر کنید که با مطالعه آن ها به ذهن تان خطور می کند. بسیاری از این مثال ها از تحقیقات منتشرشده محققان برجسته تحقیق کیفی اخذ شده اند. سایر مثال ها به تحقیق های خود من تعلق دارند و در برخی از موارد با پروژه های تحقیقی روبه رو خواهید بود که قبلاً برای تشریح موضوعات دیگر به کار گرفته شده اند.
* چک لیست (فهرست کنترل)
چک لیست در فصل های مختلفی، به ویژه ۱۶، ۲۱، و ۲۷ به چشم می خورند. بسیاری از چک لیست ها فرایند تصمیم گیری برای انتخاب از میان روش ها را به شما نشان می دهند و فهرست هایی برای کنترل صحت تصمیم های اتخاذ شده در اختیارتان قرار می دهند.
* جدول ها
در فصل های ۱۶، ۲۱، و ۲۷ نیز جداولی خواهید یافت که روش های تشریح شده در فصل های پیشین را با یکدیگر مقایسه می کنند. این جداول دیدگاهی مقایسه ای نسبت به یک روش اتخاذ می کنند و به این ترتیب اجازه می دهند تا نقاط قوت و ضعف آن روش در پرتو سایر روش ها روشن شود. این یکی از ویژگی های خاص این کتاب است که هدفِ آن کمک به شما در انتخاب روش «درست» برای موضوع تحقیق تان است.
* مقولات کلیدی
روش هایی که در این جا به آن ها پرداخته ایم پس از معرفی بر اساس فهرستی از مقولات کلیدی (مانند محدودیت های این روش) مورد ارزیابی قرار می گیرد. این دسته از مقولات کلیدی مرتباً تکرار می شوند و تعیین جایگاه و ارزیابی یک روش را ساده تر می کنند.
* ارجاعات درون متنی
ارجاعات درون متنی پیوندهای روش های خاص یا مشکلات روش شناختی را نشان می دهند. این عمل تعیین محل قرار گرفتن اطلاعات در کتاب را تسهیل می کند.
* نکات کلیدی
در پایان هر فصل فهرستی از نکات کلیدی خواهید یافت که مهم ترین نکات آن فصل را خلاصه کرده است.
* تمرین ها
تمرین های پایان هر فصل به ارزیابی تحقیقات دیگران و برنامه ریزی برای تحقیقات آینده می پردازد.
* برای مطالعه بیش تر
در پایان هر فصل فهرست منابع این فرصت را در اختیار خواننده قرار می دهد تا دامنه دانش خود را درباره موضوع مورد بحث در آن فصل گسترش دهد.

نحوه استفاده از این کتاب

متناسب با حوزه تخصصی و تجربه ای که در تحقیق کیفی دارید، می توانید به چند روش از این کتاب استفاده کنید. اولین راه مطالعه آن از ابتدا تا به انتها است. به این ترتیب کتاب شما را در تمامی مراحل طراحی تا اجرای یک پروژه پژوهشی راهنمایی خواهد کرد. این مراحل شما را از کسب دانش زمینه ای برای طراحی و اجرای تحقیق تا مسئله ارزیابی کیفیت و نگارش درباره تحقیق تان هدایت خواهند کرد. چنان چه از این کتاب به منزله مرجع و به شکل موردی استفاده می کنید، موضوعات مورد توجه تان به ترتیب زیر قرار گرفته اند:
  • دانش نظری زمینه ای درباره تحقیق کیفی را می توانید در فصل های ۲ تا ۷ بیابید، که شرحی مختصر از تحقیق کیفی و شالوده های فلسفی آن ارائه می کنند.
  • مسائل روش شناختی طراحی و فهم تحقیق کیفی در بخش سوم آمده است. در این بخش سوال های مربوط به طراحی تحقیق کیفی به بحث گذاشته شده است. بخش هفتم به هنگام طرح بحث کیفیت در تحقیق این سوال را مجدداً در سطح مفهومی مطرح می کند.
  • مباحث مربوط به نحوه طراحی تحقیق کیفی در سطح عملی در بخش سوم مطرح شده اند. شما در این بخش توصیه هایی درباره نحوه نمونه گیری، نحوه صورتبندی پرسش تحقیق، یا نحوه ورود به میدان تحقیق خواهید یافت.
  • از بخش چهارم تا هفتم مسائل عملی مربوط به انجام تحقیق کیفی مطرح می شوند. در این قسمت انواع روش ها به تفصیل شرح داده شده اند.

تاریخ مختصر تحقیق کیفی

در این جا به مرور مختصر و بلکه شتاب زده تاریخ تحقیق کیفی پرداخته ام. روان شناسی و علوم اجتماعی در کل در به کارگیری روش های کیفی سابقه ای طولانی دارند. در روان شناسی، ویلهلم وونت (۱۹۲۸) در مطالعه ای که درباره روان شناسی قومی انجام داد، علاوه بر روش های تجربی روان شناسی عمومی اش، از روش های توصیف و تفهّم(۲۱) نیز سود برد. تقریباً در همان زمان، در جامعه شناسی آلمان مجادله ای میان برداشتی عمدتا تک نگارانه(۲۲) از علم که رویکردی استقرایی و موردپژوهانه داشت، و رویکرد تجربی و آماری آغاز شده بود (Bonss ۱۹۸۲:۱۰۶). در جامعه شناسی امریکایی، روش های زندگینامه نگاری، مطالعات موردی، و روش های توصیفی تا مدت ها (تا دهه ۱۹۴۰) از جایگاه مهمی برخوردار بودند. این نکته را می توان از طریق اهمیت مطالعه توماس و زنانیکی، روستاییان لهستانی در اروپا و امریکا (۱۹۱۸ ـ۲۰)، و به صورت کلی تر، نفوذ مکتب شیکاگو در جامعه شناسی نشان داد.
اما در طول استقرار این دو علم، رویکردهای «سختِ» تجربی، استاندارد شده، و کمّی، در مقابل استراتژی های «نرم» و باز، مبتنی بر فهم، توصیفی و کیفی عرض اندام کردند. اما انتقاد از تحقیق اجتماعی استاندارد شده و کمّی تا پیش از دهه ۱۹۶۰ طرح نشد Cicourel ۱۹۶۴; Glaser and) (Strauss ۱۹۶۷. این نقد در دهه ۱۹۷۰ در مباحثاتی مطرح شد که در آلمان در گرفته بود. و در نهایت به نوزایش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی و نیز (با اندکی تاخیر) روان شناسی، منجر شد (Bainster, Burman, Parker, Taylor and Tindall ۱۹۹۴). در ایالات متحده و آلمان این تحولات و مباحثات نه تنها در زمان های مختلف، که در برهه های متفاوتی رخ دادند.
تحولات مناطق آلمانی زبان
در آلمان یورگن هابرماس (۱۹۶۷) اولین کسی بود که دریافت سنت و مباحثاتی «متفاوت» درباره تحقیق در جامعه شناسی امریکا و تحت نام کسانی چون گافمن، گارفینکل، و سیکورل در حال شکل گیری است. پس از ترجمه نقد روش شناختی سیکورل (۱۹۶۴) مجموعه ای از نوشته ها و مقالات برگزیده از مباحثات امریکایی وارد مباحثات جاری آلمانی زبان شد. بدین ترتیب متون اصلی روش شناسی مردم نگارانه و کنش متقابل نمادین در اختیار مباحثات آلمانی قرار گرفت. در همان دوران، مدل روش تحقیقی که گلیرز و اشتراوس (۱۹۶۷) ابداع کرده بودند، توجه بسیاری به خود جلب کرد. همانگونه که دعوی هوفمان ـ ریم (۱۹۸۰) مبنی بر «اصل بازبودن و پذیرندگی»(۲۳) نشان می دهد مباحثاتی با این انگیزه به راه افتادند تا بیش از آن چه در تحقیق کمّی ممکن است حقِ موضوعات مورد مطالعه را ادا کنند. کلینگ (۱۹۸۲:۲۳۳) مدعی بود که باید درک مان را از پدیده مورد تحقیق تا پیش از پایان تحقیق، مقدماتی بدانیم. چون پدیده مورد مطالعه «چهره واقعی خود را تنها در پایان نشان خواهد داد». علاوه بر این مباحثات مربوط به «جامعه شناسی طبیعت گرا(۲۴)» Schatzmann and) (Strauss ۱۹۷۳ و روش های مناسب بر اساس پیش فرض های مشابهی که در ابتدا به صورت تلویحی و سپس صراحتا بیان شده بودند، شکل گرفت. اِعمال اصل باز بودن یا پذیرندگی و قواعد پیشنهادی کلینگ (مبنی بر به تعویق انداختن صورتبندی نظری پدیده مورد مطالعه) به محقق این امکان را می بخشد که از بنیاد نهادن موضوع مورد مطالعه بر اساس همان روش هایی که برای مطالعه آن به کار می گیرد، اجتناب کند. حتی ممکن خواهد بود که «زندگی روزمره را به همان طریقی که خود را در هر مورد به نمایش می گذارد در نظر بگیریم». (Grathoff ۱۹۷۸، به نقل از Hoffmann-Reim ۱۹۸۰، او مقاله اش را با این نقل قول به پایان می برد).
در پایان دهه ۱۹۷۰ مباحثه ای گسترده تر و بدیع تری در آلمان آغاز شد که دیگر صرفاً به ترجمه آثار امریکایی متکی نبود. این بحث به مصاحبه ها مربوط می شد، به این که چگونه آن ها را به کار بگیریم و تحلیل کنیم. این بحث با سوال های روش شناختی ای همراه بود که تحقیقات گسترده ای به راه انداخت (برای مروری که به تازگی انجام گرفته است ن.ک. به: Flick, Kardorff and Steinke ۲۰۰۴). سوال اصلیِ این دوره این بود که آیا این تحولات را باید یک مُد، ادامه روند پیشین، یا سرآغازی نو به حساب آورد.
در ابتدای دهه ۱۹۸۰ دو روش بدیع نقشی اساسی در توسعه تحقیق کیفی در آلمان ایفا کردند ــ مصاحبه روایی(۲۵) شوتس (۱۹۷۷; Rosenthal and Fischer-Rosenthal ۲۰۰۴؛ ن.ک. به: فصل ۱۴) و هرمنوتیک عینی(۲۶) اوورمان و دیگران (۱۹۷۹؛ همچنین ن.ک. به: Reichartz ۲۰۰۴). این دو روش مانند استفاده از مشاهده همراه با مشارکت یا مصاحبه با رویکرد مصاحبه متمرکز صرفاً واردات تحولات فکری از ایالات متحده نبودند. این دو روش موجب شدند تا تحقیقات بسیاری انجام شود (عمدتاً در زندگینامه نویسی: برای شرحی کوتاه ن.ک. به: Bertaux ۱۹۸۱; Rosenthal ۲۰۰۴). اما تاثیر این روش شناسی ها در مباحثات عمومی روش های تحقیق کیفی دست کم به اندازه نتایجی که از آن ها حاصل شد، اساسی بود. در میانه دهه ۱۹۸۰ مسئله اعتبار و تعمیم پذیری یافته هایی که از روش های کیفی حاصل شده اند توجه بیش تری به خود جلب کرد. سوال های مربوط به ارائه و شفافیت نتایج مورد بحث قرار گرفتند. کمّیت، و بالاتر از همه، سرشت ساخت نیافته داده های کیفی استفاده از رایانه در تحقیق کیفی را نیز ضروری ساخته است Feilding and Lee ۱۹۹۱; Kelle ۱۹۹۵, ۲۰۰۴; Richards) (and Richards ۱۹۹۸. در نهایت، اولین کتاب های درسی یا مقدماتی با تکیه بر پس زمینه مباحثات جاری در مناطق آلمانی زبان منتشر شد.
مباحثات جاری در ایالات متحده
دوره بندی دنزین و لینکلن (۲۰۰۰b:۱۲-۱۸) از تحولات تحقیق کیفی در امریکا با دوره بندی من از تحولات مناطق آلمانی زبان متفاوت است. آن ها «هفت مقطع تحقیق کیفی» را به این ترتیب برمی شمرند: مقطع سنتی که از اوایل قرن بیستم آغاز می شود و تا جنگ دوم جهانی ادامه دارد. تحقیق مالینوفسکی (۱۹۱۶) در قوم نگاری و مکتب شیکاگو در جامعه شناسی به این دوره تعلق دارد. طی این دوران تحقیق کیفی به دیگری ــ خارجی ها وبیگانگان ــ و به توصیف و تفسیر کم و بیش عینی آن توجه نشان می دهد. برای مثال، فرهنگ های بیگانه توجه قوم نگاری، و افراد بیگانه در جامعه توجه جامعه شناسی را به خود جلب کردند.

دوره نوگرا تا دهه ۱۹۷۰ ادامه داشت که مشخصه آن عبارت بود از تلاش برای رسمیت بخشیدن به تحقیق کیفی. بدین منظور کتاب های درسی بیش تر و بیش تری در ایالات متحده منتشر شد. دیدگاه های این نوع تحقیق همچنان در سنت گلیرز و اشتراوس (۱۹۶۷)، اشتراوس (۱۹۸۷)، اشتراوس و کوربین (۱۹۹۰) و مایلز و هابرمن (۱۹۹۴)، باقی است.

ژانرهای مبهم (Geertz ۱۹۸۳) مشخصه تحولات تا میانه دهه ۱۹۸۰ است. الگوهای نظری و درک های گوناگونی از موضوعات و روش های تحقیق به موازات یکدیگر وجود دارند و محققان می توانند «پارادایم های جایگزین» مانند کنش متقابل نمادین، روش شناسی مردم نگارانه، پدیدارشناسی، نشانه شناسی، یا فمینیسم را انتخاب و با یکدیگر مقایسه کنند (همچنین ن.ک. به: Guba ۱۹۹۰; Jacob ۱۹۸۷).
در میانه دهه ۱۹۸۰، مباحثات بحران بازنمایی بر سر هوش مصنوعی Winograd and Flores) (۱۹۸۶ و قوم نگاری (Clifford and Marcus ۱۹۸۶) سرتاسر تحقیق کیفی را تحت تاثیر خود قرار دادند. این مباحثات فرایند ارائه دانش و یافته ها را به بخشی اساسی از فرایند تحقیق بدل می کنند. فرایند ارائه دانش و یافته ها به مثابه جزیی از خودِ یافته ها مورد توجه بیش تری قرار گرفتند. تحقیق کیفی به فرایند مستمر برساختن روایت هایی از واقعیت بدل می شود. روایتی که افراد از یک واقعه در مصاحبه ارائه می کنند، لزوماً متناظر با روایتی نخواهد بود که در لحظه وقوع آن رویداد در ذهن داشتند. همچنان که لزوماً با روایتی که برای پرسشگری دیگر با سوال های متفاوت ارائه خواهند کرد، یکی نخواهد بود. محققان نیز که این مصاحبه را تفسیر و به منزله جزیی از یافته هاشان ارائه می کنند، به نوبه خود روایت جدیدی از کل آن واقعه ارائه می کنند. خوانندگان کتاب، مقاله یا گزارشْ تفسیر متفاوتی با روایت محققان دارند. بدین ترتیب روایت دیگری به مجموعه روایت های پیشین افزوده می شود. علایق و منافع خاصی که وارد قرائت هر یک از موارد می شوند، نقشی اساسی ایفا می کنند. در چنین وضعیتی ارزیابی تحقیق و یافته های آن به موضوعی محوری در مباحثات روش شناختی بدل می شود. این مسئله با این سوال در ارتباط است که آیا معیارهای سنتی همچنان معتبرند، و اگر پاسخ منفی است چه معیارهای دیگری باید برای ارزیابی تحقیق کیفی به کار گرفته شوند.
دنزین و لینکلن وضعیت مقطع پنجم را در دهه ۱۹۹۰ چنین قلمداد می کنند: روایت ها جایگزین نظریه ها شده اند یا آن که نظریه ها به منزله روایت قرائت می شوند. اما ما در این مرحله از پایان روایت های کلان آگاه شده ایم ــ یعنی همان وضعیتی که در پست مدرنیسم حاکم است. در این مرحله بر نظریه ها و روایت هایی تاکید گذاشته می شود که با وضعیت ها و مشکلات خاص و مشخص، محدود، محلی، و تاریخی تناسب داشته باشند. شاخصه مرحله بعدی (مقطع ششم) عبارت است از آثار و نوشته های پساتجربی(۲۷)، پیوند دادن موضوعات تحقیق کیفی به سیاست های دموکراتیک، و مقطع هفتم نیز آینده ای است که پیش روی تحقیق کیفی خواهد بود.
اگر خط سیر تحولات تحقیق کیفی را در آلمان و امریکا مد نظر قرار دهیم، در آلمان با تثبیت روزافزون روش شناختی به همراه تمرکز بر سوال های مربوط به نحوه اجرای تحقیق کیفی مواجه خواهیم شد. در مقابل، مشخصه تحولات اخیر در ایالات متحده عبارت است از روند طرح پرسش در مورد وثوق و اطمینان ظاهری حاصل از این روش ها. در این کشور بر نقش ارائه یافته ها در فرایند تحقیق، بحران بازنمایی، و نسبیت آن چه ارائه شده تاکید شده است، و این امر تلاش برای جنبه رسمی و تقدس بخشیدن به روش ها را به موضوعی ثانوی مبدل ساخته است. به کارگیری «صحیح» رویه های مصاحبه یا تفسیر کم اهمیت تر از «عمل یا سیاست ها تفسیر» به شمار می آید (Denzin ۲۰۰۰). بدین ترتیب تحقیق کیفی پیوند قدرتمندی با باز بودن یا پذیرندگی و بازاندیشی محقق دارد.

جدول ۱. ۲ مقاطع تاریخی تحقیق کیفی



۲. تحقیق کیفی: چرا و چگونه

***
اهداف این فصل
با مطالعه این فصل:
  • شناختی از تاریخچه و پیش زمینه تحقیق کیفی به دست خواهید آورد.
  • با روندهای جاری در تحقیق کیفی آشنا خواهید شد.
  • ویژگی های مشترک تحقیق کیفی و تنوع دیدگاه های پژوهشی را خواهید شناخت.
  • درمی یابید که چرا در پژوهش اجتماعی تحقیق کیفی رویکردی مغتنم و ضروری است.
***

نیاز به تحقیق کیفی

چرا از تحقیق کیفی استفاده می شود؛ آیا در زمان حاضر به چنین رویکردی نیاز خاصی وجود دارد؟ در اولین قدم به اختصار نشان خواهم داد که چرا علاقه مندی به تحقیق کیفی طی دهه های اخیر به سرعت در حال افزایش بوده است. تحقیق کیفی ارتباط خاصی با مطالعه روابط اجتماعی دارد و وامدار این واقعیت است که زیست جهان ها متکثر شده اند. این متکثر شدن را با تعابیر کلیدی همچون «ابهام های تازه» (Habermas ۱۹۹۶)، رشد «فردی شدن شیوه های زیست و الگوهای زندگی»(۱۶) (Beck ۱۹۹۲)، و حل شدن نابرابری های اجتماعی «قدیمی» در تنوع جدیدی از محیط های اجتماعی، خرده فرهنگ ها، سبک های زندگی و شیوه های زیست، نشان داده اند. این متکثرشدن حساسیت جدیدی نسبت به مطالعه تجربی مسائل ایجاب می کند. مدافعان پست مدرنیسم از پایان عصر روایت ها و نظریه های کلان سخن می گویند. به اعتقاد آنان، اکنون به روایت های محلی، موقت، و محدود نیازمندیم. با عنایت به متکثرشدن سبک های زندگی و الگوهای تفسیر در جوامع مدرن و پست مدرن، گفته هربرت بلومر بار دیگر مطرح شده و معانی جدیدی یافته است. «موضع اولیه دانشمندان علوم اجتماعی و روان شناسان در عمل همواره فقدان آشنایی با آن چیزی است که عملاً در حوزه زندگی مورد مطالعه رخ می دهد (۱۹۶۹:۳۳). تغییرات سریع اجتماعی و در نتیجه آن تنوع زیست جهان ها به شکل روزافزونی محققان اجتماعی را با زمینه های اجتماعی و دیدگاه های جدیدی مواجه می کنند. این مسائل به قدری برای آنان نوظهورند که روش شناسی های قیاسی سنتی شان ــ استخراج سوال ها و فرضیات تحقیق از الگوهای نظری و آزمون آن ها در برابر شواهد تجربی ــ به واسطه گوناگونی موضوعات، دیگر پاسخگو نیست. از این رو، تحقیق اجتماعی به شکل فزاینده ای وادار به استفاده از استراتژی های استقرایی شده است. برای مطالعه زمینه های اجتماعی به جای شروع پژوهش از نظریه ها و آزمون آن ها، به «مفاهیم حساسیت برانگیز»(۱۷) نیاز است. درحالی که برخلاف سوءِتفاهم گسترده موجود، این مفاهیم خود از دانش نظری پیشینی متاثرند. اما در این جا نظریه ها بر اساس مطالعات تجربی تدوین می شوند. برخی دانش و فعالیت های علمی را نوعی دانش و فعالیت محلّی(۱۸) به شمار آورده اند (Geertz ۱۹۸۳).
به خصوص زمانی که تحقیق در روان شناسی را مد نظر قرار دهیم. گفته می شود از آن جا که روان شناسی به قدر کافی به توصیف دقیق جزئیات اوضاع و احوال عینی موضوع مورد بررسی پایبند نیست، به زندگی روزمره ربطی ندارد. مطالعه معانی ذهنی و اَعمال و تجربه های روزمره به اندازه تامل در روایت ها (Sarbin ۱۹۸۶; Bruner ۱۹۹۱) و گفتمان ها (Harré ۱۹۹۸) ضروری است.

محدودیت های تحقیق کیفی به منزله نقطه شروع

علاوه بر این تحولات عمومی، محدودیت های رویکرد کمّی همواره نقطه شروعی برای استدلال به نفع تحقیق کیفی بوده است. به طور سنتی، روان شناسی و علوم اجتماعیْ علوم طبیعی را سرمشق خود قرار داده اند و به گسترش روش های کمّی و استانداردشده توجه خاصی نشان می دهند. از اصول راهنمای طراحی و اجرای تحقیق برای مقاصد زیر استفاده شده است: تفکیک روشن علت و معلول ها، عملیاتی کردن روابط نظری به شکلی مناسب، اندازه گیری و کمّی کردن پدیده ها، تدوین طرح های تحقیقی که امکان تعمیم یافته ها را می دهند، و فرمول بندی قوانین عام. برای مثال، از نمونه های تصادفی استفاده می شود تا پیمایشْ معّرف جمعیت مورد بررسی باشد. گزاره های عامی درباره موارد عینی مورد مطالعه تدوین می شود که تا سرحد امکان مستقل اند. پدیده های مشاهده شده بر اساس فراوانی و توزیع شان دسته بندی می شوند. برای دسته بندیِ تا سرحد امکان روشن روابط علّی و اعتبار آن ها، شرایطی که پدیده ها و روابط مورد مطالعه در آن ها رخ می دهند تا حد ممکن کنترل می شوند. مطالعات به گونه ای طراحی می شوند که تاثیر محققان (از جمله مصاحبه گران، مشاهده کنندگان، و جز این ها) را بتوان تا سرحد امکان حذف کرد. از آن جا که دیدگاه های شخص محقق و نیز افراد مورد بررسی تا حد زیادی حذف می شوند، عینیت مطالعه باید تضمین شود. معیارهای عام الزامی برای اجرا و ارزیابی تحقیق اجتماعی تجربی صورتبندی شده اند. رویه هایی همچون نحوه تدوین پرسشنامه، نحوه طراحی آزمون، و شیوه تحلیل آماری بیش از پیش بهبود یافته اند.
برای مدت مدیدی پژوهش روان شناختی تقریباً تنها از طرح های آزمایشی استفاده می کرد. این پژوهش ها داده ها و قواعد فراوانی به وجود آورده اند که روابط روان شناسانه متغیرها و شرایطی را که این روابط در آن ها معتبرند، آزمون و مشخص می کنند. بنا به دلایلی که در سطور پیشین گفته شد، تا مدت های مدید تحقیق اجتماعی تجربی عمدتاً در قالب پیمایش استاندارد شده انجام می گرفت. هدف آن بود که فراوانی و توزیع پدیده های اجتماعی (مانند نگرشی خاص) را در میان جمعیت ثبت و تحلیل کنند. معیارها و رویه های تحقیق کمّی نیز به شکلی بنیادین مورد آزمون و تحلیل قرار گرفته اند تا اهداف و سوال های پژوهشی مناسب آن ها مشخص شود.
به رغم تحقق اهداف فوق، نتایج منفی کم نیستند. تا حدود زیادی از آرمان های عینیت افسون زدایی شده است؛ روزگاری ماکس وبر (۱۹۱۹) اعلام کرد که وظیفه علم «افسون زدایی از جهان» است. چندی پیش بونس و هارتمن (۱۹۸۵) از افسون زدایی فزاینده از علم ــ افسون زدایی از روش ها و یافته های آن ــ سخن گفتند. در علوم اجتماعی، قابلیت اندک کاربرد نتایج، مشکلات موجود بر سر راه پیوند یافته ها با نظریه، و تحولات اجتماعی نشانه های این افسون زدایی به حساب آمده اند. یافته های تحقیق در حوزه علوم اجتماعی محدودتر ــ و از همه مهم تر به شیوه ای کاملاً متفاوت ــ از آن چه انتظار می رفت راه خود را به حوزه های سیاسی و زندگی روزمره باز کردند. «تحقیق درباره کاربرد یافته های پژوهشی»(۱۹)(Beck and Bonns ۱۹۸۹) نشان داده است که یافته های علمی به اندازه ای که انتظار می رفت وارد عرصه فعالیت های سیاسی و نهادی نشده اند. هنگامی که این یافته ها به خدمت گرفته می شوند، به وضوح بازتفسیر و به اجزاء متعدد تقسیم می شوند: «علم دیگر حقایق مطلق`» عرضه نمی کند که بتوان آن ها را بدون انتقاد پذیرفت. مجال اندکی برای تفسیر فراهم می آورد که فراتر از نظریه های روزمره است، اما می توان آن ها را در عمل به شکل انعطاف پذیری به کار گرفت» (۱۹۸۹:۳۱).
همچنین مشخص شده است که نتایج علوم اجتماعی به ندرت در زندگی روزمره فهمیده و به کار گرفته می شود. پژوهش ها و یافته های علوم اجتماعی به علت رعایت معیارهای روش شناختی غالباً با سوال ها و مشکلات روزمره فاصله بسیاری دارند. از سوی دیگر، تحلیل هایی که بر عمل تحقیق انجام گرفته اند نشان داده اند که آن ایده آلِ (انتزاعی) عینیت که روش شناسان فرمول بندی اش کرده اند در عمل تنها تا حدودی قابل حصول است. به رغم تمامی کنترل های روش شناختی، به دشواری می توان مانع اثرگذاری منافع و علایق و پیش زمینه های اجتماعی و فرهنگی بر تحقیق و یافته های آن شد. این عوامل بر نحوه تدوین سوال ها و فرضیه های تحقیق و همچنین تفسیر داده ها و روابط تاثیر می گذارند.
و سرانجام این که افسون زدایی ای که بونس و هارتمن از آن سخن گفته اند برای دانشی که علوم اجتماعی و روان شناسی می توانند به دنبال آن باشند و پیش از هر چیز قادرند تولیدش کنند، تبعاتی دارد. «در وضعیت افسون زدایی از ایده آل عینیت گرایی دیگر نمی توانیم بدون تامل از ایده علومِ به لحاظِ عینی مطابق با واقع` آغاز کنیم. آن چه باقی می ماند عبارت است از امکان بیان گزاره هایی که به موضوعات و موقعیت ها مربوط اند، و تثبیت برداشتی جامعه شناسانه از معرفت» (۱۹۸۵, p. ۲۱). صورتبندی گزاره هایی درباره موضوع ــ و موقعیت ــ که از بنیان تجربی مناسبی نیز برخوردار باشند، هدفی است که از طریق تحقیق کیفی قابل حصول است.

ویژگی های اساسی تحقیق کیفی

اهداف کلیدی راهنمای تحقیق کیفی و کمّی با یکدیگر تفاوت دارند. ویژگی های اصلی تحقیق کیفی (کادر ۱. ۲) عبارت اند از انتخاب صحیح نظریه ها و روش های مناسب؛ به رسمیت شناختن و تحلیل دیدگاه های مختلف؛ تاثیر محققان بر تحقیق شان به منزله بخشی از فرایند تولید دانش؛ و تنوع رویکردها و روش ها.
***
کادر ۱. ۲ فهرست مقدماتی ویژگی های تحقیق کیفی
  • تناسب نظریه ها و روش ها
  • دیدگاه های شرکت کنندگان در تحقیق کیفی و تنوع آن ها
  • تاثیر متقابل محقق و تحقیق
  • تنوع رویکردها و روش ها در تحقیق کیفی
***
تناسب نظریه ها و روش ها
رشته های علمی برای متمایز کردن خود از سایر رشته ها از معیارهای روش شناختی استفاده کرده اند. یکی از نمونه های این امر استفاده از آزمایش به مثابه روش روان شناسی و پیمایش به منزله روش اصلی جامعه شناسی است. در فرایند تاسیس و استقرار یک رشته علمی، روش ها به مرجع بررسی تناسب افکار و موضوعات برای تحقیق تجربی بدل می شوند. در این مورد گاهی توصیه می شود که از مطالعه پدیده هایی که نمی توان آن ها را با روش هایی مانند آزمایش یا پیمایش مطالعه کرد، پرهیز شود. گاهی شناسایی و ایزوله کردن کامل متغیرها ممکن نیست، از این رو نمی توان آن ها را در چهارچوب طرح های آزمایشی جای داد. یا فاصله گرفتن از پدیده ها ممکن نیست، یا تنها نمونه هایی انگشت شمار از یک پدیده قابل مطالعه اند و این امر باعث می شود که نتوان حجم نمونه مناسبی برای مطالعه نمایای آن پدیده و دست یابی به یافته های قابل تعمیم به دست آورد. البته بجا است در این باره تامل کنیم که آیا می توان یک سوال تحقیقی را به روش تجربی آزمود یا خیر (ن.ک. به: فصل ۹). بیش تر پدیده ها را نمی توان به صورت منفرد تبیین کرد و این امر ناشی از پیچیدگی آن ها در واقعیت است. اگر بنا بر این باشد که تمامی مطالعات تجربی صرفاً بر مبنای الگوی صریح روابط علت ـ معلولی طراحی شوند، تمامی موضوعات پیچیده را باید کنار بگذاریم. در مواجهه با پدیده های نادر و پیچیده در تحقیق اجتماعی غالباً پیشنهاد می شود که به چنین موضوعاتی نپردازیم. راه حل دوم این است که شرایط زمینه ای را نیز در طرح های تحقیق کیفی به حساب بیاوریم (مانند تحلیل های چند سطحی) و با مدل های پیچیده به لحاظ تجربی و آماری آشنا باشیم. انتزاع روش شناختی با آن که ضروری است، به کارگیری یافته ها را در وضعیت روزمره مورد مطالعه بیش از پیش دشوار می سازد. اما مشکل اصلی ــ این که مطالعه تنها قادر به نمایش آن چیزی است که الگوی زیر بنایی تحقیق از واقعیت بازنمایی می کند ــ به این طریق رفع نمی شود. در پایان باید اضافه کرد که طراحی روش هایی که توان مواجهه با پیچیدگی تحقیق را دارند راهی است برای رفع مسائل نادر در تحقیق کیفی. در این جا، موضوع مورد مطالعه تعیین کننده روش است و نه عکس آن. موضوعات تحقیق در روش کیفی به متغیرهای منفرد تقلیل داده نمی شوند، بلکه در کلیت شان و در زمینه زندگی روزمره بازنمایی می شوند. در نتیجه، حوزه مطالعه نه موقعیت های مصنوعی در آزمایشگاه، بلکه اَعمال و کنش های متقابل پدیده مورد مطالعه است. در این جا، به خصوص وضعیت ها و اشخاص استثنایی کراراً مورد مطالعه قرار می گیرند (ن.ک. به: فصل ۱۱). برای آن که انصاف را در حق تکثر موجود در زندگی روزمره را به جای آورده باشیم، باز بودن و پذیرندگی روش ها به روی پدیده های مورد مطالعه شان از طرق گوناگون تضمین شده است (ن.ک. به: فصل ۱۳ تا ۲۱). بدین ترتیب هدف تحقیق شما بیش از آن که آزمون آن چیزی باشد که از پیش می دانیم (برای مثال، نظریه هایی که پیش از این صورتبندی شده اند) کشف و پروراندن نظریه های جدید، و نظریه هایی است که بنیانی تجربی دارند. همچنین، اعتبار مطالعه با ارجاع به افراد مورد مطالعه ارزیابی می شود و صرفاً از معیارهای انتزاعی علمی موجود در تحقیق کمّی پیروی نمی کند. در عوض، سوال اصلی که تحقیق های کیفی با آن روبه رو هستند عبارت است از آن که آیا یافته ها بر اطلاعات تجربی متکی اند یا آیا روش ها به درستی انتخاب و به کار گرفته شده اند یا خیر. علاوه بر این ها باید مرتبط بودن یافته ها و بازاندیشی و تامل در رویدادها را نیز به نکات فوق افزود (ن.ک. به: فصل ۲۹).
دیدگاه های افراد شرکت کننده و تنوع آن ها
مثال بیماری روانی این امکان را در اختیار ما قرار می دهد تا یکی دیگر از ویژگی های تحقیق کیفی را شرح دهیم. مطالعات انجام شده در مورد بیماری های همه گیر، فراوانی اسکیزوفرنی در جمعیت و نیز شکل توزیع آن را نشان می دهند: فراوانی بیماری های حاد روانی مانند اسکیزوفرنی در طبقات پایین به مراتب بیش تر از طبقات بالاتر است. وجود این همبستگی را هالینگزهد و ردلیچ در دهه ۱۹۵۰ (۱۹۵۸) پیدا کردند که تا به امروز نیز به کرّات مورد تایید قرار گرفته است. با این حال، هنوز نتوانسته اند جهت همبستگی را تعیین کنند. آیا شرایط زندگی در طبقه اجتماعی پایین تر وقوع و ظهور بیماری روانی را تشدید می کند؟ یا آن که افراد دارای مشکلات روانی به طبقات پایین تر سقوط می کنند؟ در هر حال، این یافته ها در این باره چیزی نمی گویند که زندگی توام با بیماری روانی چه معنایی دارد. در عین حال، نه معنای ذهنی این بیماری (یا معنای ذهنی سلامت) از نظر کسانی که مستقیماً با این بیماری درگیرند روشن است و نه درکی از تنوع دیدگاه های موجود و بسترهایی که در آن قرار دارند، درباره این بیماری به دست آمده است. اسکیزوفرنی برای بیمار و بستگانش چه معنای ذهنی ای دارد؟ افراد مختلفِ درگیر، در زندگی روزمره شان چگونه با این بیماری کنار می آیند؟ چه چیز باعث ظهور این بیماری در طول حیات بیمار شده، و چه چیز آن را به یک بیماری دائمی بدل کرده است؟ چه درمان هایی بر زندگی بیمار تاثیر گذاشته اند؟ چه افکار، اهداف، و کارهای روزمره ای مواجهه عملی آن ها با این مسئله را هدایت می کند؟
تحقیق کیفی درباره موضوعی مانند بیماری روانی به سوالاتی از این دست می پردازد. این روش تنوع دیدگاه ها (دیدگاه بیمار، بستگانش، و متخصصان) به موضوع را نشان می دهد و کار خود را از معانی ذهنی و اجتماعی پدیده مورد بررسی آغاز می کند. محققانی که با روش کیفی کار می کنند، دانش و اَعمال شرکت کنندگان در تحقیق را مطالعه می کنند. آنان تعاملات مربوط به، و شیوه های مواجهه با بیماری روانی در یک حوزه خاص را تحلیل می کنند. روابط متقابل در چهارچوب بستر عینی فرد بیمار توصیف و در رابطه با آن تبیین می شود. تحقیق کیفی به این نکته توجه دارد که دیدگاه ها و اَعمال متفاوتی در میدان وجود دارند، به این دلیل که دیدگاه های ذهنی و پس زمینه های اجتماعی مرتبط با آن ها متفاوت اند.
تاثیر متقابل محقق و تحقیق
ارتباطات اجتماعی محقق در روش کیفی، برخلاف روش کمّی که آن را متغیری مزاحم می دانند، آشکارا جزیی از دانش به حساب می آید. ذهنیت محقق و آنانی که مورد مطالعه قرار می گیرند به جزیی از فرایند تحقیق بدل می شوند. تاملات محققان درباره اَعمال و مشاهدات شان در میدان، برداشت ها، آزردگی ها، احساس ها، و جز آن، به خودی خود به داده ای تبدیل می شوند که بخشی از تفسیر را تشکیل می دهند و در یادداشت های روزانه تحقیق یا در پروتکل مربوط به بستر و زمینه(۲۰) ثبت می شوند (ن.ک. به: فصل ۲۲).
تنوع رویکردها و روش ها در تحقیق کیفی
تحقیق کیفی بر پایه برداشت نظری و روش شناختی واحدی قرار ندارد. از جمله ویژگی های مباحثات و اجرای تحقیق کیفی می توان به تنوع رویکردهای نظری و روش های آن ها اشاره کرد. در این حوزه، یک دسته از تحقیقات به مطالعه دیدگاه های ذهنی می پردازند. دسته دیگر شکل گیری و جریان تعاملات را مطالعه می کنند، و دسته سوم به دنبال آن اند که ساختارهای میدان اجتماعی و معنای پنهان اَعمال کنشگران را بازسازی کنند (برای توضیح بیش تر به فصل بعدی مراجعه کنید). این تنوع رویکردها نتیجه خط سیرهای مختلف رشد در تاریخ تحقیق کیفی است. خط سیرهایی که بخشی از آن به موزات یکدیگر پیش رفته اند و در بخشی نیز یکی به دنبال دیگری شکل گرفته اند.

نظرات کاربران درباره کتاب درآمدی بر تحقیق کیفی