فیدیبو نماینده قانونی دانشگاه امام صادق (ع) و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب ظرفیت‌های پژوهش سبک زندگی از منظر آیات و روایات

کتاب ظرفیت‌های پژوهش سبک زندگی از منظر آیات و روایات

نسخه الکترونیک کتاب ظرفیت‌های پژوهش سبک زندگی از منظر آیات و روایات به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۲,۸۸۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب ظرفیت‌های پژوهش سبک زندگی از منظر آیات و روایات

خاستگاه سبک زندگی به عنوان یک اصطلاح، فرهنگ و تمدن غرب است و سابقه آن به اوائل قرن بیستم بازمی‌گردد. اگرچه مفهوم سبک زندگی در آغاز با مفاهیمی چون طبقه و منزلت اجتماعی ارتباط داشت لیکن بسیاری از جامعه‌شناسان این اصطلاح را گویاتر از شاخص‌های مرسوم در مطالعات طبقه‌بندی اجتماعی می‌دانستند. نظریه‌پردازی روان‌شناسان نیز در این عرصه به گسترش حیطه این بحث انجامید و به تدریج پژوهش در این مقوله را به پژوهشی چندبعدی و میان‌رشته‌ای تبدیل کرد. تبیین موضع آیات و روایات به عنوان اصیل‌ترین نصوص اسلامی در برابر نظریه‌های اندیشمندان غربی در حوزه سبک زندگی از اهمیت بسزایی برخوردار است. چنین کاوشی مستلزم انجام پژوهش‌های مقدماتی است. کتاب حاضر که حاصل پژوهش‌های آقای سیدمحمدتقی موسوی‌فر به عنوان پایان‌نامه کارشناسی ارشد بوده است، تلاشی در این جهت است که امید است مورد استفاده پژوهشگران در عرصه سبک زندگی واقع گردد.

ادامه...

بخشی از کتاب ظرفیت‌های پژوهش سبک زندگی از منظر آیات و روایات

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



سخن ناشر

«بسم اللّه الرحمن الرحیم»
وَلَقَدْ ءَاتَینَا داوُودَ وَ سُلَیمَنَ عِلْمًا و قَالا اْلْحَمْدُ لِلَّهِ اْلَّذِی فَضَّلَنَا عَلَی کَثِیرٍ مِنْ عِبَادِهِ اْلْمُوْمِنِینَ
(قرآن، النمل: ۱۵)

جایگاه محوری قرآن کریم در منظومه فکری اسلام و ویژگی های منحصربه فرد آن، منجر شده تا خداوند متعال نسبت به تدبر در این کتاب الهی و بهره مندی از اصول و آموزه های آن به مثابه راهنمایی جاودانی، به کرات توصیه نموده باشد. در واقع قرآن کریم در کلام الهی به اوصافی شناسانده شده که حکایت از حیات و تاثیرگذاری مستمر آن در ورای تمامی زمان ها و مکان ها دارد؛ اوصافی چون «هدایت گری و بشارت دهندگی» (اِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یهْدی لِلَّتی هِی اَقْوَمُ وَ یبَشِّرُ الْمُوْمِنینَ) (قرآن، الاسراء: ۹)، «صدور حکمت» (وَ الْقُرْآنِ الْحَکیمِ) (قرآن، یس: ۲)، «دارای کرامت» (اِنَّهُ لَقُرْآنٌ کریمٌ) (قرآن، الواقعه: ۷۷)؛ و مواردی از این قبیل که در مجموع دلالت بر ضرورت مراجعه مستمر به این کتاب الهی و بهره مندی از آن برای فهم معنای زندگی، فلسفه حیات و نحوه اداره امور دارد. به همین خاطر است که خداوند متعال «قرآن کریم» را از این حیث جامع معرفی نموده و تصریح دارد که «وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فی هذَا الْقُرْآنِ لِلنّاسِ مِنْ کلّ ِ مَثَلٍ وَ کانَ اْلاِنْسانُ اَکثَرَ شَی ءٍ جَدَلاً» (قرآن، الکهف: ۵۴). این خطاب عمومی به انسان دلالت بر آن دارد که «قرآن کریم» برای تمامی صاحبان عقول سلیم می تواند راهنما باشد و قرآن از این منظر «هادی» و «روشنگر» است. این معنا آن زمان آشکارتر می گردد که بدانیم خداوند متعال سلامت معنا و صیانت متن را، از هرگونه انحرافی در طول زمان منتفی ساخته و در تمامی اعصار متنی معتبر و مستند در اختیار انسان قرار می دهد که می تواند بدان اتکا نماید؛ چنان که فرموده است: «اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکرَ وَ اِنّا لَهُ لَحافِظُونَ» (قرآن، الحجر: ۹).
با این مبنا و با عنایت به سفارش های بیان شده از سوی رسول خدا (ص) و ائمه معصومین (ع) در خصوص ضرورت تمسک به قرآن کریم و اهل بیت (ع)؛ ضرورت مطالعات قرآنی با استفاده از روش های میان رشته ای متناسب با نیازها و مسائل هر دوره ای، آشکار می گردد. دانشگاه امام صادق (ع) به عنوان نهادی که بر بنیادی خیر و نیکو و مطابق با آموزه های دینی تاسیس شده و چنان تعریف شده تا بر این اصل استوار باشد و بدین ترتیب از کژی و انحراف دور باشد «اَ فَمَنْ اَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی تَقْوی مِنَ اللّهِ وَ رِضْوانٍ خَیرٌ اَمْ مَنْ اَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی شَفا جُرُفٍ هارٍ» (قرآن، التوبه: ۱۰۹)، همچنین از حیث محتوایی، فلسفی و ساختاری در ارتباطی تنگاتنگ با قرآن کریم قرار دارد و توسعه مطالعات قرآنی و تلاش برای حاکمیت فرهنگ قرآنی (در پرورش نیروی انسانی، تربیت مدیران، تولید نظریه علمی و...) تنها اولویت محوری دانشگاه به شمار می آید که تمامی سیاست ها در ذیل آن معنا می دهد. این رویکرد با هدف خروج قرآن کریم از مهجوریتی تعریف شده که رسول خدا (ص) پیوسته نگران آن بوده و امت را نسبت به این پدیده خطرناک تحذیر می دادند؛ باشد که با قرآن از درافتادن به گمراهی و کفر بازداشته شوند؛ «وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبّ ِ اِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا» (قرآن، الفرقان:۳۰).
معاونت پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع) با هدف همراهی با این آرمان بلند و با انگیزه بهره مندی از هدایت های قرآنی در گستره جامعه علمی، طرح کلان «توسعه مطالعات قرآنی» را از سال ۱۳۸۷ هم زمان با هفته پژوهش آغاز و مطالعات متعددی را با رویکرد تخصصی و میان رشته ای تعریف و به اجرا گذارده است. اثر حاضر از جمله محصولات این طرحِ با برکت است که پس از طی مراحل پژوهشی جهت بهره مندی جامعه علمی عرضه می گردد. ناشر ضمن تشکر از تمامی افرادی که در نهایی شدن این طرح همکاری نموده اند؛ به ویژه پدیدآورنده محترم، امید دارد که به این وسیله در توسعه آموزه های قرآنی با بهره مندی از راهنمایی های ارائه شده از معصومین (ع)، در سطح جامعه علمی توفیقی کسب نماید. در این صورت رحمت قرآنی مشمول حال محقّق، ناشر و خوانندگان خواهد بود که جمع کثیری از اساتید، دانشجویان و علاقه مندان به مطالعات قرآنی را شامل می شود و این وعده حق الهی است؛ آنجا که می فرماید: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِلْمُوْمِنینَ» (قرآن، الاسراء: ۸۲). در این راستا و همچون قبل ناشر آمادگی خود را جهت دریافت آثار پژوهشی محقّقان و نشر آن ها اعلام می دارد.

ولله الحمد
معاونت پژوهشی دانشگاه

مقدمه

علوم قرآن و حدیث، علمی میان­رشته­ ای است که در آن می توان مباحث متنوع از علوم مختلف را موضوع بحث قرارداد، اما اصالت مباحث علوم قرآن و حدیث، علوم و بررسی­های پیرامونی و به اصطلاح علوم قرآن، علوم للقرآن است نه علوم فی القرآن. لذا پژوهش گر این رشته باید پژوهش های پیرامونی را اولویت خود قرار دهد و هر کجا و در هر مبحث وارد می شود باید با چنین رویکردی به تحقیق و پژوهش دست بزند. مسئله مهم دیگر در انتخاب و تعیین موضوع، کاربردی بودن بحث و مورد نیاز فعلی و ضروری بودن موضوع انتخاب شده برای جامعه است، پژوهش­ها صرفاً نباید با هدف پژوهش برای پژوهش باشد بلکه باید دردی را از جامعه درمان کند و نیز باید مهم­ترین و فوری­ترین دردها را درمان کند، مسئله سبک زندگی از مهم­ترین و کاربردی­ترین مباحث علوم مختلفی همچون جامعه شناسی، روان شناسی، پزشکی و... می­باشد. التفات عمده و گسترده به این مسئله پس از بیان دغدغه توسط رهبر انقلاب اسلامی در سال ۱۳۹۱ آغاز شد و پژوهش­های گسترده­ای انجام شد لیکن جای اینکه پژوهش گری با تخصص علوم قرآن و حدیث و با گرایش بررسی پیرامونی به این مسئله بپردازد بسیار خالی بود.
در این پژوهش بر آن شده ایم که برخی از مسائل ابتدایی و پیرامونی مسئله سبک زندگی را از منظر قرآن و حدیث بررسی کنیم، در فصل اول پس از بیان کلیات به تعریف سبک زندگی در علوم جامعه شناسی و روان شناسی پرداختیم سپس تلاش نموده ایم تا تعریفی نیز از سبک زندگی اسلامی ارائه دهیم و برای سبک زندگی معادلی بومی پیدا کنیم.
در فصل دوم به بررسی کلی ظرفیت آیات و روایات در این زمینه پرداخته ایم که آیا قرآن و حدیث، ظرفیت و توانایی ارائه سبک زندگی را دارند یا خیر؟ پس از پاسخ به این مسئله به ارائه روشی برای پژوهش در قرآن و حدیث پرداخته ایم و بررسی موضوعی را انتخاب کرده و رویکردهای مختلف آن را معرفی نموده ایم.
در فصل سوم نیز که خلا چنین مبحثی در تمام آثار تولیدشده در سبک زندگی اسلامی مشاهده می­شود به ظرفیت شناسی آثار اندیشمندان مسلمان در پژوهش­های سبک زندگی پرداخته­ایم و آثار متنوع و اصیلی را که در این حوزه تولید شده است طبقه بندی و معرفی نموده ایم و نیز برخی از مهم­ترین ساختارهای ارائه سبک زندگی در سه اثر مهم مکارم الاخلاق و مرآه الکمال و مفاتیح الحیاه را بررسی کرده ایم.
در فصل آخر نیز به آسیب­شناسی پژوهش­های سبک زندگی پرداخته ایم و موانع پیش روی پژوهش گر سبک زندگی اسلامی را بررسی نموده ایم و کیفیت مواجهه با هر یک از این موانع را نیز بیان نموده ایم، موانعی از قبیل جدا پنداشتن دین از زندگی اجتماعی، منطقه الفراغ پنداشتن تمامی مباحث سبک زندگی، تفریط یا انصراف از تشخیص موضوع در مسائل سبک زندگی و تسامح در مستندسازی مسائل سبک زندگی.

چکیده

سبک زندگی یکی از مباحث نوین و راهبردی عصر حاضر است. توصیف یا تجویز حالات و گفتارها و رفتارهای انسانی در همه ساحت های زندگی را سبک زندگی گویند. اینکه آیا اسلام در سبک زندگی بیانی دارد یا به طورکلی توانایی و ظرفیت ارائه سبک زندگی را دارد از چالشی ترین سوالات در این حوزه است. دین مبین اسلام آخرین دین الهی و کامل ترین برنامه تامین کننده سعادت دنیا و آخرت بشر است. جهان بینی آن فرامکانی و فرازمانی؛ یعنی جهان شمول و جاودانه است. از ارکان تامین سعادت انسان برنامه ریزی برای امور روزمره و مسائل زندگی است. معارف اسلامی تمام ابعاد زندگی را شامل می شود و در یکایک این مسائل مبنا یا اصل یا راهکار عملی ارائه می دهد. این دیدگاه نسبت به اسلام در قرون متمادی موافقان و مخالفانی داشته است. در این کتاب مبانی این دیدگاه به اثبات رسیده و ظرفیت دین، قرآن و روایات برای ارائه سبک زندگی جامع بررسی شده است و روش هایی جهت بهره گیری از آیات و روایات در این حوزه پیشنهاد شده که با محوریت بررسی های موضوعی در گونه های مختلف آن (درون گرا، برون گرا، تطبیقی و سوره محور) ارائه شده است.
سبک زندگی با کلیدواژه های ادب و سنت در منابع اصیل اسلامی قابل پیگیری است و در حوزه اخلاق و احکام نیز علاوه بر آداب و سنن می توان در جستجوی مسائل و معارف آن بود. اندیشمندان مسلمان نیز از دیرباز دغدغه تدوین و تبیین در این حوزه را داشته اند. تالیف های این حوزه مانند بسیاری از حوزه های معرفتی دیگر دارای تنوع در روش تحقیق و ارائه و بیان بوده است. برخی پژوهش خود را در قالب عمومی، بیان سنت و سیره معصومین ارائه داده اند نظیر برقی، کلینی، مجلسی، طباطبایی و برخی آن را در قالب اخلاق ارائه داده اند نظیر صدوق، طبرسی، مامقانی و برخی با تلفیق سبک های مختلف نقلی و فلسفی و عرفانی در این حوزه قلم زده اند و آثار خود را به صورت تلفیقی ارائه داده اند نظیر غزالی، فیض کاشانی و حکیمی.
پس از معرفی سبک های نگارشی اندیشمندان مسلمان برای تکمیل شناخت از ظرفیت پژوهش در این حوزه سه مورد از مهم ترین ساختارها و طبقه بندی های پیشنهادی برای سبک زندگی اسلامی که توسط برترین اندیشمندان این حوزه ارائه شده است مورد بررسی و نقد قرار گرفته و به نقاط قوت و ضعف هر یک اشاره شده است تا پژوهش گران با بررسی این الگوها پی به ظرفیت های معقول این حوزه ببرند.
در آخرین گام در تبیین ظرفیت پژوهش سبک زندگی از منظر آیات و روایات موانعی که بر سر این راه وجود دارد معرفی و بررسی می شود. شناخت این موانع و تشخیص و انتخاب کیفیت مواجهه با آن ها از مهم ترین اقدامات برای پژوهش گرِ سبک زندگی است. موانع از این قبیل اند: جدا پنداشتن دین از زندگی، منطقه الفراغ پنداشتن تمام مسائل سبک زندگی، تسامح در مستندات مسائل سبک زندگی و انصراف یا تفریط در شناخت موضوع و تطبیق مصداق در این حوزه؛ که هریک از این ها به تفکیک تعریف و مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

مقدمه دکتر مهدی ایزدی

خاستگاه سبک زندگی به عنوان یک اصطلاح، فرهنگ و تمدن غرب است و سابقه آن به اوائل قرن بیستم بازمی گردد. اگرچه مفهوم سبک زندگی در آغاز با مفاهیمی چون طبقه و منزلت اجتماعی ارتباط داشت لیکن بسیاری از جامعه شناسان این اصطلاح را گویاتر از شاخص های مرسوم در مطالعات طبقه بندی اجتماعی می دانستند. نظریه پردازی روان شناسان نیز در این عرصه به گسترش حیطه این بحث انجامید و به تدریج پژوهش در این مقوله را به پژوهشی چندبعدی و میان رشته ای تبدیل کرد.
تبیین موضع آیات و روایات به عنوان اصیل ترین نصوص اسلامی در برابر نظریه های اندیشمندان غربی در حوزه سبک زندگی از اهمیت بسزایی برخوردار است. چنین کاوشی مستلزم انجام پژوهش های مقدماتی است. کتاب حاضر که حاصل پژوهش های آقای سیدمحمدتقی موسوی فر به عنوان پایان نامه کارشناسی ارشد بوده است، تلاشی در این جهت است که امید است مورد استفاده پژوهشگران در عرصه سبک زندگی واقع گردد.

دکتر مهدی ایزدی
مدیر گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه امام صادق(ع)
۲۴/ ۹/ ۱۳۹۵

فصل ۱: کلیات

۱- ۱. بیان مسئله

سبک زندگی یا (life- style) امروزه از مفاهیم بنیادینی محسوب می شود که توجه بسیاری از اندیشمندان و متفکران حوزه های مختلف علوم را به خود جلب نموده است. این اصطلاح برای اولین بار در سال ۱۹۰۸ توسط زیمل در علوم اجتماعی مطرح گشت (ر.ک مهدوی کنی، ۱۳۸۷: ۲۰۵) و پس از چندی تلاش های فراوان برای توسعه این مفهوم صورت پذیرفت. در راستای توسعه این اندیشه، مهم ترین فعالیتی که صورت گرفت توسط آدلر در سال ۱۹۲۲ بود؛ آدلر سبک زندگی را از سطح جامعه شناسی به سطح روان شناسی رهنمون گشت. این گونه، موضوع مذکور در دو سطح فردی و اجتماعی مطرح گردید و شاخصه ی مهمی برای تشخیص هویت فرد و جامعه محسوب شد.
طبیعی بود که ناظر به اهمیت علمی موضوع و نمود آن در رسانه ها و دستگاه های تبلیغاتی غرب، این مسئله در جامعه علمی ایران نیز بازتابی گسترده یابد. با ورود این موضوع به جامعه دانشگاهی ایران و بیگانگی مفاهیم آن با فرهنگ بومی ـ اسلامی ایران، حساسیت بسیاری از اندیشمندان در این زمینه برانگیخته شد. در همان ایام به رغم آثار توصیفی نگاشته شده ای که به دنبال تبیین سبک زندگی غربی بود این هم صدایی نیز وجود داشت که سبک زندگی و الگوهای جامعه شناختی ـ روان شناختی غرب در این حوزه چیزی متفاوت با سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی است. این نگرش تا جایی ادامه پیدا کرد که بعضی از نویسندگان اساساً معنای سبک زندگی را برنتافتند و با توجه به موضوعات متفاوت این دو نگرش، منکر وجود چنین انگاره ای در اندیشه مسلمانان شوند؛ زیرا معتقد بودند آنچه تحت عنوان سبک زندگی مطرح است با جهان بینی یک مسلمان و حوزه های رفتاری وی متعارض است. چنانکه پیداست گام های متفاوتی در این مسئله در ایران با اقدامات تدافعی آن هم از نوع نفی مسئله برداشته شد؛ اما پیش تر از آنان گروهی نیز تدوین مدلی بومی که سازگار با فرهنگ اسلامی باشد را سرلوحه کار خود قرار دادند، زیرا نفی موضوع به مثابه پاک کردن مسئله بود و حال آنکه در واقعیت های اجتماعی مواجهه ای انکار نشدنی با سبک زندگی وجود داشت. حتی در تراث به جای مانده، از اندیشمندان مسلمان، پیش از آنکه چنین مفاهیمی در غرب ابداع گردد گستره وسیعی از آثار نگاشته شده وجود داشت که هرچند دارای عنوان سبک زندگی اسلامی نبودند اما افاده بومی همان معنا و مفهومی را داشت که در سبک زندگی غربی مطرح بود.
شاید عکس العمل تدافعی در مواجهه با سبک زندگی را بتوان ناشی از نوعی شتاب زدگی دانست به همین خاطر با گذشت زمان و فروکش نمودن هیجانات آن دوره باور به تغییر استراتژی و تبدیل نگرش سلبی به نگرشی ایجابی، زمینه تولید آثاری متفاوت با این نگاه را پدید آورد. نگارش آثاری همچون دین و سبک زندگی اسلامی و ابزار سنجش آن از سعید مهدوی کنی و محمد کاویانی بازتاب عملکرد فرهیختگان جامعه ایران در حوزه انجام اقدامات ایجابی در دوره جدید بود. آثار مذکور به دنبال تبیین نوع جدیدی از سبک زندگی به نام سبک زندگی اسلامی در دو حوزه جامعه شناسی و روان شناسی بودند و ادبیات بومی قابل تقدیری را پدید آوردند. هرچند آثار نامبرده به نوبه خود فصل جدیدی را در نگرش به موضوع باز کردند اما چنانکه نویسندگان این آثار، خود نیز اذعان داشتند نوع اقدامات صورت گرفته گام هایی مقدماتی به حساب می آمدند و هنوز تا رسیدن به مدلی جامع در این زمینه راه فراوانی وجود دارد. با این حساب ضروری بود که سلسله ای به هم پیوسته از پژوهش ها در این حوزه تدوین گردد تا به وسیله آن ها حوزه های رفتاری فردی و اجتماعی در سبک زندگی اسلامی با ادبیاتی متناسب با اقتضائات زمانی تبیین گردد.
در واکاوی پیشینه و مواجهه جامعه معاصر ایران با مسئله سبک زندگی مرحله ی سومی که پس از اقدامات ایجابی با آن مواجهه هستیم اقدامات عملی و فعالانه عالمان نستوهی چون آیت الله جوادی آملی در پی ریزی الگویی دینی ـ رفتاری به عنوان غایت سبک زندگی اسلامی است. ایشان با نگارش کتاب مفاتیح الحیاه رساله عملیه ای در حوزه سبک زندگی تدوین نمودند که در آن به صورت شفاف با معرفی نوع عملکرد افراد در موقعیت های مختلف شیوه ی زندگی مومنانه یک مسلمان را در ساحت های مختلف ارتباط با خود، دیگران و طبیعت و... طرح ریزی نموده اند. این عملکرد ازآنجایی که با تغییر زاویه دید، موضوع را از مواجهه ای نظری بیرون می آورد و قابلیتی اجرایی برای مسلمانان برای زیستن فراهم می آورد با استقبال چشمگیر مخاطبان عام و خاص مواجه شد و همچنین الگویی قابل اتباع برای علاقه مندان به پیگیری این موضوع گشت.
آنچه تا بدین جا پرداخته شد ارائه پیشینه ای مختصر از روند فعالیت های دهه اخیر در حوزه سبک زندگی اسلامی بود. لیکن به رغم حجم کارهای صورت گرفته گسستگی غیرقابل انکاری را در میان دوره دوم (دوره شکل گیری نگرش های ایجابی به سبک زندگی اسلامی و طرح ادبیات آن) و دوره سوم (دوره اقدامات فعالانه با نگارش کتاب هایی همچون مفاتیح الحیاه) می توان مشاهده کرد. این گسست از آن رو قابل طرح است که در دوره دوم شاهد تولید ادبیات نظری موضوع هستیم و در دوره سوم شاهد تولید رویکرد رفتاری با الگویی از پیش طراحی شده، اما در این میان روند و اصول پژوهش گران به چگونگی دستیابی به سبک زندگی اسلامی و همچنین چگونگی توسعه این موضوع مورد توجه قرار نگرفته است. ازآنجایی که قرآن و روایات به عنوان منابع اصیل دینی در سامان بخشی به این اندیشه نقشی بنیادین را می توانند ایفا کنند در اولین گام ها برای پوشش این گسست ضروری می نماید که ظرفیت های این منابع و راه دستیابی به آن ها پیگیری شود. به همین خاطر نویسنده قصد دارد تا با اثبات وجود ظرفیت قرآن و روایات راه دستیابی سایر پژوهش گران در توسعه سبک زندگی و پیگیری آن در جزئی ترین شئون زندگی را تبیین نماید. ناظر به این موضوع، کتاب پیش رو در روندی نظام بندی شده در چهار فصل مطالب لازمی را که در نیل مسیر می بایست به آن ها توجه نمود ارائه کرده است. فصل اول کلیات و مفاهیمی که در حوزه سبک زندگی با آن مواجه هستیم تبیین کرده است تا خواننده به شمایی کلی از موضوع دست یابد. نویسنده در فصل دوم کتاب عهده دار اثبات وجود ظرفیت های آشکار قرآن و روایات در تدوین سبک زندگی اسلامی است و در گام بعدی به دنبال ارائه روشی مناسب است تا بدین نحو چگونگی توسعه حوزه رفتاری سبک زندگی را نشان دهد. فصل سوم کتاب نیز پس از معرفی گونه های آثار اندیشمندان اسلامی در این حوزه، در راستای فصل دوم که لزوم پیروی از الگویی ذهنی را متذکر می گردد به دنبال نشان دادن الگوهای موجود در اندیشه دانشمندان اسلامی است و با ارائه الگوهایی که برجسته ترین اندیشمندان در تبیین سبک زندگی اسلامی به کار برده اند پیگیر آن است تا الگوهای متنوعی را که در این حوزه، قابل اتباع است معرفی نماید. در فصل چهارم کتاب با اثبات نگرش ایجابی، نویسنده به تحقق سبک زندگی اسلامی موانع پیش رو در پژوهش های سبک زندگی اسلامی در جامعه امروزی ایران را بررسی کرده است.

۱- ۲. ضرورت تحقیق

چنانکه گفته شد گسستگی غیرقابل انکار را در حد فاصل نظریات مطرح شده در دوره دوم و دوره سومی که سبک زندگی در جامعه ایران مطرح گشت، می توان مشاهده نمود. این گسست از نوع عدم تبیین روش شناختی است و نتیجه آن در جایی که یک الگو توانایی و شمول خود را از دست بدهد نشان خواهد داد. به همین خاطر قابلیت توسعه سبک زندگی، نهایتاً به تقلید از الگوهای معروف کاسته می شود. این امر در حالی است که با تبیین ظرفیت های آیات و روایات و همچنین ارائه الگویی روش شناختی می تواند در توسعه و استخراج مفاهیم جزئی تر، در حوزه سبک زندگی، دست پژوهش گران را در این زمینه باز کند. اگر محقّقان اشرافی بر آنچه در منابع اصیل ما یعنی آیات و روایات که در این حوزه وجود دارد، نداشته باشند و نتوانند ظرفیت های پژوهشی این دو را در این زمینه لحاظ کنند نخواهند توانست گام موفقی در این زمینه بردارند و در مرحله بعد روش بهره گیری از این ظرفیت ها، نیز مورد توجه قرار می گیرد. برای مثال اگر مشخص نشود که کتاب مفاتیح الحیاه از چه روشی برای تبیین سبک زندگی استفاده کرده است، محقّقان توانایی توسعه این الگو را نخواهند داشت زیرا دانش لازم برای ادامه کار را ندارد. حال با فرض کسب دانش روش شناختی، در گام بعدی ممکن است مشخص شود الگو و نظام طبقه بندی این کتاب، با توجه به آزمون و خطاهایی که صورت خواهد گرفت جامعیت لازم را نداشته باشد و الگوی جامع سبک زندگی را در آن قالب نتوان ارائه کرد. به همین خاطر باید به دنبال الگوهای دیگری باشیم که قابلیت لازم و کافی را در جهت طرح جامع سبک زندگی اسلامی داشته باشد؛ بنابراین رسیدن به این الگوی جامع در حوزه سبک زندگی اسلامی، منوط به برخورداری از روش های مناسب و همچنین شناخت الگوهای متنوع جهت آزمون است. مشاهده الگوهای متنوع طرح سبک زندگی موقعیتی را فراهم می نماید تا نهایتاً با تجربه ی قالب های گوناگون، الگوهای متنوع سبک زندگی که در آثار اندیشمندان اسلامی آورده شده تجربه گردد و نهایتاً جامع ترین آن ها در این میان انتخاب شود.
بر اساس آنچه گفته شد نگارش کتاب پیش رو از آن رو ضرورت می یابد که با پوشش گسست میان تحقیقات موجود، ایده مناسبی را برای تدوین جامع سبک زندگی اسلامی مطرح می نماید.

۱- ۳. اهمیت مسئله

برای تبیین اهمیت و ضرورت مطالعات سبک زندگی از دو زاویه فردی و اجتماعی می توان بحث و استدلال کرد. برای جنبه فردی مسئله تادیب به آداب الهی و برای جنبه اجتماعی به جایگاه آن در تمدن سازی نوین اسلامی می توان اشاره کرد.

۱- ۳- ۱. مودب شدن به آداب بندگی و زندگی

ضرورت مطالعه و پژوهش در سبک زندگی از دو زاویه قابل بررسی است، اول اینکه سبک زندگی به عنوان مسئله ای فردی مورد توجه قرار گیرد و به عنوان دستوراتی برای اصلاح زندگی خویش، تجویزهایی برای شکل دادن یا بازسازی رفتار و ظواهر خود برای رسیدن به بهترین حالت بررسی شود. در این صورت می بایست به بحث ضرورت تادب به آداب الهی در اخلاق اسلامی بپردازیم.
کلینی در جلد پنجم کتاب شریف کافی در ابتدای کتاب المعیشه در روایت موثقی از امام صادق علیه السلام از پدرانشان از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می فرمایند که ایشان به اصحابشان فرمودند «تَاَدَّبُوا اَیهَا النَّفَرُ بِآدَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْمُوْمِنِینَ» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۵: ۷۰). ای مردم به آداب الهی که خداوند برای مومنان بیان فرموده است متادب و آراسته شوید. علمای اخلاق در مراحل اصلاح نفس و تربیت صحیح دینی از این روایت بهره گرفته اند و اصلاح نفس را در گرو تادب به آداب الهی بیان کرده اند (تهرانی، ۱۳۹۴، ج۱: ۵۹). این آداب در عرصه های مختلف وجودی انسان تبلور و تجلی دارد از ظاهری ترین اعمال و رفتار فردی و اجتماعی انسان تا درونی ترین حالات قلبی و بینش ها و گرایش های فردی. ادبیات تادب به آداب الهی می تواند ادبیاتی جامع برای بیان تمام مفاهیم اخلاقی اسلامی باشد. بر این مبنا انسان باید در تمام شئون زندگی، حالات، بینش ها و گرایش هایش خود را با دستورات اسلامی تطبیق داده و اصلاح کند. این اصلاح به صراحتِ بسیاری از دانشمندان دینی و برخی روایات، مرحله بندی دارد و از مرحله ای آغاز و به سرانجامی پایان می یابد. نقطه آغاز آن اصلاح ظواهر است (خمینی، ۱۳۸۶: ۷) یعنی انسان مسلمان باید ظواهر خود را مودی آداب الهی کند گرچه بینش ها، نگرش ها و گرایش ها مبانی این تغییر ظاهری هستند، اما پس از دریافت ها و تغییرات ابتدایی در این زمینه ها باید به سراغ ظاهر رفت و این حفظ ظاهر باید تا پایان همراه انسان باشد یعنی هیچ وقت این آداب ظاهری مسلمان از او ترک نمی شود. این آداب ظاهری نیز ذیل احکام خمسه تقسیم بندی می شوند و در درجات بالاتر تقسیمات خمسه به تقسیمی ثنایی یعنی آنچه انجام می شود و آنچه ترک می شود منتهی می گردد یعنی اعمال و رفتار انسان دو حکم بیشتر ندارد (طباطبایی، ۱۴۲۳ق: ۶۸) و این دستورات شامل همه امور انسانی می شود.
ملا صالح مازندرانی در شرح معنای ادب این گونه می گوید: «الادب کل ما فیه صلاح النفس» (مازندرانی، ۱۳۸۲ق، ج۱۱: ۱۹۹ ) هر آنچه صلاح آدمی در آن باشد و شرع و عقل بدان حکم کند را ادب می نامند و این معنای ادب همان سبک زندگی تجویزی است که داعیه اصلاح امور انسانی را در دست دارد.
علامه طباطبایی اخلاق را خصلت های راسخ در روح یا در واقع وصفی از اوصاف روح می داند و پیرامون آداب چنین بیان می کند؛ هیئت های زیبایی که اعمال و رفتار آدمی بدان متصف می گردد که نحوه صدور این اعمال به اخلاق و صفات روحی شخص بستگی دارد. وقتی انسان متوجه حالات خویش باشد و با ظرافت و زیبایی خاص عملی را انجام دهد، گفته می شود مودب به آداب است (طباطبایی، ۱۳۷۴، ج۶: ۲۵۵).
مطالعه و پژوهش سبک زندگی اسلامی ما را به منظومه آداب الهی مشرف و مطلع می کند که به وسیله آراستگی به آن ها، ما در مطلوب ترین حالت انسانی و الهی قرار می گیریم؛ امیر المومنین فرموده اند: «من تادب بادب اللّه ادّاه ذلک الی الفلاح الدائم» (طباطبایی، ۱۴۱۹: ۹۲). ثمره آراستگی به سبک زندگی اسلامی نیل به رستگاری همیشگی است.
دین مبین اسلام راه تکامل و پیشرفت و اصلاح افراد را در پذیرش آدابی که خداوند برای زندگی انسان ها مقرر فرموده است می داند و ما مسلمانان برای رسیدن به آن اهداف، راهی جز پذیرش آن آداب و آراسته شدن به آن ها نداریم و مطالعات سبک زندگی اسلامی معرفی همان صراط مستقیم تادب به آداب الهی است.
آداب و آموزه های سبک زندگی اسلامی مایه ترقی و تعالی انسان ها است و بی بهره گی از آن، انسان را تا حد اعراب جاهلی تنزل می دهد چنانکه امام صادق فرموده اند: «اِنَّ الشَّیطَانَ لَیطْمَعُ فِی عَالِمٍ بِغَیرِ اَدَبٍ اَکثَرَ مِنْ طَمَعِهِ فِی عَالِمٍ بِاَدَبٍ فَتَاَدَّبُوا وَ اِلَّا فَاَنْتُمْ اَعْرَاب» (دیلمی، ۱۴۰۸ق: ۹۷). طمع شیطان بر انحراف دانشمند بی ادب بیشتر از طمعش در انحراف دانشمند متادب به آداب الهی است، یعنی آراستگی به این آداب طمع شیطان را بر انسان محدود می کند و در ادامه می فرمایند: «بی بهرگی از آداب الهی مساوی با جاهلیت است».
این اشاره در پایان بحث مفید است که ثمره تدوین سبک زندگی اسلامی فقط مسئله رستگاری و فلاح معنوی و اخروی نیست بلکه آثار دنیوی فردی نیز دارد و زندگی راحت و برخورداری از امنیت روانی و اخلاقی تک تک افراد جامعه، در گرو پرداختن به این مسئله است و اندیشمند بزرگ جهان اسلام و مجدد و محیی تمدن اسلامی، رهبر انقلاب هم به این نکته اشاره کرده اند که اگر به معنویت و رستگاری معنوی اعتقادی هم نداشته باشیم، برای زندگی راحت ، زندگی برخوردار از امنیت روانی و اخلاقی ، باز پرداختن به سبک زندگی مهم است. بنابراین، مسئله اساسی و مهمی است (خامنه ای، ۲۳ /۷ /۱۳۹۱).

۱- ۳- ۲. اصلی ترین جنبه تمدن نوین اسلامی

در جامعه ما در این سال های اخیر حرکت عمومی انقلابی برای استقرار اسلام و حکومت الله آغاز شده است. این «انقلاب» پس از گذر از مرحله آشوب ها و اعتراضات و سرنگونی نظام طاغوت به مرحله «تشکیل نظام» رسید، در این مرحله به هندسه کلی جامعه شکل اسلامی داد. در مرحله بعد انقلاب مشغول تشکیل «دولت اسلامی» شد، دولتی که در آن همه کارگزارانش باید نگرش ها و رفتارهایشان را با معیارهای اسلامی تطبیق دهند. پس از تشکیل دولت اسلامی، نوبت تحقق «جامعه اسلامی» است وقتی امیران و مسئولان جامعه جهت گیری خاصی داشته باشند مردم هم به همان سمت متمایل می شوند (الناس علی دین ملوکهم) و زمینه تطبیق مردم با معیارهای اسلامی فراهم می شود و جامعه متادب به آداب اسلامی می گردد. پس از این مرحله و تشکیل جامعه اسلامی در مقیاس ایران، حال جهانیان که تشنه حرفی نو و زندگی جدید و معنوی هستند با الگویی موفق آشنا می شوند و به این سمت حرکت می کنند و زمینه تحقق تمدن جهانی اسلام فراهم می گردد.
رهبر معظم انقلاب روند تکاملی انقلاب را به این پنج مرحله تقسیم نموده اند و در این زمینه معتقدند که فرایند تحقق انقلاب اسلامی قدم به قدم به نتایج نهایی خود نزدیک می شود... این فرایند یک فرایند طولانی و البته دشوار است که انسان به طور نسبی به آن اهداف نزدیک می شود. اما تحقق آن ها خیلی طولانی است (خامنه ای، ۱۲/ ۹/ ۱۳۸۰). برای اطلاع دقیق تر از این مسئله تمدن سازی و ریشه هایش در آرمان های انقلاب اسلامی ناگزیر از توضیحی پیرامون مراحل و فرایند تکمیل انقلاب هستیم تا پس از تبیین آن بتوانیم جایگاه و اهمیت مسائل سبک زندگی را بهتر متوجه شویم.
بر اساس این اندیشه، مرحله اول از این فرایند، پیروزی شکوهمند ملت ایران در مقابل رژیم پهلوی و ایجاد انقلاب اسلامی بوده است که هرچند کار بسیار مهم و پرهزینه ای بود، اما در مجموع نسبت به مراحل بعد جزو آسان ترین مراحل به شمار می رود. ایشان در یاد کردی از این مرحله چنین می گویند قدم اول که پرهیجان تر و پرسروصداتر از همه است، ایجاد انقلاب اسلامی است ؛ که کار آسانی بود، لیکن این آسان ترین است. این انقلاب اولین سخنش این بود که دوران حاکمیت ارزش های معنوی آغازشده است؛ و آغاز کارش اعلام یک تحول بنیادین بر اساس یک سلسله ارزش های والا بود (خامنه ای، ۲۳/ ۲/ ۱۳۷۹).
مرحله دوم از فرایند تحقق آرمان های اسلامی در بستر انقلاب، تاسیس نظام اسلامی است. این مرحله به معنای اسلامی شدن هندسه عمومی جامعه است (خامنه ای، ۱۲ /۹/ ۱۳۸۰). در حقیقت، با تدوین قانون اساسی انقلاب اسلامی که منشور اصلی و محوری جمهوری اسلامی است، ارکان جامعه اسلامی مهندسی شد ، این قانون که تبلور ارزش های اسلامی است و منطبق با احکام اسلامی تدوین شده، به مثابه ستون فقرات نظام اسلامی است و مرکز اصلی سلسله اعصاب نظام اسلامی تلقی می شود.
مرحله سوم که مرحله ای مهم به حساب می آید و از دو قدم پیشین دشوارتر است، ایجاد دولت اسلامی است. تشکیل دولت اسلامی به معنای حقیقی، تشکیل منش و روش دولت مردان به گونه اسلامی است (خامنه ای، ۲۱/ ۹/ ۱۳۷۹ ). البته منظور از دولت مجموعه کارگزاران حکومت است. پس از شکل گیری دولت اسلامی، ثمره این دولت، تلالو و تشعشع نظام اسلامی خواهد بود؛ بدین معنا که کار ویژه و اصلی دولت اسلامی، ایجاد کشور اسلامی است که خود مرحله چهارم فرایند تحقق انقلاب اسلامی به شمار می رود. اگر دولت به معنای واقعی کلمه اسلامی شود، آن زمان کشور به معنای واقعی کلمه اسلامی و عدالت مستقر خواهد شد ، تبعیض از بین خواهد رفت ، فقر به تدریج ریشه کن می شود، عزت حقیقی برای مردم به وجود می آید، جایگاهش در روابط بین المللی ارتقا پیدا می کند. اگر این مرحله به وجود آمد، آنگاه برای مسلمانان عالم، الگو و اسوه می شویم. «لِتَکونُواْ شُهَدَاء عَلَی النَّاسِ» (قرآن، البقره: ۱۴۳). اگر توانستیم این مرحله را به سلامت طی کنیم، آنگاه مرحله بعدی ایجاد دنیای اسلام است (خامنه ای، ۲۱/ ۹/ ۱۳۷۹ ). به این ترتیب، مرحله نهایی انقلاب و در حقیقت، تحقق آرمانی ترین شعار انقلاب، ایجاد دنیای اسلام و دستیابی به تمدن عظیم اسلامی خواهد بود.
مسئله سبک زندگی در ذیل موضوع کلان مهندسی فرهنگی که به دنبال اسلامی سازی کشور است، قرار می گیرد. در واقع، سبک زندگی اسلامی یکی از ارکان و اجزای مهم و ضروری مرحله چهارم از فرایند تکاملی انقلاب اسلامی ، یعنی کشور اسلامی است. از سوی دیگر، نهادینه شدن سبک زندگی و گسترش و اشاعه آن به جوامع اسلامی دیگر در کنار الگوهای اداره جوامع و نظام سازی های دینی، ارکان اساسی برای ایجاد دنیای اسلام و تمدن اسلامی خواهد بود . باید تلاش کنیم تا سبک زندگی غربی که تمامی دنیای اسلام را کم و بیش درنوردیده، کنار گذاریم و با تدوین و گسترش و نهادینه سازی سبک زندگی اسلامی درصدد ایجاد تمدن اسلامی برآییم.
از سوی دیگر ، نهایی ترین و اساسی ترین هدف سبک زندگی اسلامی، ساخت تمدن اسلامی است. در حقیقت سبک زندگی یکی از دو رکن اساسی تمدن نوین اسلامی، یعنی جنبه نرم افزاری تمدن اسلامی است مقام معظم رهبری در همین رابطه، این گونه فرموده اند که این تمدن نوین دو بخش دارد: یک بخش، بخش ابزاری است؛ یک بخش دیگر، بخش متنی و اصلی و اساسی است . به هر دو بخش باید رسید... بخش حقیقی، آن چیزهایی است که متن زندگی ما را تشکیل می دهد؛ که همان سبک زندگی است... این، بخش حقیقی و اصلی تمدن است (خامنه ای، ۲۳ /۷/ ۱۳۹۱).
بنابراین، اگر ما موفق به تدوین سبک زندگی اسلامی و تبیین الگوهای رفتاری مسلمانان در حوزه های مختلف زندگی، مبتنی بر بینش و جهان بینی و نیز ارزش ها و گرایش های دینی و اسلامی گردیم، در واقع، به نظام های اسلامی در حوزه مختلف از قبیل نظام اقتصادی ، نظام سیاسی و... دست یافته ایم. از طرفی دیگر ، از مجموعه به هم پیوسته نظام های اجتماعی اسلامی، تمدن اسلامی حاصل می آید .
بر این اساس، اگر انقلاب اسلامی پس از ایجاد نظام و دولت اسلامی، نتواند ساختار و سبک زندگی اسلامی را مبتنی بر اصول و اهداف خود ارائه دهد، تشکیل تمدن نوین اسلامی آرزویی بیش نخواهد بود و در همان مراحل ابتدایی متوقف خواهد شد.
از سوی دیگر می توان موفقیت، گسترش و زنده ماندن چند سده تمدن غرب را، مدیون ارائه سبک زندگی غربی برای جوامع تحت سیطره خود دانست. انقلاب اسلامی نیز برای وصول به تمدن اسلامی، در مرحله فعلی از مراحل تکاملی خود باید بتواند سبک زندگی اسلامی را تولید کند تا از حالت انفعالی در برابر سبک زندگی و الگوهای رفتاری غربی بیرون آید .
از همین رو، استنباط و ارائه سبک زندگی اسلامی را باید جزو مسائل راهبردی انقلاب اسلامی در تمدن سازی نوین اسلامی به شمار آورد که هرگونه سهل انگاری یا اقدام غیرعلمی در خصوص آن ، فرایند تکاملی انقلاب اسلامی را با چالش هایی جدی و اساسی روبه رو خواهد کرد.

۱- ۴. سوالات تحقیق

ساختار این کتاب مبتنی بر این سه سوال است.
۱. ظرفیت آیات و روایات اسلامی در پژوهش سبک زندگی دارای چه کیفیتی است و نظرات اندیشمندان در این حوزه چندگونه است و راه و روش بهره وری از این ظرفیت ها چیست؟
۲. آثار تولیدی اندیشمندان مسلمان در این حوزه به چه سبک هایی نگاشته شده است و مهم ترین ساختارهای پیشنهادی آنان در این حوزه چه بوده است؟
۳. چه موانعی بر سر راه پژوهش در این حوزه وجود دارد؟

۱- ۵. فرضیه های تحقیق

سبک زندگی، مفهومی دیرینه در مطالعات و آثار اسلامی است که می توان با برخی از واژه ها نظیر آداب، سنن، سیره و گاهی نیز اخلاق، مترادف دانست. لیکن تعریف دقیق و اختصاصی از اصطلاح سبک زندگی اسلامی، مرهون پژوهشی مستقل در این باب است تا بتوان به طور متقن و علمی مدعی شد که چه میزان از آثار اسلامی که با ادبیات آداب و سنن و سیره در طول قرون متمادی تولیدشده است با مباحث سبک زندگی تطبیق دارد.
۱. منابع اسلامی با تحقیق توانایی پاسخگویی به پرسش های متنوع و گسترده سبک زندگی را دارد و قادر به ارائه سبک زندگی جامع در همه عرصه های زندگی بشر است. این مسئله که تحت عنوان جامع بودن و کامل بودن دین یا در برخی آثار تخصصی علوم قرآنی به جامعیت قرآن مطرح گردیده است از مبانی مهم در شناخت ظرفیت پژوهش سبک زندگی است. اینکه پژوهش گر در این زمینه مبتنی بر چه دیدگاهی فکر و تحقیق کند آثار متفاوتی خواهد داشت. در این مسئله برخی با نگاهی بیشینه گرا به منابع اسلامی خصوصاً قرآن رجوع کرده اند و آن را جامع همه علوم بشری و الهی دانسته اند و برخی در مقابل، با نگاهی کمینه گرا منابع اسلامی را صرفاً حاوی دستوراتی برای آن جهان دانسته اند و آن را از هرگونه حکم و موضوعی که با این زندگی مرتبط باشد مبری دانسته اند؛ و نیز عده ای هم راهی میانه در پیش گرفته و مبتنی بر ادله قرآنی و روایی و عقلی به این مبنا رسیده اند که قرآن و حدیث در راستای اهدافی که در پیش دارند هر مسئله ای مورد نیاز بشر بوده تا به آن هدف که هدایت باشد برسد بیان کرده و هیچ نکته ای را فروگذار نکرده است. دیدگاه های مختلف در این زمینه آثار متنوعی در ظرفیت سنجی پژوهش سبک زندگی دارد که در این کتاب به آن ها خواهیم پرداخت. پس از بیان مستوفی در زمینه ظرفیت سنجی آیات و روایات نوبت به تطبیق چند نمونه از پژوهش های سبک زندگی و تبیین روش می شود؛ که در این قسمت با ارائه الگویی نظیر الگوهای روش تفسیر موضوعی خواهیم دید که چگونه می توان موضوعی از مسائل سبک زندگی را در آیات و روایات مورد بررسی و نقد قرار داد.
۲. اندیشمندان مسلمان از دیرباز در این حوزه تلاش های متنوعی انجام داده اند که سبک نگارش آن ها متفاوت بوده است. برخی مسائل سبک زندگی را به شیوه سیره نگاری درآورده اند و با حکایت سیره، سنن و آداب معصومین به سبک زندگی اسلامی پرداخته اند، برخی از این آثار به صورت عمومی به سیره همه معصومین پرداخته و برخی نیز به صورت اختصاصی و تک نگاری به تحلیل سبک زندگی اسلامی مبتنی بر سیره یکی از معصومین پرداخته است. دسته دیگر از آثار اندیشمندان اسلامی در این حوزه، آثاری است که ضمن بیان اخلاق و مسائل مربوط به نفس و قلب از ظواهر و رفتار نیز نوشته و مسائل سبک زندگی توام با اخلاق را بیان نموده است، عمده آثار در این سبک با گرایش اخلاق نقلی است. سبک آخر نیز تلفیقی از نقل و تجربه، فلسفه و عرفان است، آثار تولیدی در این سبک عمدتاً به مسائل متنوع و مختلف سبک زندگی پرداخته و مسائل آن را با نقل، تجربه، فلسفه و عرفان آمیخته است.
مسئله دیگر نقد و بررسی ساختارها و طبقه بندی های پیشنهادی در مهم ترین آثار است. این کار ذهن پژوهش گر را برای فهم منطق مولف در تدوین سبک زندگی آماده می­کند و به او در انتخاب بهترین ساختار برای ارائه و تدوین سبک زندگی کمک می کند. مهم ترین ساختارها در این حوزه با مطالعه موردی کتاب­های مکارم الاخلاق، مرآه الکمال و مفاتیح الحیاه معرفی خواهد شد.
۳. در تدوین و تبیین سبک زندگی اسلامی موانعی بر سر راه پژوهش های اندیشمندان وجود دارد که تابه حال کسی به آن ها در یک مجالِ مدون نپرداخته است، وجود این موانع به این معناست که وقتی کسی پا در عرصه مطالعات اسلامی در حوزه سبک زندگی می گذارد لاجرم باید راه مواجهه با این موانع پژوهشی و دفع این شبهات را بداند تا بتواند راه خود را به سلامت طی کند و در تدوین و تبیین سبک زندگی اسلامی به دام این انحرافات و مشکلات نیافتد. از جمله این موانع می توان به اندیشه جدا پنداری دین از زندگی پرداخت. آنکه معتقد به این دیدگاه باشد یا لااقل در برابر آن موضعی نداشته باشد مبتلا به سکولاریسم دینی خواهد بود و به طور کلی دین را در ارائه سبک زندگی ناتوان خواهد دانست و حوزه مسئولیت دین و آن روی سکه یعنی انتظار بشر را از دین محدود به مسئله اخروی می داند. از موانع دیگر پژوهش سبک زندگی، می توان به این مسئله اشاره کرد که برخی مطالعه و پژوهش در سبک زندگی را از منطقه الفراغ های دین می دانند و می گویند نه تنها دین برای آن برنامه ای ندارد بلکه اندیشمندان دینی هم هیچ وظیفه ای نسبت به مسائل این حوزه ندارند. در حالی که اولاً همه مسائل سبک زندگی از این جنس مسائل نیستند و ثانیاً در همین جنس مسائل نیز حکومت اسلامی و اندیشمندان آن نسبت به تبیین حکم الهی در این منطقه الفراغ وظیفه دارند و باید به تدوین و تبیین سبک زندگی از منظر اسلام بپردازند.
مانع دیگری که بر سر راه پژوهش های سبک زندگی از منظر آیات و روایات موجود است، مسئله تشخیص موضوع و تعیین مصداق است. معروف است که کار فقیه و اندیشمند اسلامی القای اصل و بیان حکم است و اگر در رابطه با مسائل جزئی سبک زندگی از برخی اندیشمندان سوال بپرسیم در نگاه اول به سادگی این گونه پاسخ خواهند داد که وظیفه ما القای اصل و ابلاغ حکم است و شناخت موضوع و تعیین مصداق از منظر عرف به عهده مخاطب است. این نگرش در مسائل سبک زندگی هیچگاه به نتایج مفید و کاربردی نمی رسد زیرا در این مسائل پژوهش‎گر تا حدی ناگزیر از تعیین مصداق و تشخیص موضوع است و تا پا در این عرصه نگذارد نمی تواند به تفصیل این مسائل بپردازد. در این کتاب پس از تبیین این مانع به بیان سیره و مبانی این مسئله؛ یعنی تعیین مصداق و تشخیص موضوع می پردازیم و آن را مسئله ای موجه و ضروری می نماییم؛ و پس از آن به بررسی برخی انحرافات و موانع در همین مسئله می پردازیم زیرا ورود در عرصه موضوع شناسی خود مبانی، اصول و روش هایی دارد که اطلاع نداشتن و پایبند نبودن به آن ها پژوهش گر را به انحرافات عمیقی انداخته و او را به نتایج نامطلوبی می رساند.
مانع آخر نیز که منابع سبک زندگی اسلامی از آن بسیار رنج می برند و وجود همین نقص در این منابع آسیب های فراوانی را در پژوهش های سبک زندگی وارد کرده است، مسئله تسامح در مستندات این حوزه است که از آن به قاعده تسامح در ادله سنن یاد می کنند. این قاعده که برای خود مبنایی در سنت و روایات و طبق گفته برخی در اجماع و عقل نیز دارد در طول تاریخ موافقان و مخالفانی داشته و تقریر آن ها از این مسئله متفاوت بوده است. بررسی این مسئله و رد ادله آنان خود مبنایی برای استحکام پژوهش های نوین سبک زندگی خواهد بود و تا پژوهش گر از این قاعده صرف نظر نکند و آن را کنار نگذارد، نمی توان امیدی به تدوین متقن سبک زندگی اسلامی داشت. گرچه شاید کمتر کسی باشد که مطابق این قاعده به پژوهش و مطالعه در حوزه آداب و سنن بپردازد؛ لیکن پایبندی به این قاعده توسط برخی از اندیشمندان مسلمان و تولید آثارشان بر این مبنا مانع بزرگی بر سر راه پژوهش های سبک زندگی است و بر پژوهش گران نقد کامل و دقیق سند، متن و محتوای این مستندات را الزام می آورد.

۱- ۶. پیشینه تحقیق

اکثر پژوهش های متاخر سبک زندگی به بررسی های موردی و تحقیق های درونی مسائل این حوزه پرداخته اند، نظیر کتاب سبک زندگی اسلامی ایرانی احمدحسین شریفی که در آن از چیستی، اهمیت، آسیب شناسی و راه تغییر سخن گفته است ولی به مسائل بنیادین و ابتدایی این پژوهش اشاره نکرده است. مقاله سبک زندگی، مشارکت و رقابت سیاسی با تاکید بر آیات و روایات آیت الله مرتضوی؛ یا مقاله شناساییِ مولفه هایِ سبک زندگی اسلامی در حوزه کسب وکار از دیدگاه برخی آیات و روایات ابراهیم کلانتری با همکاری سایر نویسندگان؛ یا مبانی پرورش صله رحم و نقش آن در سبک زندگی اسلامیِ علی نقی فقیهی با همکاری سایر نویسندگان؛ یا بایسته های تمدنی سبک زندگی اسلامی از دیدگاه اهل بیت علیه السلام؛ بررسی موردی جایگاه نظارت اجتماعیِ محمد برادران و محمدرضا شوشتری؛ یا اهمیت و جایگاه عشق بین همسران در سبک زندگی اسلامی ـ قرآنیِ حسین هوشنگی با همکاری سایر نویسندگان و نیز کاوشی در سبک زندگی اسلامی در حوزه رفتار مصرف کننده از دیدگاه نهج البلاغه وحید خاشعی با همکاری سایر نویسندگان، همه مطالعاتی موردی در این حوزه و خالی از مباحث مذکور هستند.
کمتر پژوهشی با نگاه کلی و از بیرون به مسائل و بررسی پیرامونی این حوزه پرداخته است. از این قبیل پژوهش ها می توان به این موارد اشاره کرد؛ روش شناسیِ استخراج سبک زندگی اسلامی از سیره اهل بیت (ع) محمد کاویانی و درآمدی بر سبک زندگی اسلامی در آیات و روایات سید صدرالدین شریعتی، کتاب سبک زندگی اسلامی و ابزار سنجش آن اثر محمد کاویانی در راستای تعریف و تبیین مفاهیم و مبانی، ریشه، ساقه و شاخه های سبک زندگی اسلامی که کوششی در راستای تبیین مفاهیم کلی است و نیز کتاب دین و سبک زندگی محمدسعید مهدوی کنی اثری است در جامعه شناسی که به تبیین این مفهوم از نگاه جامعه شناسان پرداخته و مطالعه موردی در باب شرکت کنندگان در یکی از محافل مذهبی ارائه داده است که آن هم نمی تواند خلل تبیین ظرفیت پژوهش سبک زندگی اسلامی را پر کند. لذا بسیاری از این پژوهش ها از نگاهی عمیق به ظرفیت های پژوهش سبک زندگی و به موانع پیش روی آن و به پیشینه سنتی این مباحث بی بهره اند. این پژوهش درصدد تامین این نیاز اساسی در حوزه سبک زندگی اسلامی است.
بسیاری از مباحث کلامی پیرامون دفاع از اسلام و قرآن که به تبیین مسئله توانایی پاسخگویی معارف اسلامی به نیازهای بشر در هر زمینه ای پرداخته اند نظیر جامعیت قرآن و انتظار بشر از دین اثر آیت الله جوادی آملی، خسروپناه و نصیری، می تواند پیشینه ای برای این بخش از تحقیق باشد و نیز بسیاری از مطالبی که در کتب اصولی و مقدمات تفاسیر پیرامون کیفیت برداشت و بهره بری از قرآن و حدیث و روش های استنباط موضوعات و مسائل از این دو را بیان کرده اند هم پیشینه فعالیت پژوهشی در فصل دوم است.
یکی از مهم ترین زمینه های بیان ظرفیت پژوهش سبک زندگی، همین بیان پیشینه وزینِ مطالعات و پژوهش های سبک زندگی از دیرباز در میان مسلمانان است. فصل سوم این تحقیق به تبیین گسترده همین مسئله می پردازد و سعی دارد تا مشخص کند چنین مسئله ای در میان مسلمانان قدمتی بیش از چند صدسال دارد و از قدیم مورد توجه آنان بوده و آثار متنوعی در این زمینه تالیف نموده اند. با تولید اصطلاح سبک زندگی و گسترش آن در میان جوامع امروزی صرفاً کافی است ظاهر خویش را عوض کند و با ساختاری نو ارائه شود و به نیازهای امروز جوامع نیز پاسخ دهد. این زمینه به خصوص در تحقیقات اخیر پژوهش گران که به آن کم توجه کرده اند و در برابر سیل مطالب غربی یک نوع خودکم بینی و ضعف در این آثار وجود دارد. حتی کسانی که در این حوزه قلم زده اند و اثر آن ها جزو منابع جدید و مهم در این زمینه به حساب می آید توانایی برشمردن پیشینه ای مناسب از این مبحث را در آثار اسلامی ندارند (ر.ک کاویانی، ۱۳۹۲: ۲۷؛ فاضل قانع، ۱۳۹۲: ۴۵) درحالی که ان شاء الله این تحقیق بیان خواهد نمود که چه آثار متنوعی در سبک زندگی توسط اندیشمندان مسلمان در قرون گذشته تالیف شده است. برخی از این آثار در قالب سیره نگاری و برخی در قالب اخلاق و برخی به سبک تلفیقی (از نقلی، فلسفی، عرفانی و تجربی) تولید شده اند که نام برخی از آن ها به شرح ذیل است. «محاسن» برقی، «مصادقه الاخوان» صدوق، «الآداب الدینیه» طبرسی صاحب مجمع، «مکارم الاخلاق» طبرسی فرزند صاحب مجمع، «حلیه المتقین» علامه مجلسی، «سنن النبی» علامه طباطبایی، «مرآه الکمال» آیت الله مامقانی، «الحیاه» برادران حکیمی و «مفاتیح الحیاه» آیت الله جوادی آملی.

نظرات کاربران درباره کتاب ظرفیت‌های پژوهش سبک زندگی از منظر آیات و روایات