فیدیبو نماینده قانونی دانشگاه امام صادق (ع) و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .

کتاب فروپاشی نظام‌های عربی
مقدمه‌ای بر نظم نوین اسلامی

نسخه الکترونیک کتاب فروپاشی نظام‌های عربی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب فروپاشی نظام‌های عربی

هرچند انقلاب‌های عربی با شور و هیجان و به‌صورت کوبنده‌ای شروع شد اما نیروهای ضد انقلابی در داخل و بازیگران خارجی که بیداری اسلامی به ضرر منافع‌شان بود، متحد شده و برای انحراف روند انقلاب‌ها دست به توطئه زدند. نتیجه آن شد‌ که کشورهای انقلابی مدت‌هاست که در چرخه‌ای از بی‌ثباتی سیاسی و گسترش ناامنی‌ها گرفتار شده‌اند. ضد انقلابیون داخلی و خارجی موفق شدند حرکت انقلاب‌ها را کند نموده، مانع از سرایت انقلاب‌ها به سایر کشورهای عربی ـ از جمله کشورهای حاشیه خلیج‌فارس ـ شده و نیروهای انقلابی را به جان هم بیاندازند. بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای که از همان ابتدا مخالف بیداری اسلامی بودند، با استفاده از پیاده‌نظام‌های داخلی خود در برخی از کشورهای عربی نظیر مصر توانستند بار دیگر به بازتولید حکومت‌های سابق در شکل و شمایلی جدید بپردازند.
با این حال مهم آن است که ملت‌های عربی اکنون به آگاهی رسیده و خواهان بازیابی آزادی، استقلال، عزت و کرامت ملی و رهایی از سلطه بیگانگان هستند. اگر ملت‌های مسلمان اتحاد و انسجام خود را حفظ نموده و به وعده‌های دروغین استکبار و ایادی آن در منطقه اعتماد نکنند و به خصومت میان خود پایان دهند، عقلانیت را جایگزین هیجان و احساسات نمایند، روی خوش به افراط‌گرایان نشان ندهند و اسیر تبلیغات بنگاه‌های تبلیغاتی استکبار جهانی نشوند، می‌توانند روح تازه‌ای در کالبد نیمه‌جان انقلاب‌های نیمه‌کاره عربی بدمند و ریشه دشمنان امت اسلامی را در کشورهای خود از بنیان قطع نمایند.
در چنین شرایطی، سیاست‌گذاران جمهوری اسلامی ایران وظیفه دارند از هیچ‌گونه کمک، راهنمایی و انتقال تجربیات خود به انقلابیون کشورهای عربی و مردم آزادی‌طلب مسلمان دریغ نورزند. این مهم نیازمند شناخت ریشه‌ها، فرآیندها و پیامدهای انقلاب‌های عربی و آگاهی از تحولات مهم در عرصه سیاسی و اقتصادی و امنیتی کشورهای عربی است. از این‌رو، گردآورندگان و مترجمان کتاب حاضر تصمیم گرفتند تا با جمع‌آوری و ترجمه مقالات مهم عربی به چشم‌انداز روشنی از تحولات مربوط به بیداری اسلامی دست یافته و آن را در اختیار علاقه‌مندان به این حوزه قرار دهند. کتاب پیش‌رو دربردارنده مقالاتی علمی از نویسندگان معتبر جهان عرب درباره انقلاب‌های عربی است. در انتخاب مقالات سعی شده است معیارهای علمی ‌بودن، به‌روز بودن و اعتبار علمی نویسندگان رعایت شود.

ادامه...
  • ناشر دانشگاه امام صادق (ع)
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 3.96 مگابایت
  • تعداد صفحات ۶۱۷ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب فروپاشی نظام‌های عربی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



پیشگفتار

بررسی تحلیلی تاریخ تحول جوامع بشری حکایت از آن دارد که مکتب اسلام به دلیل اصالت ذاتی و حقانیتی که از ناحیه شارع برای آن قرار داده شده است، پیوسته مورد اقبال و توجه عقول سلیم و قلوب پاک بوده است. با این حال، دُرّ گران مایه نزد مسلمانان چنان که شایسته و بایسته بوده، پاس داشته نشده و لذا شاهد برخی از غفلت ها، انحراف ها و یا جهالت ها در موضوع التزام به اصول اسلامی و دعوت به آن بوده ایم. آنچه این وضعیت نامطلوب را نقد و اصلاح نموده، لطف الهی و اراده مردان و زنان مومنی بوده که توانسته خیزش های رهایی بخش و نهضت های اصلاحی را با هدف بازگشت به اسلام پدید آورد. بیداری اسلامی را می توان نظریه ای جامع و کاربردی در این زمینه ارزیابی نموده که دو ساحت نظر و عمل را در حیات انسان تحت تاثیر قرار داده است.
با عنایت به ظرافت ها و پیچیدگی های نظریه «بیداری اسلامی» ـ از یک سو ـ و حساسیت ها و پیامدهای قابل توجه عملی آن ـ از سوی دیگر ـ دبیرخانه مطالعات بیداری اسلامی با هدف: اولاً، شناخت و تحلیل تحولات جاری در منطقه؛ ثانیاً، گمانه زنی و سناریوپردازی در خصوص آینده تحولات منطقه ای و جهانی؛ و بالاخره: ارایه راهبردها و راه کارهای مناسب برای مدیریت بیداری اسلامی جهت نیل به اهداف عالی آن در آینده؛ تاسیس گردید. دبیرخانه ضمن تشکر از تمام اساتید، دانشجویان و محققانی که ما را در انجام این مهم و تحقق اهداف بیان شده، یاری نموده اند؛ از تمام کارشناسان و پژوهش گران تقاضا دارد با ارسال نظرات و آثار خود ما را در این راه دشوار علمی یاری رسانند. برای این منظور دبیرخانه مطالعات بیداری اسلامی(۱) آماده دریافت و نشر سایر آثار تکمیلی و اصلاحی می باشد.

دبیرخانه مطالعات بیداری اسلامی

بِسمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیمِ
الَمْ یانِ لِلَّذِینَ آمَنُوا ان تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکرِ اللَّهِ وَ مَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لایکونُوا کالَّذِینَ اوتُوا الْکتَابَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَیهِمُ الامَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کثِیرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ
(قرآن کریم. سوره مبارکه الحدید. آیه شریفه ۱۶)

مقدمه

شاید کمتر تحولی را بتوان سراغ گرفت که طی سال های اخیر، اینچنین جهان عرب را تحت تاثیر قرار داده باشد؛ تحولی که تاثیراتش محدود به جهان عرب نبوده و به زعم تمامی کارشناسان در هندسه و نظم بین المللی موثر خواهد بود. همین امر منجر شده تا تلاش برای تجزیه و تحلیل و فهم علمی تحولات جهان عرب، در دستور کار موسسات متعددی قرار گیرد.
اهتمام دانشگاه امام صادق (ع) به تحلیل روش مندی و علمی «بیداری اسلامی» از جمله این اقدامات نکو و ارزنده است که تاکنون توانسته بیش از ۹۰ عنوان پژوهشی را به جامعه علمی کشور عرضه بدارد. اثر حاضر از حیث مضمونی متعلق به همین سنت است و در پی آن است تا با استفاده از دیدگاه کارشناسان خارجی به این سوال ها پاسخ دهد که: نسبت تحولات جهان عرب با نظم بین الملل چیست؟، نحوه مواجهه نظام بین الملل با تجربه رخ داده در کشورهای مختلف عربی چگونه بوده است؟، و بالاخره اینکه در این میان رژیم صهیونیستی چه نقش و جایگاهی را دارد؟
متناسب با سه سوال اصلی مزبور، اثر دربردارنده چند بخش اصلی است که در هر کدام یکی از سوال ها به بحث گذارده شده است. نکته قابل توجه در خصوص این اثر آنکه: مترجمان نسبت به شناسایی بهترین مقالات از منابع مختلف در موضوع بحث اقدام نموده و سپس آن ها را در سازمان دهی جدیدی برای مخاطبان ایرانی عرضه داشته اند. این امر منجر شده تا،
نخست، اثر از اطاله مطالب به دور بوده و مباحث مقدماتی کمتر مطرح شده باشند؛ دوم آنکه ـ اثر، سوال محور تنظیم شده و همین ویژگی مطالعه آن را برای مخاطب ساده و هدفمند می سازد.
در مجموع مقالات برگزیده شده و نحوه چینش آن ها مطلوب است و برای مخاطب کلی واحد و منسجم را ارایه می دهد. امید آنکه پژوهش گران حوزه بیداری اسلامی از این متن بهره برداری مقتضی را انجام داده و با ارایه نظرات اصلاحی و تکمیلی خود، امکان ارتقاء آن را در چاپ های بعدی فراهم سازند.

ولله الحمد
اصغر افتخاری
دانشیار علوم سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)
۲۲بهمن ۱۳۹۳

بخش اول: نظام بین الملل و انقلاب های عربی

۱. چگونگی تعامل نظام بین الملل با انقلاب های عربی

مصطفی علوی(۵)

انقلاب ها زمانی به وقوع می پیوندد که جنبشی از درون شرایط سیاسی اجتماعی حاکم بر کشور را نپذیرفته و در جهت تغییر و ایجاد وضعیت جدید مبتنی بر عدالت، آزادی و تحقق منافع اکثریت محروم که در سایه وجود یک نظام استبدادی سال ها از حقوق خود محروم شده اند، اقدام می نماید. به عبارت دیگر، انقلاب به مثابه جنبشی داخلی است که در نتیجه ظلم و استبداد حاکم بر جامعه نمایان به عرصه ظهور درآمده و پس از سرنگونی نظام حاکم مبادرت به ایجاد وضعیتی جدید به منظور نهادینه ساختن سازمان ها و موسسات عدالت محور و آزاداندیش می نماید. در چنین وضعیتی، انقلاب ها از محیط داخلی فرا تر نرفته و فاقد توانایی لازم برای تاثیرگذاری بر خارج هستند؛ تنها در شرایطی این امر [تاثیرگذاری در خارج] محقق خواهد شد که مولفه های فرهنگی و سیاسی واحد یا مشترک در میان جامعه «الف» با جوامع «ب» و «ج» وجود داشته باشد. در هر صورت، مولفه های داخلی عموماً علت اصلی انقلاب ها و تعیین کننده شرایط پیروزی و شکست را تشکیل می دهند. در این راستا توجه به این نکته ضروری است که انقلابی که در جامعه ای معین با شرایط منطقه ای خاص به وقوع می پیوندد، لزوماً دارای تاثیرات همه جانبه و یکپارچه بر تمامی کشورهای همسایه خود نیست و تنها برخی از کشورهای منطقه مذکور را در برخواهد گرفت. به عنوان مثال، یک انقلاب در منطقه عربی می تواند منشا انقلاب در یک کشور همسایه باشد در حالی که هیچ تاثیری بر کشور همسایه دیگر نگذارد.
از سوی دیگر، به منظور آشنایی کامل با پدیده انقلاب فرامرزی ضروری است که ابتدا نگاهی عمیق و عالمانه به تحولات دهه نود قرن بیستم میلادی در اروپای شرقی بیندازیم. در این برهه از زمان، اتحاد جماهیر شوروی و نظام سوسیالیست به موجب چند انقلاب پی در پی و سریع در کشورهای بزرگ اروپای شرقی عضو پیمان وارسو از هم فروپاشید. از این رو، کلیه نظام های دیکتاتور و کمونیستی اروپای شرقی طی یک تجربه انقلابی در دهه نود قرن بیستم میلادی دچار تغییر شده و نظام های دموکراتیک لیبرال جایگزین آن ها گردیدند.

۱-۱. تجربه انقلاب در محیط اروپایی ـ آمریکایی

برخی معتقدند که پیش از انقلاب های اروپای شرقی نیز انقلاب های دیگری در محیط منطقه ای و بین المللی به وقوع پیوسته اند که منشا تاثیرات فراوانی در خارج از مرزهای خود بوده اند. به عنوان مثال، انقلاب کبیر در فرانسه و انقلاب کرومویل انگلستان در عصر رنساس اروپایی و انقلاب آمریکا از نمونه های بارز انقلاب های فرامرزی به شمار می روند. با این حال، دسته بندی انقلاب های مذکور در یک چارچوب نظری واحد دارای معایب و نقایص فراوانی خواهد بود. زیرا در شرایطی که انقلاب کرومویل یا شکست مواجه شد و در اندک زمانی به وقوع پیوست؛ انقلاب آمریکا به دنبال رهایی از حالت چند پارگی، انتقال به ساختار فدارالیسم و در نهایت تاکید بر آزادی از استعمار انگلستان بود. همچنین، انقلاب فرانسه به رغم اهمیتی که در تثبیت انقلاب های مدرن داشت، منجر به ظهور دوباره دیکتاتوری ناپلئونی در این کشور گردید. در این راستا، جنبش های وحدت آلمان و وحدت ایتالیا به رغم آنکه در زمره تجربه های سنتی انقلاب نیستند، اما در چارچوب بحث هماهنگی منطقه ای یا تاثیرپذیری خارجی از تجربه تغییر در کشورهای همجوار قابل تعریف می باشند.
از دیگر نمونه های انقلابی فرامرزی در منطقه اروپا می توان به انقلاب بلشویکی (۱۹۱۷م) اشاره نمود که در اواخر قرن نوزده میلادی و همراه با تحولات بنیادین در روسیه تزاری با شعار برابری و عدالت به وقوع پیوست. در این برهه از زمان اتحاد جماهیر شوروی هنوز درگیر منازعات بین المللی که از دهه سی قرن بیستم میلادی میان آلمان نازی و دیگر کشورهای اروپایی به ویژه فرانسه و انگلستان آغاز گردیده بود، نشده بود. گفتنی است که انعقاد توافقنامه «عدم تجاوز دو جانبه» میان اتحاد جماهیر شوروی و آلمان، که در سال ۱۹۳۸م یعنی اندکی قبل از آغاز جنگ جهانی دوم منعقد گردید، گویای وضعیت حاکم بر شوروی است. اگرچه حمله آلمان نازی به شوروی در جریان اشغال اکثر مناطق قاره اروپا توسط هیلتر منجر به لغو این توافقنامه گردید. آلمان نازی به دنبال این جنگ که خسارت های جانی و مالی فراوانی را بر روسیه تحمیل نمود، شکست خورد و به موجب آن مناطق شرقی این کشور تحت تصرف اتحاد جماهیر شوروی و مناطق غربی در سیطره آمریکا قرار گرفت. به این ترتیب، کشورهای اروپای شرقی طی توافقنامه ای در سال ۱۹۵۵م به ائتلاف جماهیر شوروی موسوم به «پیمان ورشو» پیوستند که در واکنش به ائتلاف کشورهای اروپای غربی تحت عنوان «پیمان ناتو» (۱۹۴۹م) شکل گرفته بود. توجه به این نکته ضروری است که کشورهای اروپای شرقی تا پیش از این فاقد هرگونه فرهنگ و ایدئولوژی کمونیستی و سوسیالیستی بودند، اما دینامیزم های جنگ جهانی دوم و نتایج آن باعث گرویدن کشورهای مذکور به ساختارهای کمونیستی اتحاد جماهیر شوروی گردید. اگرچه بحران ۱۹۵۶م در مجارستان، بحران ۱۹۶۸م پراگ در چکسلواکی و در نهایت بحران سندیکاهای کارگری هلند در دهه هشتاد قرن بیستم میلادی همگی نشانه هایی از واکنش و سرکشی کشورهای اروپای شرقی علیه نظام کمونیستی محسوب می شد.
از این رو، به محض تجزیه اتحاد جماهیر شوروی در دسامبر ۱۹۹۱م دولت های اروپای شرقی به انقلاب علیه تجربه و نظام کمونیستی مبادرت ورزیده و در الگوهای لیبرال دموکرات که سنخیت بیشتری با تاریخ و فرهنگ مردم این مناطق به عنوان بخشی از قاره اروپا داشت، هضم شدند. بر این اساس می توان ادعا نمود که برهه زمانی بین ۱۹۴۵م (پایان جنگ جهانی دوم) تا ۱۹۹۱م (فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی) به مثابه جمله ای معترضه در تاریخ کشورهای اروپای شرقی محسوب می گردد. به همین دلیل انقلاب های کشورهای مذکور باعث استقرار نظام های لیبرال دموکرات به عنوان جایگزین نظام های سوسیالیستی گردید. این تحولات همچنین توجه کشورهای اروپای غربی و آمریکا را به اروپای شرقی برانگیخت و کمک های فکری، سیاسی و اقتصادی آن ها زمینه های لازم را برای ادغام کشورهای اروپای شرقی در نظام لیبرال دموکرات فراهم آورد. به این ترتیب، کشورهای مذکور به سرعت جذب اتحادیه اروپا، ناتو و سازمان امنیت و همکاری اروپا گردیدند.
بدون شک تکرار تلاش های انقلابی علیه نظام سوسیالیستی در هلند، مجارستان، چکسلواکی در دهه های پنجاه و شصت و هشتاد قرن بیستم میلادی از جمله تحولاتی بود که غرب را برای ایجاد مدخلی جدید در سیاست تعامل با دولت های اروپای شرقی و اتحاد جماهیر شوروی سابق برانگیخت. گفتنی است که سیاست جدید غرب از سال ۱۹۷۵م در جریان تاسیس «کنگره امنیت و همکاری اروپا»۱ در هلسینکی آغاز گردید. در این راستا، دولت های عضو پیمان ورشو به منظور ورود سریع و بدون مانع در کنگره امنیت اروپا به الگوگیری از سیاست های گرایش به غرب و فرهنگ غربی از طریق اجازه فعالیت رسانه های غربی (روزنامه ها، رادیوها و تلویزیون ها) فراخوانده شدند. بدیهی است که این مسئله برای ایجاد تغییر در جوامع اروپای شرقی از طریق ابزارهای قدرت نرم از اهمیت بالایی برخوردار بود و زمینه های لازم را برای انقلاب در کشورهای مذکور به محض فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق فراهم می آورد. علاوه بر این، سیاست های اقتصادی و سیاسی گورباچف در تثبیت فعالیت های غرب برای جایگزین نمودن نظام های لیبرال دموکرات در کشورهای اروپای شرقی و حتی شوروی سابق بسیار موثر بود. در نهایت نیز وقوع تحولات مرتبط با فروپاشی نظام کمونیستی شوروی سابق همچون فروپاشی دیوار برلین در سال ۱۹۸۹م (یعنی دو سال قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی) و فروپاشی پیمان ورشو در سال ۱۹۹۰م از عوامل تاثیرگذار بر انقلاب کشورهای اروپای شرقی علیه نظام کمونیستی و گرایش به نظام های لیبرال دموکرات محسوب می شد.
در مجموع می توان ادعا نمود که تحولات انقلابی اروپای شرقی و استقرار نظام های جایگزین در آن باعث وقوع تحولات مهمی در ساختار و روند نظام بین الملل به ویژه در دو دهه آخر قرن بیستم گردید که به ندرت می توان قائل به امکان وقوع مجدد آن را در شرایط فعلی گردید؛ زیرا تحولات مذکور در ارتباط مستقیم با حرکت قدرت های بزرگ و روند نظام بین الملل در آن دوره بود. بدیهی است که تحولات انقلابی مذکور تنها در شرایط اقلیمی قاره اروپا قابلیت تحقق داشت.

۱ -۲. تجربه انقلاب های عربی

در جهان عرب حالت و الگوهای انقلاب از آغاز قرن بیستم تا کنون متفاوت بوده است؛ به گونه ای که انسان می تواند مهم ترین انقلاب های عربی، به رغم تفاوت در ماهیت، اهداف و ابزارها، را برشمرد. انقلاب های عربی غالباً دارای ماهیت مردمی بوده اند که از جمله آن ها می توان به انقلاب آزادی بخش الجزایر، انقلاب ۱۹۱۹م مصر، انقلاب عمر مختار در لیبی و عبدالکریم الخطابی در مراکش اشاره کرد. با عبور از دریای سرخ به سمت شرق جهان در اولین نقطه اتصال انقلاب آزادی بخش یمن پدیدار می گردد. اما باید توجه داشت که این انقلاب ها عموماً دارای ماهیت آزادی بخش ملی و در واکنش به اقدامات استعمارگرانه و اشغالگرانه دولت های اروپایی به وقوع پیوستند. با این حال، انقلاب های عربی به رغم شباهت های بسیار دارای تفاوت اساسی در ابزارها می باشند؛ به گونه ای که برخی از آن ها همچون جبهه آزادی بخش الجزایر و جنبش آزادی بخش عدن در جنوب یمن با استفاده از ابزارهای نظامی به اهداف خود نائل آمدند و برخی دیگر همچون انقلاب ۱۹۱۹م مصر و جنبش الخطابی در مراکش بدون جنگ و خونریزی مبادرت به تغییرات اساسی در کشور نمودند. چنانچه این انقلاب ها اساساً ضد اشغالگری بودند، پس تنها بعد از تحقق آزادی (کلی یا جزیی) از استعمار قادر به پرداختن به اموری همچون ساختن یا بازنگری در نظام سیاسی داخلی می گردیدند. به عنوان مثال جبهه آزادی بخش الجزایر پس از استقلال کشور در سال ۱۹۶۲م و برپایی دولت ملی در جهت رهبری سیاست داخلی اقدام نمود. همچنین انقلاب ۱۹۱۹م در مصر تا سال ۱۹۲۲م و کسب استقلال رسمی در قالب یک جنبش مردمی قابل تعریف بود، اما پس از خروج نیروهای استعمار از این کشور انقلابیون مصری در جهت تدوین قانون اساسی دموکراتیک و اداره امور کشور حرکت کردند. این بدان معناست که ارتباط انقلاب های آزادی بخش به حوزه خارج تنها محدود به ارتباط نیروهای انقلابی به نیروهای اشغالگر می گردید. علاوه بر این، مرزهای تعیین شده برای تحقق اهداف آزادی بخش مهمترین عامل تعیین کننده محدوده اهتمام انقلاب های آزادی بخش به ماورای مرزها محسوب می شود.
از سوی دیگر، جهان عرب در نیمه دوم قرن بیستم میلادی شاهد تجربه جدیدی از انقلاب یا کودتا علیه نظام های پادشاهی بود. این انقلاب ها عموماً در کشورهایی به وقوع پیوستند که نظام حاکم توجهی به گرایش ها و اهداف اقتصادی و اجتماعی ملت خود نداشته و اقدام به اتخاذ مواضع خصمانه علیه رژیم صهیونیستی و غرب ننمودند. شاید بتوان انقلاب ۱۹۱۹م مصر را برجسته ترین نمونه از انقلاب های مذکور دانست. این انقلاب به دنبال شکست اعراب از اسرائیل در سال ۱۹۴۸م، استمرار اشغالگری انگلستان در منطقه و بی توجهی به ارزش های عدالت اجتماعی به وقوع پیوست. اگرچه انقلاب ۱۹۱۹م مصر در ابتدا دارای ماهیتی کودتاگونه بود اما به تدریج در میان مردم و گروه های اجتماعی ریشه دوانید و در سال ۱۹۵۲م به ثمر نشست. به دلیل اهمیت و اعتبار مصر در جهان عرب الگوی انقلابی این کشور به عراق، یمن، سوریه، سودان و لیبی صادر گردید و به صورت دو الگوی «انقلابی» و «محافظه کار» در کشورهای مذکور به اجرا درآمد. گفتنی است که به رغم همراهی مردم با الگوی انقلابی اما متاسفانه عواملی همچون «جنگ سرد عربی»، مدیریت ناکارآمد نظام های سیاسی عربی، مواجهه غرب به ویژه آمریکا با نظام های انقلابی عرب، فقدات توجه بلوک شرق و در نهایت بحران مدیریت در جنگ ۱۹۶۷م زمینه های لازم برای کاهش اعتبار الگوی انقلابی ناصری را در کلیه سطوح داخلی، منطقه ای و بین المللی فراهم آوردند. توجه به این نکته ضروری است که این مسئله در شرایطی به وقوع پیوست که انقلاب ملی گرای [ناصری] اهتمام بسیاری به مسائل عدالت اجتماعی و اقتصادی در سطح محلی و آزادی بخشی سیاسی در سطح منطقه ای داشت.
نظام های عربی بعد از جنگ اکتبر ۱۹۷۳م در وضعیت نسبتاً بهتری قرار گرفته و از فرصت بیشتری برای تحول و یا حداقل توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی برخوردار گردیدند، اما متاسفانه قادر به بهره برداری از فرصت به دست آمده نبودند. شاید پیروزی ۱۹۷۳م این تصور را برای نظام های عربی به وجود آورد که حتی بدون تلاش برای همگرایی میان سیاست های آشکار در مبارزه با فساد، تحقق عدالت اجتماعی و اصلاحات سیاسی و واقعیت حاکم بر جوامع که در استبداد امنیتی و توسعه خواسته یا ناخواسته شکاف میان طبقات ثروتمند و فقیر جامعه متبلور گردیده بود، به حیات خود ادامه دهند. بدیهی است که مولفه های فوق نتیجه ای جز افزایش شکاف میان دولت و مردم به دنبال نداشت. از سوی دیگر، نظام های عربی بدون توجه به وقوع تحولات معرفتی، معلوماتی، جنبشی و فرهنگی در میان نسل جوان از اهتمام به مسائل این طبقه چشم پوشی کردند. گفتنی است که شبکه های اجتماعی مجازی در اینترنت مهمترین ابزار این تحول عظیم در سطح معرفتی و جنبشی قلمداد می گردیدند. این ابزار جدید منجر به ظهور دو نوع نسل متفاوت در برخورداری از دانش، معرفت و فرهنگ گردید: نسل اول متشکل از جوانانی بود که دارای آشنایی با فضای مجازی و فرهنگ جهانی بودند و نسل دوم سالخوردگان و افرادی را شامل می شد که فاقد آشنایی با دانش و فرهنگ جهانی بودند. لازم به ذکر است که شکاف و دو دستگی میان این دو نسل تنها به دنیای مجازی ختم نشده و در دنیای حقیقی نیز نمود یافت. به این ترتیب، مرحله ای جدید در تاریخ جنبش های اجتماعی ظهور یافت که جوانان آشنا به ابزارهای جدید و فرهنگ جهانی شدن رهبری حرکت های اعتراضی را به عهده گرفته و با پیوستن نسل قدیمی زمینه ساز انقلاب های اخیر در کشورهای تونس، مصر، لیبی، یمن و دیگر کشورهای عربی گردیدند.

سخن ناشر

اسلام از آن حیث که دینی جامع و کامل است و مبتنی بر فطرت پاک به ودیعه نهاده شده از سوی حضرت حق تعالی در نهاد تمامی آدمیان می باشد؛ دارای جذابیت و اصالتی است که در نهایت خواهد توانست بر تمامی تاریکی ها و حجاب ها فائق آید. به همین خاطر است که خداوند متعال، ندای اسلام را برای مشرکان بسیار سنگین و غیر قابل تحمل می خواند. به عبارت دیگر، سلامت، عقلانیت، رضایت مندی و سعادتی که از ناحیه حاکمیت کلام الهی حاصل می آید، چنان است که تمامی عقول سلیم را به خود جذب می نماید و این معنای مشخص بیداری اسلامی است که مرزهای مختلف جغرافیایی را در هم نوردیده و امت های مسلمان و غیر از آن ها را تحت تاثیر قرار می دهد.
معاونت پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع) در راستای انجام رسالت علمی ـ کاربردی خویش در ارتباط با موضوعات جاری در جامعه اسلامی و جهانی، و با عنایت به حساسیت های تئوریک «بیداری اسلامی» در عرصه علم و نظر، نسبت به فعال سازی دبیرخانه مطالعات بیداری اسلامی در حوزه معاونت پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع) اقدام نموده تا با استفاده از مجموع توان علمی ـ تحلیلی موجود در دانشگاه و سایر موسسات و مراکز
علمی ـ پژوهشی؛ رویکردی تحلیلی نسبت به این موضوع را طرح، پی گیری و توسعه دهد. نتیجه این اقدام، تهیه و عرضه متون کارشناسی ای در قالب گفتگو، مجموعه مقالات و آثار پژوهشی است که هم اکنون خدمت علاقه مندان نمونه ای از آن تقدیم شده است.
معاونت پژوهشی دانشگاه ضمن تشکر از مدیریت متمرکز دبیرخانه و مشارکت فعال اساتید، دانشجویان و محققان در این حوزه، از تمامی پژوهش گران فعال در این زمینه تقاضا دارد با ارائه نظرات اصلاحی و یا متون تحقیقاتی شان جهت نشر از سوی دانشگاه، ما را در تحلیل هر چه بهتر و جامع تر پدیده بیداری اسلامی و غنی سازی مفهومی و نظری موضوع یاری رسانند. امید آنکه از این طریق شاهد همکاری موثر و مستمر دو حوزه عملی و نظری در راستای تقویت جریان بیداری اسلامی و توسعه آن در گستره جهانی باشیم. اِن شاء الله

و لله الحمد
معاونت پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع)

مقدمه مترجمان

انقلاب های عربی نقطه عطفی در تاریخ جهان اسلام به شمار می روند؛ انقلاب هایی که بساط حکومت چندین حاکم خودکامه و دیکتاتور جهان عرب را برچیده و انتظار می رود که در آینده ای نه چندان دور سایر حاکمان اقتدارگرای عربی را نیز از کرسی زمامداری به زیر بکشاند. این انقلاب ها حاکمانی را سرنگون ساختند که وابستگی آشکاری به دشمنان امت اسلامی و در راس آن ها آمریکا و رژیم صهیونیستی داشتند. این زمامداران به جای توجه به منافع ملت ها و تلاش برای تحقق آزادی، عدالت و کرامت و عزت ملی، بیراهه اعتماد به قدرت های خارجی را در پیش گرفتند و به جای تکیه به مردم و گرفتن مشروعیت خود از آنان، به بنیاد لرزان و شکننده حمایت های خارجی دل بستند. اما خشم مردم مسلمان نسبت به این حکومت های دیکتاتوری به مرور به روی هم انباشته شد و در زمانی که کمتر کسی انتظارش را می کشید، این آتشفشان خشم به یکباره فوران نمود و تمامی برنامه ها و سناریوهای نظام سلطه برای آینده جهان اسلام را نقش بر آب کرد. به عنوان نمونه در حالی که آمریکا و رژیم صهیونیستی برای مسئله جانشینی حسنی مبارک در مصر برنامه ریزی می کردند و گمانه زنی ها پیرامون انتخاب جمال مبارک فرزند حسنی مبارک و یا عمر سلیمان به عنوان رئیس جمهور آینده مصر در نوسان بود، مردم خشمگین مصر قیام کرده و شعار سرنگونی نظام حاکم را سر دادند.
با این حال هرچند انقلاب های عربی با شور و هیجان و به صورت کوبنده ای شروع شد اما نیروهای ضد انقلابی در داخل و بازیگران خارجی که بیداری اسلامی به ضرر منافع شان بود، متحد شده و برای انحراف روند انقلاب ها دست به توطئه زدند. نتیجه آن شد که کشورهای انقلابی مدت هاست که در چرخه ای از بی ثباتی سیاسی و گسترش ناامنی ها گرفتار شده اند. ضد انقلابیون داخلی و خارجی موفق شدند حرکت انقلاب ها را کند نموده، مانع از سرایت انقلاب ها به سایر کشورهای عربی ـ از جمله کشورهای حاشیه خلیج فارس ـ شده و نیروهای انقلابی را به جان هم بیاندازند. بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای که از همان ابتدا مخالف بیداری اسلامی بودند، با استفاده از پیاده نظام های داخلی خود در برخی از کشورهای عربی نظیر مصر توانستند بار دیگر به بازتولید حکومت های سابق در شکل و شمایلی جدید بپردازند.
با این حال مهم آن است که ملت های عربی اکنون به آگاهی رسیده و خواهان بازیابی آزادی، استقلال، عزت و کرامت ملی و رهایی از سلطه بیگانگان هستند. اگر ملت های مسلمان اتحاد و انسجام خود را حفظ نموده و به وعده های دروغین استکبار و ایادی آن در منطقه اعتماد نکنند و به خصومت میان خود پایان دهند، عقلانیت را جایگزین هیجان و احساسات نمایند، روی خوش به افراط گرایان نشان ندهند و اسیر تبلیغات بنگاه های تبلیغاتی استکبار جهانی نشوند، می توانند روح تازه ای در کالبد نیمه جان انقلاب های نیمه کاره عربی بدمند و ریشه دشمنان امت اسلامی را در کشورهای خود از بنیان قطع نمایند.
در چنین شرایطی، سیاست گذاران جمهوری اسلامی ایران وظیفه دارند از هیچ گونه کمک، راهنمایی و انتقال تجربیات خود به انقلابیون کشورهای عربی و مردم آزادی طلب مسلمان دریغ نورزند. این مهم نیازمند شناخت ریشه ها، فرآیندها و پیامدهای انقلاب های عربی و آگاهی از تحولات مهم در عرصه سیاسی و اقتصادی و امنیتی کشورهای عربی است. از این رو، گردآورندگان و مترجمان کتاب حاضر تصمیم گرفتند تا با جمع آوری و ترجمه مقالات مهم عربی به چشم انداز روشنی از تحولات مربوط به بیداری اسلامی دست یافته و آن را در اختیار علاقه مندان به این حوزه قرار دهند. کتاب پیش رو دربردارنده مقالاتی علمی از نویسندگان معتبر جهان عرب درباره انقلاب های عربی است. در انتخاب مقالات سعی شده است معیارهای علمی بودن، به روز بودن و اعتبار علمی نویسندگان رعایت شود. امید می رود اثر حاضر بتواند نظر مساعد علاقه مندان به مطالعات منطقه ای و مطالعات بیداری اسلامی را جلب نماید. در پایان لازم است از تمامی عزیزان و دست اندرکارانی که ما را در تهیه این مجموعه یاری رساندند، کمال تشکر و قدردانی را داشته باشیم.

مهدی عوض پور(۲)
وحید مرادی(۳)
مصطفی اسماعیلی(۴)

نظرات کاربران درباره کتاب فروپاشی نظام‌های عربی