فیدیبو نماینده قانونی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .

کتاب جستارهایی در اخلاق پژوهش

نسخه الکترونیک کتاب جستارهایی در اخلاق پژوهش به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب جستارهایی در اخلاق پژوهش

امروزه که پژوهش به­صورت یک شغل و حرفه جدی عالم­گیر شده است و نه­تنها افراد بسیاری از قبل این حرفه امرار معاش می‌کنند، بلکه دولت‌ها و بنگاه‌های بزرگ و کوچک اقتصادی و سیاسی و مراکز فرهنگی مدیریتی دوام خود را به ریسمان این حرفه گره زده‌اند، و از سوی دیگر فضای مجازی امکانات بسیار نامحدودی برای سهولت انتشار و دسترسی به این پژوهش‌ها و استفاده‌های فراوان از آنها را فراهم آورده است، در حوزه اخلاق پژوهش خود را در وضعیتی کاملاً متفاوت از دنیای قدیم می‌یابیم. اگر جسارت کافی داشته باشیم می‌توانیم ادعا کنیم وضعیت اخیر هیچ سنخیتی با گذشته ندارد و دیگر نمی‌توان به صرف چند دستور اخلاقی بیان شده در متون و آثار قدیم، دقت‌ها و مراقبت‌ها و قوانین و قواعدی را که لازمه وضعیت پیچیده کنونی است تعیین نمود و از آنها برای حراست مادی و معنوی از پژوهش‌های جدید سود جست. باری در روزگاری به­سر می‌بریم که قواعد جدید خاص خود را می‌طلبد؛ قواعدی که برای اجرا باید به پشتوانه‌های قانونی و اجرایی متصل بوده و از ضمانت‌ها و حمایت‌های لازم بهره‌مند باشد.
این اثر که با یاری استادان مجرب و پژوهشگران صاحب­نظر در حوزه اخلاق فراهم آمده است، تلاش می‌کند خواننده را گام به گام با ابعاد و زوایای پیچیده‌ای که پژوهش در روزگار کنونی با آنها سروکار دارد آشنا سازد و لزوم وجود شکل‌گیری و تثبیت قواعد و رویه‌هایی تحت­عنوان اخلاق پژوهش را گوشزد نماید.

ادامه...

  • ناشر: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
  • تاریخ نشر:
  • زبان: فارسی
  • حجم فایل: 2.57 مگابایت
  • تعداد صفحات: ۳۶۴صفحه
  • شابک:

چند صفحه از کتاب جستارهایی در اخلاق پژوهش

دیباچه پژوهشکده

پژوهش به مثابه یک شغل حرفه ای و یا بنیادی غیرقابل انکار برای رشد دانش و تامین رفاه و پیشرفت جوامع، امروزه هویت خاصی یافته که آن را از صرف دانش دوستی و یا امانت­داری مورد نظر اندیشمندان قدیم متمایز می کند. به­خاطر داشته باشیم که روزگاری نه چندان دور، اندیشمندان و نویسندگان برای درک جایگاه حوزه تخصصی خود یک دوره امهات علوم و طبقه بندی دانش را مطالعه کرده، بر جایگاه اخلاق به عنوان یکی از شاخه های علم رفتار (حکمت عملی) وقوف می یافتند. همین احاطه معرفتی به تقسیم بندی علوم بود که آنان را متقاعد می ساخت تا از اصول اخلاقی تعیین و تعریف شده، در عمل خود و حین انجام پژوهش ها تبعیت کنند و لذا اخلاقی عمل نموده و در سطح وسیع تر، اخلاقی زندگی کنند. اگر به کتاب «اخلاق ناصری» تالیف خواجه نصیرالدین طوسی نظر اندازیم، خواهیم دید که این حکیم ایرانی چگونه اصول اخلاقی ناظر بر رفتار با دیگران اعم از فرزندان و همسر و شاگردان و دیگر دانشمندان را مو به مو ذکر نموده و دستورهای اخلاقی لازم را تجویز نموده است.
امروزه که پژوهش به­صورت یک شغل و حرفه جدی عالم­گیر شده است و نه­تنها افراد بسیاری از قبل این حرفه امرار معاش می کنند، بلکه دولت ها و بنگاه های بزرگ و کوچک اقتصادی و سیاسی و مراکز فرهنگی مدیریتی دوام خود را به ریسمان این حرفه گره زده اند، و از سوی دیگر فضای مجازی امکانات بسیار نامحدودی برای سهولت انتشار و دسترسی به این پژوهش ها و استفاده های فراوان از آنها را فراهم آورده است، در حوزه اخلاق پژوهش خود را در وضعیتی کاملاً متفاوت از دنیای قدیم می یابیم. اگر جسارت کافی داشته باشیم می توانیم ادعا کنیم وضعیت اخیر هیچ سنخیتی با گذشته ندارد و دیگر نمی توان به صرف چند دستور اخلاقی بیان شده در متون و آثار قدیم، دقت ها و مراقبت ها و قوانین و قواعدی را که لازمه وضعیت پیچیده کنونی است تعیین نمود و از آنها برای حراست مادی و معنوی از پژوهش های جدید سود جست. باری در روزگاری به­سر می بریم که قواعد جدید خاص خود را می طلبد؛ قواعدی که برای اجرا باید به پشتوانه های قانونی و اجرایی متصل بوده و از ضمانت ها و حمایت های لازم بهره مند باشد.
این اثر که با یاری استادان مجرب و پژوهشگران صاحب­نظر در حوزه اخلاق فراهم آمده است، تلاش می کند خواننده را گام به گام با ابعاد و زوایای پیچیده ای که پژوهش در روزگار کنونی با آنها سروکار دارد آشنا سازد و لزوم وجود شکل گیری و تثبیت قواعد و رویه هایی تحت­عنوان اخلاق پژوهش را گوشزد نماید. امید است در نتیجه مطالعه این اثر و ترویج آموزه های طرح شده در آن، بخشی از نیاز جامعه علمی ایران که متاسفانه به فترت و انتحال علمی آلوده شده است، تامین گردد و محققان و علاقمندان این حوزه را بیش از گذشته تشویق نماید.



جستارهایی در اخلاق پژوهش

رستم فلاح





حق انتشار الکترونیک برای فیدیبو محفوظ است



مقدمه

تکیه بر جای بزرگان نتوان زد به گزاف
مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی
سعدی

پژوهش فرآیندی است که به تولید محصول یا کالایی به نام دانش/ معرفت علمی می انجامد- گرچه دانش به شیوه های دیگر هم قابل حصول است، به­همین دلیل، می توان آن را یک حرفه به­شمار آورد. با تلقی حرفه ای از پژوهش، اخلاق پژوهش شاخه ای از اخلاق حرفه ای می شود و همه پرونده اخلاق حرفه ای برای اخلاق پژوهش نیز گشوده می شود.
محسن جوادی در مقدمه کتاب «اخلاق پژوهش؛ مبانی و مسائل» که آن را پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در۱۳۹۰ منتشر کرد و از آثار مهم منتشر شده در حوزه اخلاق پژوهش به­شمار می آید، رخداد خطای اخلاقی را در فرآیند پژوهش متصور می داند اما بین خطای اخلاقی و ناکامی در پژوهشِ حقیقت ارتباطی نمی بیند (ص ۱۲) و تصریح دارد که «کاملا متصور است که آدمی حقیقتی نظری را از رهگذر ارتکاب خطاهای اخلاقی به­دست آورد» (ص ۱۳). اما حسن اسلامی در مقاله « درآمدی بر اخلاق پژوهش در علوم انسانی و اسلامی» مندرج در همان کتاب، با نشان دادن فروپاشی دو گانه انگاری بین ارزش و واقع، در پی تحکیم رابطه اخلاق و پژوهش برمی آید، با این حال، به­نظر می رسد وی در مقدمه کتاب «نوشتن در جزایر پراکنده» که نشر نور مطاف آن را در ۱۳۹۱ منتشر کرد وآن نیز از جمله آثار مهم در حوزه اخلاق پژوهش است، بیانی دارد که خواننده احساس می کند وی به­نوعی از رای قبلی خویش عدول کرده است. او در اینجا می نویسد «اخلاق پژوهش هنگامی پدیدار می شود که پژوهشگر بخواهد هم­زمان حقیقت را کشف کند و نگران باشد که مبادا در این مسیر، حقی را ناحق و یا تکلیفی را نقض کرده باشد. چنین نگاهی بر کسانی که تعلیم و تربیت دینی داشته باشند، امری روشن است.» تامل در باب ارتباط اخلاق پژوهش و کشف حقیقت از رهگذر پژوهش پرسش هایی را برمی انگیزد که پاسخ به آن پرسش ها در تعیین اهمیت و جایگاه اخلاق در پژوهش بسیار مهم است؛ از جمله آنکه: آیا خاستگاه اخلاق در پژوهش، غیر از خاستگاه نفس پژوهش و کشف حقیقت است؟ آیا دغدغه اخلاقی بودن در پژوهش، دغدغه ای دینی و ناشی از تعلیم و تربیت دینی است؟ آیا دغدغه کشف حقیقت غیر از دغدغه اخلاقی بودن است؟ و هریک از اصل و منبعی جداگانه تغذیه می کند؟ آیا کشف حقیقت بدون التزام به اخلاق ممکن است؟ آیا اخلاقی بودن، الزام کشف حقیقت را در پی ندارد؟ البته پاسخ به این پرسش ها ساده نیست، اما آنچه مسلم به­نظر می­رسد این است که اگر قائل به­نوعی شکاف بین «اخلاق» و « پژوهش» شدیم - مثل نگاهی که دانش را منحصر در هست ها می کند و اخلاق را در باید ها- در آن صورت، جمع آن دو بدون نظریه­پردازی جدی ممکن نخواهد بود. فرامرز قراملکی در مقاله «خاستگاه اخلاق پژوهش» که آن را مجله آیینه میراث (دوره جدید، زمستان ۱۳۸۳، شماره ۲۷، صص ۷ تا ۱۷) به چاپ رساند و نیکلاس رشر در «ابعاد اخلاقی پژوهش علمی» که «نامه مفید» (زمستان ۱۳۸۰، شماره ۲۸، صص ۶۵ تا ۸۶)آن را با ترجمه امیر دیوانی به چاپ رساند، با تکیه بر هویت جمعی پژوهش، نشان می دهند که بروز مسائل اخلاقی در فرآیند پژوهش اجتناب­ناپذیر است اما اینکه رابطه اخلاق و پژوهش چگونه است رشر تصریح دارد که تفکیک اخلاق از پژوهش علمی ناشی از درک نادرست ماهیت پژوهش علمی است، اما چنین صراحتی از بیان قراملکی به­دست نمی آید: قراملکی با اینکه «ماهیت مسئله تحقیق» را از جمله خاستگاه های اخلاق پژوهش معرفی می کند و با به­کار گیری این تعبیرکه «پرستوی پژوهش را دو بال است: روش و اخلاق»، به رابطه دوسویه اخلاق و پژوهش بسیار نزدیک می شود اما به آن تصریح نمی کند. وی در همانجا حرفه ای بودن در پژوهش را یک اصل اخلاقی معرفی می کند اما در مورد عکس آن، یعنی اخلاقی بودن به­عنوان یک اصل حرفه ای، سکوت می کند.
از آثار دیگر منتشر شده در حوزه اخلاق پژوهش می توان از «فصلنامه راهبرد فرهنگ» (ویژه اخلاق پژوهش) (سال دوم، شماره ۸-۹، بهار ۱۳۸۹)، «فصلنامه اخلاق در علوم و فنآوری» (شماره ۱-۲، بهار و تابستان ۱۳۸۷) یاد کرد که حاوی مقاله های مفیدی در حوزه اخلاق پژوهش اند. دو کتاب با عنوان مشترک «اخلاق پژوهش و نگارش»، یکی از نرگس خالقی و دیگری از خدابخش کرمی، و کتاب «اخلاق در پژوهش علوم انسانی» نوشته گوردون وود، ترجمه حمیرا الوندی نیز قابل اشاره اند. در حوزه اخلاق پزشکی آثار بیشتری، در قالب مقاله، کتاب؛ و هم تالیف، هم ترجمه، منتشر شده است. اما به رغم تلاش های صورت­گرفته، حوزه اخلاق پژوهش در زبان فارسی هنوز فقیر است و نیازمند مطالعات دقیق تر و مفصل تر و انتشار آثار بیشتری است. خوشبختانه اهمیت و ضرورت پرداختن به اخلاق پژوهش در ایران، در دهه اخیر با سرعت خوبی فهم گردیده و مورد اقبال واقع شده است: صدور بیانیه ها، دستورالعمل ها و بخشنامه ها از سوی وزارتخانه های بهداشت و آموزش عالی و سایر نهادهای آموزشی و پژوهشی کشور، تدوین و ابلاغ منشورهای اخلاقی و تشکیل کمیته های اخلاقی در دانشگاه ها و مراکز آموزشی و پژوهشی، فعالیت سایت ها و وبلاگ ها در فضای مجازی و... همه خبر از توجه امید بخشی به اخلاق پژوهش می دهد.
معرفی اجمالی مقاله ها
مجموعه حاضر شامل ۱۰ مقاله است. هر مقاله نگاشته استاد و صاحب نظری است که اخلاق پژوهش یکی از دغدغه های اصلی اوست. آنچه پیش­روی خواننده محترم قرار گرفته حاصل بیش از یکسال و نیم تلاش است: از سفارش مقاله، نگارش، ویرایش اولیه و بازنگری گرفته، تا ارزیابی دو داور برای هرمقاله و ویراستاری. مقاله ها برحسب موضوع در چهار فصل دسته­بندی شد: فصل اول شامل دو مقاله، فصل دوم سه مقاله، فصل سوم دو مقاله و فصل چهارم نیز سه مقاله دارد. فصل نخست «ضرورت، مبانی و رهیافت ها در اخلاق پژوهش» نام گرفت، فصل دوم «گستره اخلاق پژوهش»، فصل سوم «مسائل اخلاق پژوهش» و فصل چهارم «ترویج اخلاق پژوهش و موانع آن».
«اهمیت اخلاق در پژوهش و مبانی پژوهش اخلاقی» نگاشته علی اکبر صبوری و همکاران، نخستین مقاله فصل اول است. نگارنده در این مقاله به ضرورت رعایت اصول اخلاقی در همه مراحل و فرایندهای پژوهش علمی می رسد، تاجایی که فقدان آن، در اعتبار نتایج پژوهش تردید ایجاد می کند؛ به­همین دلیل، ترویج اخلاق در پژوهش را بسیار جدی قلمداد می کند. این مقاله تا حدی پاسخ­گوی دغدغه پیش­گفته در خصوص رابطه اخلاق با پژوهش نیز هست. در ادامه، مبانی اخلاقی پژوهش را برمی شمارد و برای دستیابی به پژوهشی اخلاقی، رعایت آن مبانی را لازم می داند.
مقاله دوم با عنوان «رهیافت سازمانی به اخلاق پژوهش» از احد فرامرز قراملکی است. رهیافت سازمانی از رهیافت فردگرایانه در پژوهش که رهیافت اکثر نویسندگان این حوزه است فراتر می رود و از منظر سیستمی به پژوهش می نگرد؛ بی آنکه اخلاق فردی را نادیده بگیرد. نویسنده مدعی است که نگرش سیستمی و رهیافت سازمانی به اخلاق پژوهش، هم در تشخیص دقیق مسائل اخلاقی راهگشاست و هم در آموزش و حل آن مسائل، اثربخش است.
فصل دوم با مقاله«اخلاق ترجمه» نگاشته سالار منافی شروع می شود. نگارنده ترجمه را امانت داری تلقی کرده و مترجم را امانت دارِ معنی و مفهوم متن مبدا معرفی می کند. به­نظر وی، در ترجمه آنچه به امانت سپرده می شود معنی و محتواست، و شاید برای وفای به همین امانت است که لازم می آید، به­نحو اجتناب­ناپذیر، ساختار و صورت زبان مبدا تغییر کند.
مقاله دوم این فصل «اخلاق و آیین استناد» نگاشته سید حسن اسلامی است. اسلامی در مقاله خود به پنج پرسش اساسی پاسخ می دهد: چرا؟، کجا؟، به چه چیز؟، به چه میزان؟، و چگونه باید استناد کرد. به­نظر وی مهم این است که در ارجاع و استناد، اطلاعات دقیق کتابشناسی منبع مورد استناد آورده شود و هر اثر از نظام ارجاع دهی واحدی تبعیت کند.
مقاله سوم فصل دوم«اخلاق کتابخانه ها: ارزش ها، چالش ها، و راهکارها» از نادیا حاجی عزیزی است. این مقاله اخلاق پژوهش را در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی دنبال می کند. خانم حاجی عزیزی با مرور بر متون شکل­گرفته پیرامون این موضوع، به­خوبی نشان می دهد که چه مسائل ظریفی از حیث اخلاقی در چنین مراکزی در جریان است و کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی با چه چالش های اخلاقی روبرو هستند.
حوزه اخلاق پژوهش حوزه ای پرمسئله است. فصل سوم این مجموعه به دو مقاله اختصاص یافته که برای بیان گوشه ای از مسائل حوزه اخلاق پژوهش تدوین شده اند. مقاله نخست با عنوان«امانت داری در پژوهش» نگاشته فرشته ابوالحسنی است. نگارنده امانت داری را از مسائل مهم اخلاق پژوهش می داند و آن را واجد مصادیق فراوان در فرآیند پژوهش می یابد. در این مقاله، امانت داری به­قدری فراگیر نموده می شود که گویی امر «پژوهش» با همه فرآیندهایش در دست « پژوهشگر» امانت است و اگر، به هردلیلی، حفظ امانت نشود، تخلف اخلاقی صورت گرفته­است؛ گرچه آن تخلف، خیانت محسوب نشود.
«انتحال: از سرقت ادبی تا معضل آکادمیک» نگاشته سید حسن اسلامی و دومین مقاله این فصل است. اسلامی مدعی است که انتحال یا سرقت ادبی مهم­ترین جرم آکادمیک به­شمار می رود و جرایم سنگین برضد آن تصویب شده است. نویسنده ابتدا تعریفی از سرقت ادبی ارائه می دهد، سپس ابعاد اخلاقی آن را می کاود و در پایان، نحوه مواجهه با آن پدیده شوم را بررسی می کند. در این مقاله، اخلاق پژوهش با حقوق پیوند می خورد، چون عمل غیراخلاقیِ سرقت ادبی، حقوق افراد و عناصر دیگر را ضایع می کند.
فصل چهارم مقاله هایی را در خود جای داده که نگاه ترویجی آنها پررنگ تر است. «حقوق کاربران کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی» عنوان نخستین مقاله این فصل و نگاشته لعبت درخشانی است. نگارنده ماهیت کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی را خدمت مداری و انسان مداری می داند و از همین رهگذر پای اخلاق را در این مراکز باز می کند. وی با اتخاذ رهیافت سازمانی به تدوین خط مشی اخلاقی این مراکز در قبال کاربران دست می یابد.
مقاله دوم «ضرورت رهیافت حقوقی به اخلاق در پژوهش های پزشکی» از امیراحمد شجاعی است. نگارنده با رهیافت حقوقی به سراغ اخلاق پژوهش ـ به­ویژه پژوهش های پزشکی ـ می رود. وی با اینکه تلقی سنتی از اخلاق، یعنی اخلاق به­منزله ملکه نفسانی و تقوای درونی، را بر تلقی جدید آن که به زبان حقوق بیان می گردد، ترجیح می دهد، اما بنا به دلایلی ـ از جمله فقدان ملاک سنجش تقوای درونی و فردی ـ به ناچار، از آن معنا فراتر رفته و به سراغ معنا و مفهوم جدید اخلاق می رود. وی با به چالش کشیدن توان و کارایی کمیته های اخلاق برای ترویج و تحقق اخلاق در حوزه پژوهش ـ به­ویژه پژوهش های پزشکی ـ بر لزوم تغییر نگرش کمیته های اخلاق به رهیافت حقوقی تاکید می کند.
مقاله سوم و نهایی «موانع ساختاری رشد حرفه گرایی در میان پژوهشگران ایران: رهیافت اخلاقی» به قلم نگارنده همین سطور است. نگارنده بر این باور است که تلقی حرفه ای از پژوهش، ما را از تلقی فردگرایانه از پژوهش فراتر می برد و اخلاقی کردن آن را محصور در اخلاقی شدن پژوهشگر نمی کند. این قلم با این تلقی، نسبت حرفه گرایی را با اخلاق پیش کشیده و آن دو را لازم و ملزوم هم نشان می دهد؛ گرچه اکثر صاحب نظران، فقط حرفه ای عمل کردن را لازمه اخلاقی بودن دانسته اند. این قلم مدعی است که موانعی ساختاری بر سر راه پژوهشگر ایرانی است که رشد او را برای احراز موقعیت یک پژوهشگر حرفه ای (و بالطبع: اخلاقی) به تاخیر می اندازد.
معرفی نویسندگان
علی اکبر صبوری، متولد ۱۳۳۹، استاد و محقق برجسته دانشگاه تهران با نشان درجه اول پژوهش است. ریاست مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک دانشگاه تهران (تنها مرکز بین­المللی تحقیقات عالی وابسته به آکادمی علوم جهان سوم در ایران)، عضویت در هیئت ممیزه دانشگاه تهران، عضویت در شورای انتشارات دانشگاه تهران، عضویت در شورای پژوهشی دانشگاه تهران، عضویت در کمیسیون ارزیابی و ارتقاء نشریات علمی پژوهشی دانشگاه تهران، مدیریت نشریه بین­المللی انجمن شیمی ایران (بالاترین مجله علمی کشور و از جمله مجله های موفق ISI از ابتدای ایجاد (سال ۲۰۰۳ میلادی))، تنها بخشی از تجربه های علمی ـ اجرایی اوست. از استاد صبوری تاکنون دوازده کتاب (تالیف و ترجمه)، دویست و چهل و پنج مقاله ISI، و بیست و دو مقاله علمی پژوهشی و ترویجی منتشر شده است.
احدفرامرز قراملکی متولد ۱۳۴۰، استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران و مدیر گروه اخلاق حرفه ای دانشگاه تهران است. معاونت تحصیلات تکمیلی دانشکده الهیات دانشگاه تهران، مشاور اخلاق حرفه ای جامعه مهندسان مشاور، مشاور اخلاق حرفه­ای شرکت نفت پاسارگاد، ریاست کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، معاونت آموزشی و پژوهشی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، مدیریت گروه فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه تهران، مدیریت گروه اخلاق پژوهش های اسلامی وزارت ارشاد، ریاست کرسی علمی اخلاق و عضویت در شورای عالی اخلاق پزشکی، بخشی از سوابق علمی و اجرایی اوست. از دکتر قراملکی تاکنون سی کتاب، و بیش از یکصد و پنجاه مقاله منتشر شده است.
سالار منافی اناری متولد ۱۳۲۵، استاد دانشگاه علامه طباطبایی است. استاد منافی کارشناسی زبان انگلیسی، کارشناسی ارشد روش تدریس زبان انگلیسی، و دکترای ادیان و عرفان دارد. استاد منافی عضو انجمن علمی زبان­شناسی ایران، عضو هیئت تحریریه مجله مطالعات ترجمه و عضو هیئت علمی مرکز پژوهش های ترجمه است. وی در سال ۱۳۹۰ به­عنوان نظریه پرداز برجسته در جشنواره بین المللی فارابی، معرفی شد. از دکتر منافی تاکنون پنج کتاب تالیفی، سه کتاب ترجمه از فارسی به انگلیسی و بیش از چهل مقاله منتشر شده است.
سید حسن اسلامی متولد ۱۳۳۹، دکترای کلام (گرایش فلسفه دین) و عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب قم است. قلمرو پژوهشی وی فلسفه دین، اخلاق کاربردی و مطالعات اسلامی است. دکتر اسلامی تمرکز خاصی در حوزه اخلاق پژوهش دارد. عضویت در هیئت تحریریه فصلنامه نقد و نظر، میقات حج و حدیث زندگی، عضویت در شوراهای مختلف مراکز تحقیقی قم همچون موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، عضویت در شورای دائره­المعارف امام خمینی(ره)، عضویت در انجمن ادیان و مذاهب، از جمله تجربه های اجرایی و علمی اوست. معاونت پژوهشی مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، مسئولیت واحد ترجمه دار الحدیث نیز از تجربه های آموزشی و پژوهشی ایشان است. از دکتر اسلامی تاکنون بیش از ده کتاب تالیفی، هشت کتاب ترجمه و قریب به یکصد مقاله منتشر شده است.
نادیا حاجی عزیزی متولد ۱۳۵۸، کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع رسانی است. مدیر دفتر ارتباطات علمی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و مدیر اجرایی فصلنامه علوم و فناوری اطلاعات پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، دبیر شورای کتاب پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، و عضویت در کمیته اخلاق انتشارات، از جمله سوابق اجرایی و علمی اوست. از خانم حاجی عزیزی بیش از ۱۰ مقاله و گزارش علمی منتشر شده و کتاب «فهرستگان های مجازی» را نیز در دست انتشار دارد.
فرشته ابوالحسنی نیارکی متولد ۱۳۶۳، دانشجوی دکتری فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه تهران است. علاقه اصلی وی اخلاق کاربردی است. از ابوالحسنی تاکنون دو کتاب و قریب به سی مقاله منتشر شده است. وی تاکنون مقاله های زیادی نیز برای مجله های علمی داوری کرده است.
لعبت درخشانی متولد ۱۳۴۸، کارشناس کتابداری و اطلاع رسانی و کارشناس ارشد اخلاق و مدیر کتابخانه دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه الزهرا است. درخشانی در اجرای طرح های پژوهشی بسیاری مشارکت داشته و تاکنون چهارکتاب و چهار مقاله منتشر کرده است. عمده آثار وی در حوزه اخلاق کاربردی است.
امیر احمد شجاعی متولد ۱۳۵۰، دارای دکترای حرفه ای پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی شیراز و دانشجوی دکتری اخلاق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران است. وی ریاست مرکز جامع طب فیزیکی و توانبخشی آرمان، مشاور رئیس سازمان بهزیستی کشور، مدیریت برنامه ریزی سازمان امداد و نجات هلال احمر کشور، مدیریت عامل جمعیت هلال احمر استان کرمان، عضویت در کمیته کارشناسی شورای عالی اخلاق پزشکی کشور و... را در سوابق اجرایی خویش دارد. دکتر شجاعی علاوه بر تدریس اخلاق حرفه ای در دوره های متعدد، دو کتاب منتشر کرده و دو کتاب نیز در دست انتشار دارد. در کارنامه علمی وی بیش از بیست مقاله منتشر شده نیز به چشم می­خورد.
رستم فلاح (نگارنده) متولد ۱۳۴۵، دانشجوی دکتری فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه تهران است. نگارنده این سطور، بیش از دوازده سال تدریس دانشگاهی، همکاری پژوهشی با پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، موسسه دین­پژوهی بشرا، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی کشور، دانشگاه امام صادق(ع) و موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، انتشار شش جلد کتاب (۴ تالیف و ۲ ترجمه) و بیست و پنج مقاله را در سوابق علمی خود دارد. دغدغه سال های اخیر نگارنده اخلاق کاربردی است.
در پایان، با آرزوی رشد روزافزون اخلاق مداری در جامعه علمی ایران، قدردان همه استادان و نویسندگان بزرگواری هستم که دست همکاری دادند و در به ثمر نشستن این طرح، نقش اصلی را بازی کردند. قدردان الطاف استاد ارجمندم جناب آقای دکتر احد فرامرز قراملکی هستم که همواره مشوق و راهنما بودند. از سرکار خانم فهیمه سیفی سپاسگزارم که در ویرایش متن و رفع نواقص آن کمک کردند. به­ویژه، سپاسگزار ریاست محترم پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، معاونت محترم پژوهشی و سایر همکارانشان هستم که با حمایت های مالی و معنوی خود امکان تهیه و انتشار این مجموعه را فراهم ساختند.

رستم فلاح
زمستان ۱۳۹۳

فصل اول: ضرورت، مبانی و رهیافت ها در اخلاق پژوهش

پژوهش به­منزله یک رفتار، چه رفتار فردی و چه سازمانی، می تواند متصف به اخلاقی یا غیراخلاقی بشود. اما چه اهمیتی دارد که یک پژوهش اخلاقی باشد یا اخلاقی نباشد؟ اگر مهم است، خاستگاه این اهمیت کجاست؟ اقبال به اخلاق در پژوهش مبتنی بر فضیلت گرایی است یا مبتنی بر دغدغه های راهبردی و مسئله محوری؟ اعتبار یافته های پژوهش را در گرو اخلاقی بودن پژوهش نهادن، از کدام رهیافت خبر می دهد؟ آیا اهمیت اخلاق در پژوهش به­حد ضرورت هم می رسد؟
یک پژوهش اخلاقی مبتنی بر کدام مبانی است؟ رعایت کدام اصول و قواعد، پژوهشی را اخلاقی می کند؟
اینکه به اخلاق پژوهش با چه رهیافتی نزدیک شویم، بر مسائل، ابعاد و حتی بر شیوه های ترویج اخلاق بسیار تاثیرگذار است. دو رهیافت عمده تاکنون در اخلاق کاربردی وجود داشته که یکی سنتی و جاافتاده است و دیگری جدید و نیازمند توجه جدی. اولی رهیافت فردگرایانه است و دومی سازمانی.
مقاله نخست این فصل از اهمیت اخلاق در پژوهش سخن می گوید و مبانی پژوهش اخلاقی را پیش می کشد. مقاله دوم رهیافت های عمده را در اخلاق کاربردی و اخلاق پژوهش طرح می کند و رهیافت سازمانی را برجسته می سازد.

اهمیت اخلاق در پژوهش و مبانی پژوهش اخلاقی

علی­اکبر صبوری(۱)، رویا رحیمی وقار، الناز کرباسی
چکیده
هرگاه یک قسمت از پژوهش از لحاظ اخلاقی زیر سئوال برود، تمامی آن پژوهش مورد تردید قرار می گیرد. این حداقل نتیجه ای است که بر عدم رعایت اخلاق در پژوهش مترتب است و همین - حتی برای کسی که به اخلاق به­عنوان یک فضیلت، نمی نگرد- برای نشان دادن اهمیت اخلاق در پژوهش کافی است. درگیری­های اخلاقی در پژوهش اجتناب­ناپذیر است. از این رو، برای انجام یک پژوهش اخلاقی، اطمینان از درستی پژوهش انجام شده و همچنین جلوگیری از انجام تحقیقات غیرمسئولانه، دانستن آنچه که اخلاق در پژوهش نامیده می­شود، برای کلیه افرادی که در یک طرح پژوهشی شرکت دارند، ضروری است. این مقاله خاستگاه اخلاق را حق­ جویی می داند و از تلازم علم و دین می آغازد تا هم اهمیت این­جهانی آن و هم اهمیت فضیلتی و اخروی آن را یکجا گوشزد کرده باشد. مهم­ترین مبانی اخلاق در پژوهش که در این مقاله پی گرفته می شود، هم اهمیت آن را بیشتر نشان می دهد و هم دامنه و گستره آن را.
کلیدواژه ها: اخلاق در علم، قواعد اخلاقی، سوءرفتار در پژوهش.
مقدمه
نسبت علم و دین و خاستگاه اخلاق. انسان بسیار کنجکاو و جستجوگر است. خداوند در آیه بیستم سوره عنکبوت از انسان می­خواهد که در جهان آفرینش پژوهش کند.(۲) پژوهش به مفهوم حق جویی است و ریشه آن حق است. همه نوابغ علمی در پی حق و حقیقت بوده­اند. انیشتین(۳) مغز متفکر فیزیک می گوید: «من می خواهم بدانم خداوند چگونه این جهان را خلق کرده است. من به این پدیده یا آن پدیده، یا طیف این عنصر یا طیف آن عنصر علاقه­مند نیستم. من می­خواهم اندیشه های او را بدانم. بقیه جزئیات است»(۴) انیشتین معتقد است که علم بدون دین لنگ است و دین بدون علم نابینا(۵). ماکس پلانک(۶)، بنیان­گذار علم مکانیک کوانتم و برنده جایزه نوبل فیزیک در سال ۱۹۱۸، بر این باور بود که خداوند در نظام جسمانی و روحانی سرچشمه همه رویدادهاست. دانشمند با استفاده از ادراک های حسی و اندازه­گیری ها، با تکیه بر پژوهش های استقرایی، تلاش می کند تا هرچه بیشتر به خدا و نظام عالم (که آن را نهایتِ دسترسی ناپذیر کاوش خود می­شمارد) نزدیک شود. برای مذهب، خداوند در آغاز هر اندیشه­ای است و برای دانش در انجام اندیشه به میان می­آید.(۷) علم راه و روش را باز می­کند، در حالی­که دین جهت و هدف را مشخص می­کند. قلمرو علم، شناخت جهان آفرینش و به­کار گیری یافته­های حاصل از شناخت برای کاهش درد در جامعه، افزایش سلامت در جامعه و تعالی انسان است. حال آنکه، دین اعمال انجام گرفته و نتایج حاصل از آن را در جهت اهداف تعالی انسان، جامعه و طبیعت ارزشیابی می­کند. پژوهشگر باید درک صحیحی از قلمرو علم و دین داشته باشد و توفیق پانهادن در مسیر تعالی انسان و جامعه را ارج بنهد. انیشتین بر این باور بود که علم می­تواند توسط کسانی خلق شود که از اشتیاق برای فهمیدن حقیقت اشباع شده اند، اما ریشه این­گونه احساس در دنیای مذهب جوانه می زند.(۸) آنچه باعث استحکام ارتباط بین فرد پژوهشگر، جامعه و طبیعت می شود، مجموعه­ای از بایدها و نبایدهاست که ارزش کار پژوهشگر را بالا برده و در ارزشیابی دینی قابل قبول باشد. مجموعه این بایدها و نبایدها، اصول اخلاقی پژوهشگر را می سازد که می­تواند از نظر فردی و جامعه بسیار تاثیرگذار باشد.
تعریف اخلاق. براساس تعریف سقراط، فیلسوف یونان باستان ، اخلاق نوعی پژوهش و تفحص در زندگی است که به بررسی اصول اخلاقی در اعمال بشر می پردازد. این علم مرجعی است برای تشخیص آنچه که درست و یا غلط تلقی می شود. همچنین، می توان از اخلاق به­عنوان شاخه ای از فلسفه، یاد کرد که به بررسی مفاهیمی مانند خوب و یا بد، درست و یا نادرست، عدالت و یا جنایت می پردازد.(۹) بر این اساس رایج­ترین تعریف برای اخلاق ، معیار هایی برای درست رفتار کردن است تا بتوان به­درستی بین یک رفتار قابل قبول و یک رفتار غیر قابل قبول فرق گذاشت. در عین حال، می­توان اصول اخلاقی را با توجه به نوع رشته علمی تعریف کرد. به­عنوان مثال، اخلاق­مند(۱۰) پزشکی کسی است که به مطالعه استانداردهای اخلاقی در پزشکی می­پردازد.(۱۱) گاهی نیز ممکن است از اخلاق به­عنوان یک روش و یا چشم­اندازی برای تصمیم­گیری و تجزیه و تحلیل مسائل و مشکلات پیچیده، استفاده شود. مانند مسئله پیچیده گرم شدن زمین که پژوهشگران بسیاری آن را از منظرهای گوناگونی تفسیر می کنند؛ در حالی­که یک اقتصاددان هزینه و منافع حاصل از سیاست­های مختلف مربوط به گرم شدن زمین را بررسی می­کند، یک اخلاق­مند زیست محیطی می­تواند ارزش ها و اصول اخلاقیِ در خطر را بررسی کند.
در طبقه­بندی دیگری ، موسسه های و مشاغل مختلف برای رسیدن به اهداف منحصربه­فرد خود، اصول اخلاقی مناسب و ویژه­ آن اهداف را ارائه می­کنند. این اصول به کارمندان در هماهنگ کردن فعالیت­ها و انجام دادن مسئولیت­های عمومی بسیار کمک می­کند. برای مثال، اصول اخلاقی حاکم بر علم پزشکی، حقوق، مهندسی و تجارت، هرکدام شامل مجموعه­ای از مقررات هماهنگ­کننده در انجام فعالیت­های ﺁن حرفه است. این قواعد اخلاقی حتی توسط پژوهشگران، مخترعین و دانشمندان در رسیدن به اهداف خود در پژوهش نیز به­کار برده می­شود. به­علاوه، یک متخصص نیز در این زمینه وجود دارد که این قواعد را دقیق مطالعه کرده و نقاط ضعف و قوت آنها را در عمل بررسی می­کند.
قانون، عرف، اخلاق. اکثر مردم قواعد اخلاقی را در خانه، مدرسه و دیگر مکان‍‍های اجتماعی یاد می گیرند. اگرچه راه­های تشخیص درست و نادرست را در طول دوران کودکی می­آموزند، اما رشد اخلاقی در طول زندگی و از طریق عبور از مراحل مختلف بالغ­شدن صورت می­گیرد.(۱۲) این اصول اخلاقی در همه جا وجود دارد و چنان فراگیر شده است که شاید به­عنوان یک عرف عام یا حس معمولی، فرد را ملزم به رعایت­شان می کند. از سوی دیگر، اگر اخلاق چیزی بیش از یک حس معمولی باشد، پس چرا بسیاری از اختلافات در مسائل اخلاقی در جامعه به وجود می­آید؟
اکثر جوامع دارای قوانین حقوقی حاکم بر رفتار هستند. معیارهای اخلاقی تمایل به گسترده شدن دارند، اما در عین حال، غیررسمی­تر از قوانین هستند. اگرچه اکثر جوامع از قوانین برای به اجرا درآوردن گسترده اخلاق استفاده می­کنند و برای بیان قواعد اخلاقی و حقوقی از مفاهیم مشابه یکدیگر استفاده می­شود، اما باید این نکته مهم را به یاد داشت که اخلاق و قانون یکسان نیست. یک عمل ممکن است قانونی، اما غیراخلاقی باشد، اما عمل دیگری می­تواند غیرقانونی، اما اخلاقی باشد. حتی می­توان از مفاهیم و اصول اخلاقی برای انتقاد، ارزیابی، پیشنهاد و یا تفسیر قوانین استفاده کرد. به­عنوان مثال، در طول قرن­های گذشته، بسیاری از اصلاح­طلبان اجتماعی، شهروندان را به نقض قوانین به­منظور اعتراض به آنچه آنها به­عنوان قوانین غیراخلاقی یا غیرعادلانه، می­دانستند، ترغیب می­کردند. به­طور کلی، می­توان گفت سرپیچی مسالمت­آمیز از اصول مدنی، از راه­های اخلاقیِ بیان دیدگاه­های سیاسی است.
ضرورت پایبندی به اخلاق در علم
دانستن قواعد اخلاقی برای تمام کسانی که پژوهش می­کنند و دانش می آموزند، ضروریست. دلایل متعددی برای توضیح اینکه چرا پایبندی به معیارهای اخلاقی در پژوهش مهم است وجود دارد. از جمله اینکه:
ترویج معیارهای اخلاقی در انجام پژوهش، از جمله ممنوعیت در جعل و تحریف نتایج، ممنوعیت بد نمایش دادن داده­های پژوهش برای ایجاد ابهام و درک ناقص خوانندگان و استفاده­کنندگان نتایج، احترام به طبیعت و موجودات زنده و تلاش برای حفظ محیط زیست سالم، سبب ترویج صداقت، درستکاری، راستگویی و پایبندی به اصول انسانی در جامعه می­شود. فرد پژوهشگر تلاش می کند تا خود را به رعایت قوانین و معیارهای اخلاقی در پژوهش موظف کند و این خود باعث قانونمندی امور و رعایت نظم و انضباط می شود. به­عبارت کوتاه­تر: اخلاق، تولید اخلاق می­کند و رعایت اخلاق، میزان اخلاق پذیری را افزایش می دهد.
از آنجا که پژوهش غالبا حاصل میزان زیادی از همکاری و تعاون در میان بسیاری از افراد مختلف از رشته های مختلف، نهادها و سازمان­های متفاوت می­باشد، ترویج استانداردهای اخلاقی در کار گروهی از قبیل اعتماد، مسئولیت­پذیری، احترام متقابل و رعایت انصاف بسیار ضروریست. به­عنوان مثال، بسیاری از معیارهای اخلاقی در پژوهش به­صورت رهنمودهایی برای تالیف، حق واگذاری چاپ(۱۳)، سیاست ثبت اختراع و اشتراک گذاری داده­ها و قوانین محرمانه در بررسی حرفه­ای برای حفاظت از منافع مالکیت فکری طراحی شده اند که، در عین حال، همکاری و هماهنگی بین اعضا گروه را توسعه می­دهند؛ چراکه اکثر پژوهشگران معتقدند با همکاری و مشارکت با گروه­های علمی مختلف اعتبار پیدا می­کنند و از طرفی نیز دوست ندارند ایده ها و داده ­هایشان دزدیده شود و یا قبل از تایید فاش شود.
بسیاری از معیارهای اخلاقی به پژوهشگر این اطمینان را می­دهند که بتواند در مسئولیت اجتماعی خود به­خوبی انجام وظیفه کرده و پاسخ­گوی مردم باشد. بخشی از قوام جامعه به مسئولیت های اجتماعی است. بدین منظور، سیاست ها و دستورالعمل هایی وجود دارد تا مانع سوءرفتار پژوهشگر شود، مثل وقتی که پژوهشگر از انسان­ها یا حیوانات در پژوهش استفاده می­کند؛ این دستورالعمل ها تحت­عنوان اخلاق زیستی تعبیر می شوند.(۱۴) این دستورالعمل ها، پژوهشگر را در قبال انسان و حیوانات مورد آزمایش بسیار مسئولیت­پذیر می­کند.
رعایت اصول اخلاقی در پژوهش ها به افزایش حمایت عمومی از پژوهش کمک می­کند. مردم، اگر از صداقت و کیفیت بالای مشارکت مطمئن باشند، بسیار دوست دارند در طرح­های پژوهشی سرمایه­گذاری کنند.(۱۵)
لغزش از اصول اخلاقی در پژوهش ها می­تواند به­طور قابل توجهی به انسان ها و موجودات دیگر آسیب برساند. به­عنوان مثال، پژوهشگری که در یک کلینیک داده­های آزمایشی را جعل می­کند، ممکن است موجب آسیب و یا حتی کشته شدن یک بیمار شود و یا پژوهشگری که نتواند دستورالعمل های مربوط به ایمنی زیستی در پرتودرمانی را رعایت کند، می­تواند سلامتی و امنیت خود، کارکنان و دانشجویان را به خطر بیاندازد.(۱۶)
قوانین و سیاست­های لازم برای اخلاق در پژوهش
با توجه به اهمیت اخلاق در انجام پژوهش ها، اکثر جوامع حرفه­ای، سازمان­های دولتی و دانشگاه­ها، سیاست­ها و دستورالعمل های خاصی را در زمینه اخلاق در پژوهش اتخاذ کرده­اند. بیانیه ها و منشورهای اخلاقی حاصل این توجه است که امروزه در جامعه ما نیز فراوان به چشم می خورد. در زیر به توضیح برخی از آن سیاست ها، بلکه قواعد اخلاقی پرداخته می­شود:
صداقت ورزی
در تمامی مراحل علمی، اعم از گزارش و انتشار داده­ها، نتایج، روش­ها و مراحل به نتیجه رسیدن طرح تحقیقاتی، به حکم اخلاق، باید صداقت داشت و از جعل و بد نمایش دادن داده­ها که منجر به فهم نادرست از نتایج ­شده و همچنین اسباب فریب همکاران و عموم مردم را فراهم می­کند، باید اجتناب کرد. به­عنوان مثال، در بعضی از کلاهبرداری­ها، مانند کلاهبرداری بانکی، مرتکبین از همان ابتدا غیرصادق هستند و با آگاهی کامل از کار خود آن را انجام می‍دهند. اما بیشتر دانشمندان وقتی متوجه می­شوند که مثلا تعدادی از اندازه­گیری­ها با بقیه متفاوت است ممکن است شک کرده و قبل از ارائه داده­ها برای بررسی و انتشار، آنها را از فرآیند تجزیه و تحلیل حذف کنند.(۱۷) هیچ اندازه­گیری ای قابل حذف نیست، مگر آنکه تکرارپذیر نباشد. به­عبارت دیگر، آنچه منتشر می­شود باید قابلیت تکرار داشته باشد و پژوهشگر از تکرارپذیری نتایج اطمینان داشته باشد.
پژوهشگر در هر سطح و مقامی که باشد، باید جسارت پذیرش آنچه را که نمی­داند، داشته باشد. امام علی(ع) می­فرمایند: «شما را سفارش می­کنم به اینکه هرگز از گفتن «نمی­دانم» در برابر سئوالی که پاسخش را نمی دانید، احساس شرم نکنید. هرگز خجالت نکشید از تعلم چیزی که آن را نمی­دانید».(۱۸) برای دانستن دقیق باید تلاش کرد و تنها نتایج دقیق را منتشر کرد. تلاش و تجربه، گاه با اشتباهاتی همراه است. باید توجه داشت که اشتباه جهان را به حرکت درمی­آورد. هرگز نباید از اشتباه ترسید. اجازه داریم اشتباه های زیادی انجام بدهیم، به جز اشتباهی که ما را نابود کند! اگر اشتباهی مرتکب نشده اید، این بدان مفهوم است که تلاش کاملی انجام نداده اید. جسارت آغاز، مادر همه افتخارات بشر است و برای کسب این افتخارات اشتباهات زیادی گزارش شده است. بنابراین، نباید از اشتباه کردن ترسید، اما نباید خطا کرد. ارتکاب اشتباه به­خودی خود خطا نیست، اصرار بر آن خطاست. در مسیر بازگشت به مسیر درست، اولین ایستگاه صداقت است. باید اشتباه خود را با صداقت کامل پذیرفت و از آن برای عبور در مسیر موفقیت بهره برد. اشتباه کردن خصوصیت انسان است، اما اصرار در تکرار اشتباه (انجام خطا) خصوصیت شیطانی است. اصرار در تکرار اشتباه، نوعی لجاجت بی­منطق است. امام علی (ع) می­فرمایند: «لجاجت و مقاومت بی­دلیل، تدبیر و اندیشه را از بین می­برد».(۱۹)
اشکال عدم صداقت در کار علمی:
عدم صداقت در کار علمی اشکال متفاوتی دارد مانند:
- تحریف داده­ها به صورت ارائه یک گزارش انتخابی تحریف­شده، شامل حذف اطلاعات متناقض به­منظور دست بردن در نتایج،
- دستکاری در داده­های تجربی، به­منظور برجسته­تر جلوه دادن کار علمی،
- سرقت آثار علمی(۲۰)، مانند سرقت نتایج پژوهش دیگران با استفاده از کپی دقیق و یا بازنویسی کار دیگران،
- ارجاع ندادن درست به کار دیگران به ­هنگام بیان عقاید دیگران و یا به ­هنگام مقایسه نتایج کار خود با نتایج پژوهش های دیگران،
- استفاده نادرست از اطلاعات به­دست ­آمده از ویراستاران و ارزیابان حرفه­ای در طول فرآیند انتشار نتایج،
- نقض عمدی مقررات. به­عنوان مثال، عدم رعایت مقررات مربوط به استفاده از انسان­ها، مراقبت از حیوانات،
- استفاده از منابع مالی و یا استفاده از بودجه تخصیص داده­شده در جهت پیشبرد پژوهش برای اهداف شخصی،(۲۱)
بی­طرفی در پژوهش
تلاش برای جلوگیری از هرگونه اعمال نظر و تصمیم گیری های شخصی در تجزیه و تحلیل و تفسیر داده ها و دخالت ندادن تفکرات نادرست فردی به هنگام بررسی و داوری پژوهش های همکاران، از مصادیق بی طرفی در پژوهش است. بی طرفی در پژوهش به این معنا است که نتایج به­دست آمده بر یافته های علمی پیشین استوار باشد و نه نگرش شخصی فرد، به­گونه ای که اگر شخص دیگری همان روش و روند را انجام دهد به همان نتایج دست یابد. یعنی داده های به­دست آمده مستقل از نوع فرد پژوهشگر باشد.
اهمیت بی طرفی در پژوهش
بی طرفی در پژوهش در دو جنبه زیر مهم است:
الف) بی طرفی در اندازه گیری: برای جلوگیری از هرگونه اعمال نظر های شخصی در تفسیر کمی واژه هایی مانند: «سبز»، «گرم»، «زیاد»، «قابل توجه»، «ناچیز» دانشمندان تلاش می کنند تا از دخالت حواس انسان با استفاده از ابزار های اندازه گیری استاندارد مانند طیف سنج، دماسنج، زمان سنج و ولت متر، تا حد امکان جلوگیری کنند. تمامی نتایج در یک مقیاس عددی استاندارد بیان می شوند به­گونه ای که برای همگان قابل فهم باشد.
ب) بی طرفی قومیتی : پرهیز از دخالت تعصبات فرهنگی و قومی و نژادی. فاش ساختن منافع شخصی و مالی که ممکن است بر روند کار تاثیرگذار باشد یکی دیگر از جنبه‍های بی‍طرفی در پژوهش محسوب می‍گردد. اما در عین حال، نباید فراموش کرد که بی طرفی امری کاملا نسبی است. این نسبی بودن بی طرفی از آن جهت است که اولا انتخاب یک موضوع خاص برای پژوهش معمولا براساس نظرات شخصی است. ثانیا انتخاب وسایل و ابزار و روش اندازه گیری نیز تحت­تاثیر تصمیمات فردی است. همچنین محدودیت های ابزار و دستگاه انتخاب شده باعث نادیده گرفتن پاره ای از ویژ گی های جسم مورد مطالعه می شود. علاوه بر این، هر پژوهشگر دارای یک­سری نظرات در مورد یک موضوع خاص است که این نظرات می تواند در طراحی روند پژوهش تاثیرگذار باشد. با توجه به اینکه انتخاب هدف و روند اندازه گیری تصمیماتی فردی است می‍توان گفت هنگامی که نتایج به یک سیستم بزرگتر تعمیم داده می شود دیگر دارای بی طرفی نخواهند بود.
امانت­داری
لازمه امانت­داری، داشتن صداقت و ثابت­قدم بودن در پایبندی به اصول دقیق رفتاری است. باید عهد و پیمان خود را نگه داشت، در فعالیت­ها صادق بود و با خلوص نیت کار کرد. باید از بی­دقتی و سهل انگاری اجتناب کرد و از فعالیت­های پژوهشی، ازجمله جمع­آوری داده­ها، طراحی پژوهش و مکاتبات با سازمان­ها و یا مجله ها به­خوبی حفاظت نمود. همه اینها امانت هایی در دست پژوهشگر و همکاران او هستند که باید از آنها استفاده مطلوب کند.
آزادسازی علم
داده­ها، نتایج، ایده­ها، وسایل و منابع مورد استفاده خود را باید با دیگران به اشتراک گذاشت و همواره از انتقادها و ایده­های جدید استقبال نمود. آزادسازی یکی از مهم­ترین عوامل در پژوهش­های علمی است که برای دستیابی به اهداف علمی، قادرساختن جامعه به بهره­مندی از نتایج پژوهش، همچنین برای ترویج خلاقیت و افزایش همکاری در جامعه، می­تواند بسیار مفید باشد.
از معصوم(ع) روایت شده که «زکات علم نشر آن است»(۲۲). علم بر اساس محدودیت­های تفکر ما حاصل می­شود، لذا باید در جوامع مختلف ارائه شود تا مورد نقد و بررسی دیگران قرار گرفته تا تکمیل­تر شده و در نهایت، به کمال برسد. به­علاوه، دانشمند متعلق به همه جوامع است و باید همه از خدمات او بهره­مند شوند. هیچ لذتی بالاتر از نشر علم و خدمت به جامعه برای دانشمند نیست. پژوهشگر با نشر علم، خود را در معرض مخاطره و نقد دیگران قرار می دهد و از رهگذر آن به اصلاح یافته های خویش نایل می شود و سهمی در علم می برد. بایستگی انتشار یافته های علمی از همینجاست. هر چه دامنه انتشار بزرگتر باشد، بیشتر می­تواند در معرض دید و انتقاد قرار بگیرد. بنابراین، هم اخلاق دینی و هم روش علمی حکم می کند که دانشمند نتایج و یافته های خود را در اختیار جامعه علمی قرار دهد و نقدپذیر باشد.
یک بحث جنجالی و قدیمی تقابل آزادسازی و پنهان­کاری است که قدمت آن به قدمت پیدایش علم در دنیا می رسد. به اشتراک گذاشتن اطلاعات و افکار به فلسفه یونان باستان برمی­گردد که با تاکید بر بحث های منطقی و آزاد همراه بوده و یکی از ارکان اصلی در ظهور اولین دانشگاه ها در طی قرن دوازدهم میلادی نیز بوده است. اولین دانشگاه ها به منظور ترجمه، به اشتراک گذاشتن و اندیشیدن بر روی متون قدیمی کشف شده از کتابخانه­های اسلامی در طی جنگ های صلیبی شکل گرفتند.
آزادسازی علم و به اشتراک گذاردن دستاوردهای علمی از این حیث که گاه راه را برای سرقت علمی باز می کند و حق مالکیت دانشمند را به مخاطره می اندازد، همواره نگران­کننده بوده است. اما ازجمله راه های پیشگیری از آن مخاطرات و نگرانی ها، ایجاد نظام ثبت اختراعات و دستاورد هاست. در طول سال ۱۴۰۰ میلادی، بسیاری از مردم انگلستان نگران اثرات منفی حفظ اسرار در صنعت و تجارت بودند. در سال ۱۴۴۹ میلادی پادشاه هنری ششم(۲۳)، اولین دستور ثبت اختراع را صادر کرد. در سال ۱۶۴۱ میلادی، در ایالت ماساچوست(۲۴)، اولین حق ثبت اختراع برای ساخت نمک صادر گردید. حق ثبت اختراع توسط دولت به مخترعان داده می­شود تا در ازای افشای اسرار آن در مدت زمان محدودی از اختراع حمایت شود و دیگران حق بهره برداری از آن را نداشته باشند. در پایان سال ۱۷۰۰ میلادی، «توماس جفرسون»(۲۵) و «بنجامین فرانکلین»(۲۶) و دیگر بنیان­گذاران ایالت متحده به اهمیت حق ثبت اختراع در ترویج نوآوری­های علمی و فنی پی بردند و بندی را در قانون اساسی قرار دادند که براساس آن کنگره متعهد می­شود که در جهت پیشرفت علم و هنرهای مفید به مخترع در مدت زمان محدودی حق انحصاری اختراع را اعطا کند. در حال حاضر، دولت امریکا به مدت ۲۰ سال از حق ثبت اختراع حمایت می­کند.
همین­طور می­توان مجله های علمی را از دیگر نهادهای اجتماعی دانست که به ترویج و آزادسازی در علم کمک می­کنند. در طول تاریخ، دانشمندان نگران سرقت ایده­های خود بوده­اند. به­طور مثال، «لئوناردو داوینچی»(۲۷) برای جلوگیری از سرقت ایده­های خود آنها را به­صورت معکوس می­نوشت. به­همین دلیل، در سال ۱۶۶۵، انجمن سلطنتی انگلیس، اولین مجله علمی را با نام «واکنش­های فلسفی انجمن سلطنتی»(۲۸) تاسیس کرد. این مجله به­منظور تبادل سریع ایده­ها در میان دانشمندان ایجاد گردید و به ایجاد اعتبار برای کشفیات علمی نیز کمک می کرد. امروزه هزاران مجله علمی مختلف چاپ می­شود و اولین کسی که اقدام به چاپ مطلبی دست اول در مجله­ای می­کند، صاحب ایده محسوب می شود.
با این حال، در پژوهش­های صنعتی و نظامی رازداری حرف اول را می­زند. در صنعت، با پژوهش­های علمی همانند اسرار تجارتی برخورد می­شود و تنها زمانی داده­ها و نتایج به اشتراک گذاشته می­شود که منجر به منافع و سود مالی شود. علم با کاربرد صنعتی در سال ۱۸۵۰، هنگامی که شرکت­­های آلمانی عده­ای شیمیدان را برای تولید رنگ­های صنعتی استخدام کردند، بنیان نهاده شد. در آمریکا، بخش خصوصی خیلی بیشتر از دولت از پژوهش های علمی و صنعتی حمایت می­کرد، اما بعد از جنگ جهانی دوم، دولت نیز اقدام به حمایت­های مالی از پژوهش ها کرد. از سال ۱۹۸۰، با افزایش سرمایه گذاری­های سنگین در داروسازی، بیوتکنولوژی، الکترونیک و کامپیوتر، و به­تازگی، فناوری نانو، این روند تغییر پیدا کرده است و بخش خصوصی بخش عمده ای از پژوهش­ها را حمایت می­کند. ارتش نیز از نهادهای دیگری است که پژوهش­های علمی را در خفا انجام می دهد. در طول قرن گذشته، دانشمندان در این نوع از پژوهش­ها بسیار کمک کرده­اند. پنهان­کاری در صنعت را با طرح هزینه های انجام پژوهش ها و مسئله کسب سود، توجیه می کنند؛ و پنهان­کاری در ارتش را با طرح مسئله کمک به امنیت جامعه.
در پژوهش­های علمی، باز بودن فضای علمی نه­تنها مستلزم به اشتراک­گذاری اطلاعات است، بلکه به اشتراک گذاشتن برخی ابزارها و اطلاعات کاربردی مانند داده­ها، نتایج و روش­ها نیز نیاز است. عدم شفافیت و باز نبودن فضا بدین معنی است که حل مشکلات علمی تنها به عده­ کمی از دانشمندانی محدود می­شود که در این فضا کار می­کنند. معمولا به­علت نبودن دانش جامع و کافی در یک چنین فضای محدودی، حل مشکلات به شکست منتهی می­شود.

فواید آزادسازی علم

الف) جنبه های علمی
آزادسازی علم به طرق مختلفی سبب ترویج علم می­شود:
- باعث ارتقا و افزایش سرعت، کیفیت و کارایی پژوهش می­گردد، چون باعث می­شود که پژوهشگران یک کار علمی را مجددا در گروه­های مختلف تکرار نکنند و به کار یکدیگر نیز اعتماد داشته باشند. مثلا، یک دانشمند می­تواند از داده­ها، نتایج و روش­هایی که در یک مجله وجود دارد، در کار خود استفاده کند و این به پژوهش های علمی و کسب نتیجه سرعت می­دهد.
- آزادسازی علمی برای تایید فرضیه­ها، تئوری­ها و نتایج ضروریست. ایده کوانتایی بودن انرژی اول بار توسط پلانک در ابتدای قرن بیستم به­صورت یک فرضیه بیان شد، اما پنج سال بعد انیشتین در مطالعه پدیده فوتوالکتریک آن را عمیقا اثبات و تایید نمود.(۲۹)
- از آنجایی که اعتماد در علم بسیار مهم است، آزادسازی منجر به ترویج اعتماد در بین پژوهشگران و ارتقای همکاری در بین آنها می­گردد.
- قرار گرفتن پژوهشگران در مقابل ایده­ها، فرضیه­ها و تئوری­های مختلف، منجر به ارتقای خلاقیت در علم می­شود. پژوهشگر به هنگام ارائه نتایج خود، به مشکلات موجود و روش حل مسئله پرداخته و در نهایت، پیشنهادهایی برای پژوهش­های بعدی ارائه می­کند که خوانندگان را به تفکر وامی­دارد.
ب) جنبه های غیرعلمی
آزادسازی علم از جنبه­های غیرعلمی نیز اهمیت دارد:
- اعتماد و حمایت عمومی را جلب می­کند. پژوهشگر با معرفی کار خود به عموم مردم نشان می­دهد که کار او شایستگی حمایت عمومی را دارد.
- نشان می­دهد که پژوهشگر شایسته دریافت بودجه عمومی بوده است.
- باعث ترویج خوبی ها و کاستن از بدی­ها می شود. پژوهشگر در این راستا دارای یک­سری بایدهای اخلاقی است که با ارائه فعالیت‍های خود می‍تواند این باید‍ها را توسط دیگران به اجرا در آورد.(۳۰)
احترام به مالکیت فکری
ثبت اختراع و واگذاری حق چاپ از اشکال مهم مالکیت فکری است. بنابراین، بدون اجازه، داده­ها، روش­ها و نتایج دیگران را نباید منتشر نمود. در صورت استفاده از نتایج دیگران در کار خود، باید در قسمتی مناسب و بجا از پژوهشگر تشکر و قدردانی کرد. هرگز نباید آثار علمی دیگران را سرقت کرد.
تصمیم گیری در مورد آوردن نام همکاران با عنوان نویسنده یا کمک نویسنده کار سختی است. پژوهشگران باید روند آوردن نام افراد را به­درستی بدانند تا هم از کار و ایده خود محافظت کنند و هم از کلاهبرداری علمی جلوگیری شود. نام کسی به­عنوان نویسنده در مقاله ذکر می شود که به­طور قابل توجهی، هم در پژوهش و هم در نوشتن مقاله، نقش داشته باشد. علاوه بر این، تمامی کسانی که نام­شان به­عنوان نویسنده آورده شده است باید هرگونه مسئولیت محتوای پژوهشی را برعهده بگیرند. بهترین راه برای جلوگیری از اختلافات، در مورد اینکه اعتبار اصلی انتشار یک مقاله از آن چه کسی و سهم دیگر همکاران چقدر باشد این است که از همان ابتدای کار در مورد این مسائل صحبت شود، حتی اگر برخی افراد ناراحت شوند. بدین صورت، ترتیب پژوهشگران در ارائه نتایج پژوهش به­صورت یک مقاله، به میزان مشارکت آنها در پژوهش اعتبار می­دهد. این کاملا غیراخلاقی خواهد بود اگر ایده ها و نتایج بدون رعایت سهم و میزان مشارکت افراد انتشار یابد.(۳۱) همچنین، این کاملا غیراخلاقی است که نام یک نفر، بدون آنکه در پژوهش مشارکت داشته باشد، در بین پژوهشگران آورده شود.

نظرات کاربران
درباره کتاب جستارهایی در اخلاق پژوهش