فیدیبو نماینده قانونی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .

کتاب تقلب علمی
جنبه‌های اجتماعی و حقوقی

نسخه الکترونیک کتاب تقلب علمی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب تقلب علمی

میزان بالای تولید علم در جهان، افزایش تعداد مراکز آموزشی و پژوهشی علمی در سراسر دنیا، برگزاری همایش‌ها و گردهم‌آیی‌های متعدد در اقصی‌نقاط عالم که معمولا ایده‌های مختلفی در زمینه‌های نوآوری‌های پژوهشی در آنها مطرح می‌شود و هیچ تضمینی برای حفظ حق تالیف در آن وجود ندارد، سهولت دسترسی به دستاوردهای علمی دیگر پژوهشگران بدون اطلاع ایشان، و امکان بهره‌گیری از نرم‌افزارهای مختلف در دستکاری محتوای پژوهش‌ها، همگی از جمله مقولاتی هستند که می‌تواند اخلاق علمی را خدشه‌دار سازد و در نتیجه ضروری است که تدبیری برای جلوگیری از این تخطی‌ها اندیشیده شود.
جلوگیری از هنجارشکنی اخلاقی در عرصه علم مستلزم فعالیت در دو حوزه است. نخست حوزه هنجارین که همانا شامل گفتگو و مباحثه درباره مبانی و فلسفه اخلاق علمی و مصادیق هنجارین رعایت اخلاقیات در علم است که انتشار و گسترش چنین مباحثی در جامعه فراخ علمی، اعضای این جامعه را با این هنجارها آشنا نموده و به رعایت آن تشویق می‌کند. حوزه دیگر، حوزه قانونگذاری و شفافیت حقوقی است. واقعیت آن است که تخطی بسیاری از افراد از هنجارها در این حوزه ناشی از عدم آگاهی و اطلاع آنها از قواعد مرسوم است. قانون می‌تواند به افراد کمک کند که به روشنی از حد و مرزها در هر کاری اطلاع یابند و در نتیجه با اتکای به این دانش، اقدام به عمل نمایند و مسئولیت عملکرد خویش را نیز بر عهده گیرند.
کتاب حاضر از جمله آثار پژوهشی است که به بحث آسیب‌شناسانه از جایگاه اخلاق و هنجارهای اخلاقی در حوزه علم می‌پردازد و با تمرکز بر مقوله «تقلب علمی» که به‌ویژه در سال‌های اخیر در محافل علمی و دانشگاهی ما محل بحث و منازعه بوده است، ابعاد مختلف این پدیده را مورد کاوش قرار می‌دهد.

ادامه...
  • ناشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 1.94 مگابایت
  • تعداد صفحات ۲۶۰ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب تقلب علمی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



مقدمه

تقلب علمی و فساد آموزشی در زمره جرائم یقه سفیدها تلقی می شوند. در گذشته جامعه و دولت با جرائم یقه سفیدها چون کلاهبرداری و تقلب، اختلاس و ارتشا و جرائم رایانه ای با اغماض بیشتری برخورد می کرد اما با آشکار شدن دامنه تاثیرات مخرب آنها هم اکنون تشدید مجازات مرتکبان این جرائم، در دستورکار نظام های حقوقی قرار گرفته است.
این نوع جرائم که با روند مدرنیزاسیون و دیوان سالاری و توسعه زندگی شهری ارتباط دارد، محصول عدم تطابق بین اهداف و انتظارات با وسایل و مقدورات نیل به آنها در شرایطی است که افراد از نظر ملکات اخلاقی ضعیف باشند.
اثرات فرسایشی و منفی پدیده هایی چون تقلب علمی از آن رو مضاعف است که مراکز علمی و صاحبان قلم و اندیشه و قشر تحصیلکرده «گروه مرجع» تلقی شده و خود نماد فضیلت و اخلاق و کانون هنجارساز تلقی می شوند. اجتماعات علمی و دانشگاه ها مرکز رشد شخصیت متعالی و محل کسب فضائل علمی و عملی و خرد منفصل جامعه و نهاد آگاهی مشبک به شمار می روند؛ نهادهایی که محل رشد هنجارهای علمی و پرورش شهروندان مسئول و مدنی و هسته پیشتاز حل مسائل جامعه هستند.
به دلیل این شان و جایگاه است که تقلب علمی آنگاه که به قشر تحصیلکرده جامعه منتسب شود به عامل فروپاشی بنیان های اخلاقی جامعه در زمینه های وسیع تر تبدیل خواهد شد.
تقلب علمی و فساد آموزشی روند توسعه علمی را از مدار سالم و پویای آن خارج نموده و موجب می شود روند تولید علم جای خود را به شکل گیری کارخانه های مدرک سازی دهد. رواج جعل و فریب و دروغ و مدرک گرایی، مرجعیت نهادهای علمی را مخدوش می کند و اثرات روانی منفی بر جوانان و نوجوانان و نظام های ارزشی آنان باقی می گذارد.
شایسته است برای پیشگیری از روند رو به رشد پدیده تقلب علمی به ریشه ها پرداخت و در این کنکاش علمی جامع نگر بود. رابطه متقابل همه عوامل شناختی، خانوادگی و فیزیولوژیک، روان شناختی، اجتماعی، مدیریتی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را با هم لحاظ کرد و برای رسیدن به راه حلی بومی و ایرانی، از سنت های علمی و آموزشی کشور نیز بهره جست.
به نظر می رسد برای پیشگیری و مقابله با این پدیده که در سال های اخیر شاهد نمونه ها و مصادیق بسیاری از آن بوده ایم، نیازمند تمهید سیاست مدوّن و مطالعه شده ای هستیم. همچنین مراکز علمی و آموزشی کشور باید در ابعاد ساختاری و فنی، به شناخت جامعی از این پدیده دست پیدا کنند و به ابزارها، رویه ها و هسته های تصمیم ساز مناسب تجهیز شوند و با سایر بخش های ذی ربط وارد تعامل، ارتباط و همکاری شوند.
این کتاب با هدف ایجاد اشراف و آگاهی علمی همگان به ویژه مدیران مراکز علمی کشور تهیه شده است؛ از این رو تلاش شد با رویکردی اجتماعی، مدیریتی و حقوقی ابعاد مختلف مسئله واکاوی شود و از درج مطالب پیچیده و تحلیل ها و نقدهای خسته کننده حقوقی و ذکر مطالب جزئی و فنی حقوقی پرهیز شده تا مطالعه کتاب برای افراد غیر حقوق دان نیز مفید باشد. در عین حال در فصل ششم اطلاعات جامعی از ظرفیت های حقوقی کشور برای مقابله با این پدیده شوم ارائه شده است.
ساختار کلی نوشتار حاضر در هفت مبحث زیر ساماندهی شده است:

- تعاریف و مفاهیم
- بررسی ابعاد مسئله (مسئله شناسی)
- ابعاد جرم شناسی پدیده تقلب علمی
- فساد آموزشی
- سرقت ادبی
- قوانین و مقررات مبارزه با تقلب علمی و جرائم آموزشی در ایران
- راهکارهای مبارزه با تقلب علمی

تلاش شد تا این نوشتار برآیند کلیه مطالعات و تاملات ایرانی در زمینه موضوع تقلب های علمی باشد. از این رو حتی نظرات کارشناسان دانشگاهی که در مصاحبه ها ابراز شده، انعکاس یافته تا در فقدان مقالات و مطالعات معتبر به زبان فارسی، دست کم دیدگاه های موجود در کشور امکان بازتاب در این سند را پیدا کند. از طرفی به دلیل فقدان آثار مکتوب به زبان فارسی ناگزیر شدیم در فصل چهارم و پنجم به ترجمه منابع خارجی رو آوریم. بخش های عمده ای از مطالب این دو فصل ترجمه آثاری است که مشخصات آنها در متن مطالب، همچنین در فهرست منابع کتاب آمده است.
امید است این مجموعه برای دانشگاهیان، پژوهشگران، مدیران و دست اندرکاران مفید واقع شود. اطلاع از نظرات اصلاحی خوانندگان محترم برای نگارنده مغتنم و موجب سپاس گذاری است.

غلامرضا ذاکرصالحی
دانشیار موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی
Grsalehi1@yahoo.com

فصل ۱: تعاریف و مفاهیم

تقلب علمی مفهومی گسترده و عام است؛ هم به لحاظ فراوانی مصادیق و هم از نظر دارا بودن ابعاد مختلف روان شناختی، جامعه شناختی و حقوقی.
به نظر پل. جی فریدمن، چنانچه دقت و مراقبت بیشتری در تعریف اصطلاحات و چارچوب های ارجاع و پیش داوری ها به عمل آوریم، مناقشه طولانی بر سر تقلب علمی بهتر درک خواهد شد. به اعتقاد این استاد دانشگاه سان دیه گو کالیفرنیا، ما در حد کفایت درباره وقوع تقلب های آشکار و جدی اطلاعات داریم اما دانش بسیار اندکی در مورد شیوع دیگر روش های آن داریم. از این رو ضرورت دارد به آموزش فعالان علمی و مصرف کنندگان کالاهای علمی بپردازیم (فریدمن،(۱) ۱۹۹۲). دیگر پژوهشگران نیز معتقدند مفهوم تقلب علمی به عنوان یک مسئله و مشکل مهم و اصیل برای علم معاصر همچنین برای مشارکت کنندگان در نظام تحقیقات و افراد خارج از این حوزه که تحت تاثیر آن قرار دارند و از فقدان شفافیت مفهوم تقلب علمی رنج می برند، شناخته شده است. به نظر آنان این مفهوم با مصادیق بی ادبی حرفه ای، عدم توافق روش شناختی و گاهی نزاع سیاسی خلط می شود (نول،(۲) ۱۹۹۲).
توماس ماوس معتقد است با توجه به انتقال بحث تقلب علمی از قلمرو خصوصی به قلمرو عمومی، مصادیق و درخواست های جدیدی در نظام تحقیقاتی مطرح شده است. بنابراین تفکیک جنبه ها و مصادیق مختلف این مفهوم اهمیت ویژه ای دارد (ماوس،(۳) ۱۹۹۲).

تعریف واژه تقلب

تقلب از ریشه «قلب» است. «قلب الشیء» یعنی آن را از صورت یا حالت خودش برگرداند به نحوی که آن را واژگون نماید (لوئیس معلوف،المنجد ۱۹۶۵: ۶۴۸).
تقلب در فارسی به معنی دست انداختن در امور به خواست خود است (لغت نامه دهخدا، ذیل واژه تقلب).
در فرهنگ عمید، تقلب به معنی برگشتن از حالی به حالی، دگرگون شدن، در کاری به سود خود و زیان دیگری تصرف کردن، نادرستی و دغلی آمده است.
در اصطلاح حقوقی، عملی است که مقصود فاعل آن عمل لطمه زدن به حقوق یا منافع دیگران یا نقض یک قانون است. هر وسیله مادی یا معنوی که در زمینه اجرای تقلب به کار رود، وسیله متقلبانه نام دارد (جعفری لنگرودی، ۱۳۶۷: ۱۷۶).
قانون گذار ایران جرم تقلب را تعریف نکرده و فقط به ذکر مصادیق آن اکتفا کرده است. در فقه اسلامی تقلب به معنی غش و تدلیس به کار رفته و غش در لغت به معنی خیانت، آلودگی و چیز کم بهایی است که در چیز گرانبها مخلوط کنند. تقلبْ محدود به مواد غذایی نیست بلکه در هر چیزی که مصرف عمومی داشته باشد و در هر چیزی که بتوان دخل و تصرفی در آن کرد، بدون آنکه مصرف کننده به آسانی بتواند به وجود آن پی برد، احتمال تقلب می رود (شامبیاتی، ۱۳۷۴: ۳۸۱).
دکتر کاشانی معتقد است: معنی لغوی تقلب در حقوق ما حیله و نیرنگ است. ماده ۵۹۲ قانون آیین دادرسی مدنی یکی از جهات اعاده دادرسی را موردی می داند که یکی از اصحاب دعوی حیله و تقلبی نموده باشد که در حکم دادگاه موثر بوده است. حیله در لغت عرب به معنی مهارت و جودت نظر و قدرت بر تصرف، به کار رفته است. استاد عبدالوهاب بحیری در تعریف حیله و اشتقاق آن چنین می گوید: حیله و حویله چیزی است که به وسیله آن انسان به یک امر مخفی و نهانی می رسد... در عرف اهل لغت استعمال حیله بیشتر در طرق خفیه ای است که کشف آن احتیاج به تفطن و زکاء دارد... حیله در لغت و عرف به معنی مکر و خدعه و کید و عملی است که فاعل آن قصد خلاف ظاهر آن را دارد. از نظر اصطلاحی حیله به وسایل خفیه ای گفته می شود که شخص را موفق به اموری می کند که شرعاً و عرفاً ممنوع است (کاشانی، ۱۳۵۲: ۳۸).
در زبان فرانسه کلمه Fraude به معنی حیله و نیرنگ و به طور کلی هر عمل خدعه آمیز است و از نظر اصطلاحی به معنی فرار از قید تکالیف به کار رفته است. ریشه لاتین این کلمه Fraus و معنی اولیه آن ضرر و خسارت بوده است. کلیه مولفان اتفاق نظر دارند معنی اولیه این کلمه نقل شده و در معنی حیله و تقلب به کار رفته است (کاشانی، ۱۳۵۲: ۳۹).
حیله دارای مفهوم وسیع تری از تقلب نسبت به قانون است و شامل مواردی نیز می شود که حیله برای فرار از تکلیف صورت نگرفته است.

تقلب نسبت به قانون

تقلب نسبت به قانون، هر عملی است که به قصد فرار از اجرای یک الزام قانونی صورت می گیرد و فرق آن با تدلیس ناشی از همین امر است (کاشانی، ۱۳۵۲: ۴۰).
تدلیس عملی است که برای فریب طرف معامله در انعقاد عقد به کار می رود. به عبارت دیگر تدلیس در مرحله انعقاد عقد و به منظور برانگیختن طرف معامله و جلب رضای او نسبت به ایجاد عقد به کار می رود و حال آنکه تقلب در مرحله اجرای تعهدات ناشی از عقد و یا سایر تکالیف و الزامات قانونی اعمال می شود. می توان تقلب را استفاده از یک وسیله غیرمستقیم برای شانه خالی کردن از بار تعهد و تکلیف دانست. در مثال های زیر مفهوم تقلب نسبت به قانون و فرق آن با تدلیس آشکار می شود. تاجری که برای فرار از پرداخت طلب خود، با انعقاد معاملات به قصد فرار از دین خود را معسر می کند.
عناصر زیر برای تحقق تقلب ضروری است:
۱. وجود یک الزام قانونی؛
۲. قصد تقلبانه؛
۳. وسیله موثر از نظر قانونی (کاشانی، ۱۳۵۲: ۴۲).
تقلب نسبت به قانون این است که انسان با توسل به یک وسیله صحیح و قانونی خود را از دایره اجرای قانون خارج کند و یا در وضعیتی قرار دهد که امر و نهی قانون نسبت به او بی تاثیر باشد. برای مثال بدهکاری که احتمال می دهد طلبکاران اموال او را بازداشت کنند اموال منقول و غیرمنقول خود را به طور صحیح می فروشد و پول آن را به سادگی مخفی می کند تا برای طلبکاران امکان توقیف آن نباشد (کاشانی، ۱۳۵۲: ۷۳).

ماهیت قصد تقلب

۱. سوء نیت: ارائه نیل به یک نتیجه غیرقانونی معیار قصد تقلب است؛
۲. قصد اضرار: بعضی قصد تقلب را به معنی قصد اضرار دانسته اند؛
۳. تقلب داعی منحصر باشد: برای اینکه عملی متقبلانه محسوب شود باید داعی انجام آن فرار از قید قانون باشد و لازم است این انگیزه، منحصراً موجب و محرک انجام این عمل قرار گرفته باشد و یا دست کم اگر انگیزه منحصر نیست، قصد فرار از قانون انگیزه اصلی باشد.
در حقوق فرانسه تقلب نسبت به قانون به دو صورت تقسیم شده است:
اول تقلب به معنی اخص که اصطلاح Fraude به آن اختصاص دارد؛ دوم عمل صوری که به آن Simulation اطلاق می شود و عبارت از عملیاتی است که به وسیله آن یک وضعیت حقوقی ظاهری غیر از وضعیت حقوقی ایجاد می شود. در حقوق فرانسه، سیمولاسیون ذاتاً نامشروع و برخلاف قانون نیست. آنچه از قدیم در کشور ما به عنوان رسم القباله معروف شده از این نوع است. از جمله در تنظیم اسناد رسمی معمول است برای اینکه به یک توافقْ اثر الزام آور بدهند، بیشتر آن را به صورت شرط ضمن عقد لازم قرار می دهند؛ درحالی که چنین عقد لازمی در خارج تحقق نداشته و طرفین به طور صوری به وقوع آن اقرار می کنند ولی چون انگیزه نامشروع در این امر وجود ندارد ایرادی از نظر حقوقی بر آن وارد نیست (کاشانی، ۱۳۵۲: ۸۴).
چنانچه مفهوم عام تقلب را در نظر بگیریم، مصادیق آن متعدد و فراوان است و علاوه بر تقلب نسبت به قانون، مصادیق دیگر تقلب عبارتند از:
  • تقلب در تجارت (مثلاً در مقدار یا وزن کالا و...)(۴)
  • تقلب گمرکی(۵)
  • تقلب مالیاتی(۶)
  • تزویر در اسناد(۷)
  • تزویر در امضا(۸)
  • تزویر در حساب ها(۹)

تقلب علمی (تقلب در علم)

همچنان که «تقلب» مفهومی وسیع و عام است و مصادیق گوناگون دارد، تقلب علمی نیز مفهومی عام و مشتمل بر انواع گوناگونی از تخلفات و نقض ضوابط و هنجارهای علمی و قانونی است. در ابتدا باید یادآور می شود که شایسته است ترکیب «تقلب علمی» را مضاف و مضاف الیه بدانیم زیرا عمل متقلبانه نمی تواند به صفت علمی بودن توصیف شود بلکه این نوع تقلب اصولاً نقض هنجارهای علمی است. برای دوری از این شائبه می توان از اصطلاح «تقلب در علم» به معنی ارتکاب عمل متقلبانه در حرفه علمی یا فرایند فعالیت علمی بهره جست.
تقلب علمی را معادل scientific Misconduct و یا Scientific Fraude می دانند و به معنی نقض قوانین، هنجارها و مقررات مربوط به حرفه و فعالیت علمی (آموزش پژوهش و...) است. برخی از مصادیق آن عبارتند از:
۱. جعل علمی(۱۰) یا پژوهش و مقاله علمی ساختگی که شدیدترین نوع تقلب علمی است.
۲. سرقت ادبی(۱۱) که به کارگیری اطلاعات و ایده ها و نوشته های علمی دیگران به نام خود و بدون استناد به ماخذ اصلی است.
۳. کپی برداری(۱۲) از نتایج پژوهش های دیگران که عین واژه ها و عبارات مقالات (Copy & Paste) و بدون استناد مستقیم به مآخذ اصلی آنها در مقاله خود به کار برده می شود (معین، ۱۳۸۷).
دیگر مصادیق تقلب علمی عبارتند از کلاهبرداری علمی و سوء استفاده از القاب علمی، استفاده از مدارک تحصیلی مجعول، تقلب در آزمون ها و امتحانات علمی و تحصیلی مانند کنکور.
یونسکو تقلب را عملی تلقی کرده که قصد آن گول زدن طرف مقابل در جهت سود شخصی باشد. از نظر این سازمان، این اعمال ممکن است درجات مختلفی از جدیت و اشکال را ارائه دهد از یک تقلب ساده در مدرسه تا یک جرم واقعی. تقلب دانشگاهی از یک عمل فردی تا یک نقشه سازمان یافته را شامل می شود که به وسیله افراد مختلفی در دنیای آموزش انجام می شود. این افراد می توانند دانش آموزان، معلمان، اداره کنندگان، پژوهشگران و افراد دیگر مانند والدین، متخصصان و یا سیاست مداران باشند. انواعی از تقلب های آکادمیک شامل تقلب هایی هستند که بُعد جهانی به خود گرفته اند (اکستین،(۱۳) ۲۰۰۳: ۲۲).

تقلب در آزمون

در آیین نامه جلوگیری از تقلب و تخلف در آزمون های ورودی دوره های تحصیلات تکمیلی رشته های پزشکی مصوب ۴/ ۶/ ۸۳ شورای آموزش علوم پایه پزشکی، تقلب این گونه تعریف شده است: «استفاده از هر وسیله ای در راستای دریافت اطلاعات مربوط به آزمون از داخل و یا خارج جلسه در طول جلسه برگزاری امتحان به عنوان منبع اطلاعات توسط شرکت کنندگان در مراحل مختلف آزمون و یا هرگونه روشی که منجر به کسب غیرمجاز اطلاعات مربوط به امتحان و فریب مجریان برگزاری آن شود، تقلب محسوب می شود».
در مورد تخلف در آزمون نیز در ماده دو آیین نامه آمده است: «هرگونه اقدام، رفتار، تسامح و سهل انگاری طراحان سوالات، تصحیح کنندگان اوراق امتحانی، محافظین محل نگهداری این اوراق، مجریان، ناظرین و مراقبان آزمون که منجر به موفقیت نامنصفانه و غیرقانونی داوطلب در امتحان با تقلب گردد، تخلف محسوب می شود».

رابطه تقلب علمی با جعل و تزویر

جعل در لغت به معنی ساختن، خلق کردن، قرار دادن و تقلب آمده و تزویر نیز به معنای دروغ آراستن، فریب دادن، مکر و حیله است. این دو کلمه ظاهراً مترادفند و به نظر می رسد کاربرد هر دوی آنها در قانون برای تاکید بر این مطلب است که جعل عبارت است از ساختن چیزی برخلاف حقیقت به منظور فریب دادن و گول زدن دیگری. جعل عبارت است از قلب متقلبانه حقیقت در یک نوشته یا سند یا چیز دیگر با هدف اضرار غیر به یکی از طرق مذکور در قانون (پیمانی، ۱۳۸۵: ۱۰۵). قانون گذار تعریف مستقلی از جعل ارائه نکرده بلکه در ماده ۵۲۳ قانون تعزیرات تنها مصادیق آن بیان شده است. عناصر تشکیل دهنده بزه جعل نیز عبارتند از: ۱) ساختن شیء مجعول یا قلب حقیقت، ۲) ضرر، ۳) قصد متقلبانه (پیمانی، ۱۳۸۵: ۱۰۸).
قلب حقیقت (تقلب) به عنوان رکن رکین بزه جعل محسوب می شود. معذلک هر قلب حقیقی وصف عنوان جعل را ندارد بلکه به منظور تحقق جرم جعل ضرورت دارد که اولاً قلب حقیقت در یک نوشته یا سند یا چیز دیگر صورت پذیرد؛ ثانیاً در این عمل شباهت سازی در حداقل ضرورت انجام شود؛ به رغم این، امر شباهت سازی از عناصر متشکله بزه جعل نیست؛ ثالثاً این امر به یکی از شیوه های مذکور در قانون انجام شود؛ رابعاً عملیات صورت گرفته موجب حصول خسارت مادی یا معنوی به غیر شده یا بتواند چنین خسارتی را فراهم سازد؛ خامساً این اقدامات توام با قصد متقلبانه و سوء نیت صورت گیرد. سه شرط اخیر در زمره ارکان اختصاصی یا عناصر متشکله بزه جعل هستند (سالاری، ۱۳۸۶: ۷۰).
جرم جعل از زمره جرائم مادی صرف نیست بلکه نیازمند عنصر روانی است بنابراین قانون تعزیرات در انتهای ماده ۵۲۳ قید «به قصد تقلب» را افزوده است.
انواع جعل عبارتند از:

۱. جعل مادی

جعل مادی آن است که پس از تنظیم نوشته یا سند یا چیز دیگری به وسیله عمل مادی و فیزیکی در آن نوشته یا سند یا چیز دیگر به روش های مذکور در قانون صورت گیرد و این عمل از خود اثر مادی خارجی و محسوس باقی گذارد به گونه ای که با مقایسه و تطابق آن با سند اصیل، اختلافاتی از نظر صورت و ظاهر یا کلمات و عبارات در آن ملاحظه شود (سالاری، ۱۳۸۶: ۷۸).

۲. جعل معنوی (مفادی)

در این نوع جعل، جاعل هیچ گونه تحریف و خدشه ای را در سند موجود از لحاظ اینکه به تقلید یا عکس برداری از آن سندی بسازد یا اینکه مفاد و مضمون آن را به نحوی چون استفاده از تراشیدن، خراشیدن، قلم بردن وغیره الحاق و الصاق تغییر دهد، به عمل نمی آورد بلکه به هنگام تنظیم و تحریر آن ابتدا حقیقت امر و مطالب منتسب به دیگری را در ذهن خویش قلب می کند و سپس به همان کیفیت این مضامین و مراتب منقلب شده را در سند یا نوشته وارد می سازد (سالاری، ۱۳۸۶: ۱۱۴). به این نوع جعل، بدوی یا انشایی یا ادراکی نیز گفته اند (سالاری، ۱۳۸۶: ۱۱۵).
جعل مادی آن است که در ظاهر و صورت نوشته یا سند و غیره خدشه ای وارد می شود و جعل معنوی یا مفادی آن است که بدون ایراد هیچ گونه خدشه ای به ظاهر سند یا نوشته و غیره، حقیقت در آن تحریف شود و مطالب منتسب به دیگران به گونه دیگری در آن منعکس شود (میرمحمد صادقی، ۱۳۸۲ الف: ۲۶۴).
با توجه به ماده ۵۳۴ قانون تعزیرات، عمل فیزیکی در جعل مفادی عبارت است از:
۱- تغییر موضوع یا مضمون؛
۲- تحریف تعزیرات یکی از طرفین؛
۳- تحریف گفته و نوشته یکی از مقامات رسمی؛
۴- امر باطلی را صحیح یا صحیحی را باطل جلوه دادن؛
۵- چیزی را که به آن اقرار نشده، اقرار جلوه دادن (میرمحمد صادقی، ۱۳۸۲ الف: ۲۸۷).
همان گونه که مشاهده می شود مفهوم عام تقلب در صورت و کالبد بزه جعل جاری است و این بزه با تقلب آمیخته است. در قلمرو فعالیت های علمی نیز جعل با هر دو صورت مادی و مفادی ممکن است تحقق پیدا کند به ویژه در ارتباط با جعل مدارک تحصیلی که موضوع ماده ۵۲۷ قانون مجازات اسلامی است و در مورد آن سخن خواهیم گفت. جعل در زمره جرائم علیه آسایش عمومی و نه جرائم علیه اموال طبقه بندی شده است که نشانگر توجه به ابعاد غیرمالی آن یعنی سلب اعتماد عمومی و نیز ضررهای غیرمالی دیگر است که ممکن است از ارتکاب جعل به اشخاص وارد شود. برای مثال جعل مدارک دانشگاهی می تواند باعث خدشه وارد شدن به اعتبار و حیثیت دانشگاه مورد نظر شود (میرمحمد صادقی، ۱۳۸۲ الف: ۲۴۰).

رابطه تقلب علمی با کلاهبرداری

کلاهبرداری عبارت است از بردن مال دیگری از طریق توسل توام با سوء نیت به وسایل یا عملیات متقلبانه (میرمحمد صادقی، ۱۳۸۲ الف: ۵۱، گلدوزیان، ۱۳۸۳: ۳۰۱).
همان گونه که ملاحظه می شود تقلب یا عملیات متقلبانه از ارکان این جرم بوده و با آن آمیخته است. یکی از مصادیق کلاهبرداری استفاده از عنوان مجعول مانند عناوین دانشگاهی است. این گونه مصادیق کلاهبرداری می تواند به عنوان مصداق تقلب علمی نیز تلقی شود.
شرایط اساسی کلاهبرداری از جمله کلاهبرداری علمی عبارتند از:
۱- وسایل مورد استفاده در کلاهبرداری متقلبانه باشند؛
۲- قربانی گول خورده و اغفال شود؛
۳- مال برده شده به دیگری، اعم از مردم، شرکت ها و یا دولت تعلق داشته باشد.
هم اکنون در ارتباط با کلاهبرداری علمی و استفاده متقلبانه از عناوین و القاب دانشگاهی ماده واحده ای به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده است.

نظرات کاربران درباره کتاب تقلب علمی