فیدیبو نماینده قانونی انتشارات آوای قلم و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب مدیریت زیست محیطی رواناب‌های شهری

کتاب مدیریت زیست محیطی رواناب‌های شهری

نسخه الکترونیک کتاب مدیریت زیست محیطی رواناب‌های شهری به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب مدیریت زیست محیطی رواناب‌های شهری

روند رو به رشد جمعیت در کلانشهرهای کشور در حال توسعه‌ای چون ایران موجب گردیده است تا پروژه‌های عمرانی و زیربنایی متعددی در کشور با سرعت بالایی در حال اجرا باشد و بدیهی است که این گونه اقدامات و دیگر فعالیت‌های مختلف انسانی توأماً منجر به تخریب محیط زیست و افزایش آلاینده‌های آلی و معدنی در خاک، هوا، آب و به‌خصوص رواناب‌ها می‌گردد. در واقع از آنجایی که محیط زیست به محیط‌هایی گفته می‌شود که انسان و سایر موجودات به‌طور مستقیم و غیر‌مستقیم به آن وابسته می‌باشند و زندگی و فعالیت‌های آن‌ها در ارتباط با هم قرار دارند، لذا اجرای هرگونه طرحی از جمله طرح‌های توسعه شهری اثراتی را بر محیط زیست بر جای خواهد گذاشت که عدم توجه به آثار آن‌‌ها می‌تواند روند پیشرفت به سوی توسعه پایدار را خدشه‌دار نماید؛ ضمن آنکه برداشت خاک‌‌های سطحی موجب حذف پوشش گیاهی و تغییر در توپوگرافی منطقه می‌شود باعث ایجاد تغییراتی در رژیم هیدرولیکی جریان و کیفیت رواناب‌ها نیز می‌گردد. اثرات عمده ناشی از توسعه شهری بر محیط زیست بستگی به نوع کار و میزان توسعه، گستردگی محل و ترکیبات فیزیکی و شیمیایی خاک، الگوی هیدرولوژیکی آب‌های سطحی و زیرزمینی، نوع تجهیزات کنترل‌کننده و نحوه استفاده از آن‌ها و بالاخص همگام نبودن رشد جمعیت و توسعه شهرها با توسعه خدمات زیربنایی، دارد. از گذشته بسیار دور جمع‌آوری، هدایت و انتقال رواناب‌های سطحی به محل‌های پذیرنده، با احداث مسیل‌های خاص در سطح شهرها صورت گرفته است. اما امروزه به دلیل گسترش و توسعه شهرها، نگرش و جهت‌گیری مدیریت کلان شهری به سمت استفاده‌های چند منظوره و بهینه از مسیل‌ها سوق داده شده و نحوه استفاده از آن‌ها به‌عنوان یکی از تاسیسات زیربنایی شهری ابعاد دیگری نیز یافته است. اما پیامدهای ناشی از برخی ناهماهنگی‌ها بین سازمان‌ها و شرکت‌های ذیربط و یا ذینفع مانند سازمان حفاظت محیط زیست، شهرداری، شرکت‌های آب و فاضلاب و آب منطقه‌ای در حوزه فعالیت‌های خدمات شهری، عدم بهره‌گیری مناسب از قوانین و استانداردهای ملی و بین‌المللی و همچنین عدم نظارت مناسب بر نحوه اولویت‌بندی اجرایی طرح‌های زیربنایی مانند اجرای شبکه‌های جمع‌آوری و انتقال، احداث سیستم‌های تصفیه فاضلاب و همچنین روش‌های مهندسی جمع‌آوری، انتقال و دفع مواد زاید جامد شهری و تصفیه شیرابه حاصل از آن موجب شده است که مسیل‌ها، در بسیاری از نقاط کشور، عهده‌دار وظیفه جمع‌آوری و انتقال فاضلاب‌ها و محلی برای تجمع زباله‌های شهری شوند. این پدیده ضمن به‌وجود آوردن مناظر ناخوشایند موجب برهم خوردن شرایط زیست‌محیطی درون مسیل‌ها و محیط‌های پذیرنده و ایجاد اعتراض‌های عمومی شده است. محققین یکی از عوامل عمده ورود آلاینده‌های آلی و معدنی به اکوسیستم‌های آبی را رواناب‌های شهری می‌دانند و معتقدند که ادغام رواناب‌های شهری با آلودگی‌های منتقل شده از فعالیت‌های شهری، صنعتی و کشاورزی در دراز مدت، خطرات بالقوه‌ای را برای سلامتی انسان به دنبال خواهد داشت.

ادامه...
  • ناشر انتشارات آوای قلم
  • تاریخ نشر
  • زبانفارسی
  • حجم فایل 3.54 مگابایت
  • تعداد صفحات ۱۵۱ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب مدیریت زیست محیطی رواناب‌های شهری

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

فصل اول: رواناب ها و اثرات زیست محیطی آن ها

۱-۱ رواناب های شهری و آلودگی آن ها

رواناب ها، جریان های آبی هستند که حاصل بارش باران و یا ذوب شدن برف ها بوده و بر سطوح حیاط، خیابان ها، پارکینگ ها و ساختمان ها جریان پیدا می کنند. در واقع رواناب ها، باقیمانده بارشی هستند که بر سطح زمین و مناطق غیر قابل نفوذ جاری شده و نهایتاً توسط مسیل های درون شهری وارد اکوسیستم های آبی(رودخانه، دریاچه، دریا) و یا سیستم های تخلیه فاضلاب می شوند. البته در خلال این پروسه، مقداری از ریزش های جوی در خاک نفوذ کرده، بخشی توسط گیاهان جذب شده و بخشی نیز تبخیر شده و وارد اتمسفر می شوند. غالباً ریزش های جوی پس از برخورد با «سطوح غیر قابل نفوذ» همچون زمین های سخت و بدون پوشش گیاهی، پیاده روها، پشت بام خانه ها و...، جریان‎هایی تحت عنوان «رواناب ها» را تشکیل می دهند که قادرند آلودگی هایی از قبیل روغن و چربی، مواد شیمیایی، مواد مغذی، فلزات، کودهای شیمیایی، چمن های بریده شده، مواد زائد، فضولات حیوانی، باکتری های مختلف و هر چیز دیگری در مسیر جریان را در خود ذخیره و نگهداری و حتی به اکوسیستم های آبی حمل نمایند؛ چه بسا که باعث طغیان مجاری فاضلاب شده و امکان آلوده نمودن آب های سطحی با فاضلاب های انسانی و صنعتی تصفیه نشده و همچنین فلزات سمی، مواد مغذی و مابقی زائدات را نیز به دنبال داشته باشند (۲۰، ۲۷، ۳۱، ۴۵، ۴۸، ۵۴).
لذا آنچه به عنوان آلودگی رواناب ها مطرح است و در واقع باعث آلودگی رواناب ها می گردد عبارتند از:
۱. مواد زائد جامد یا زباله ها: مانند کیسه ها و قوطی های پلاستیکی، قوطی های فلزی، چوب و برگ درختان، و...
۲. مواد شیمیایی: مانند آفت کش ها، حشره کش ها، مواد مغذی، فلزات، مایعات و روغن خودروها و...
۳. مواد طبیعی: مانند باقیمانده های گیاهی، مدفوع حیوانی و فاضلاب انسانی(سرریز احتمالی تصفیه خانه های شهری) و خاک و رسوبات فرسایشی به طور طبیعی یا توسط فعالیت های انسانی و......
جدول ۱-۱ به شرح آلاینده هایی می پردازد که معمولاً در رواناب های شهری یافت می شوند.

جدول ۱-۱ آلاینده ها در رواناب های شهری



یکی از چالش های عمده و نگران کننده درباره رواناب ها، رشد و توسعه شهری و صنعتی، ساخت خانه ها، جاده ها و مناطق تجاری، افزایش مناطق نفوذناپذیر، کاهش ظرفیت طبیعی خاک و پوشش گیاهی می باشد که منجر به تشدید فرسایش از مناطق مختلف زمین و کناره های رودخانه ها و همچنین افزایش شدت جریان رواناب ها و نهایتاً ایجاد سیل، تخریب بالقوه و همچنین حمل آلاینده ها به آب های سطحی، می گردد (شکل ۱-۱). لذا رشد و توسعه شهری و صنعتی در کلانشهرها، بدون در نظر گرفتن ضوابط زیست محیطی، ضمن ایجاد آلودگی و مشکلات و مسائل بهداشتی، اثرات منفی ذیل را نیز به دنبال خواهد داشت:
۱. افزایش رواناب ها
۲. افزایش آلاینده های آلی و معدنی
۳. افزایش و غنی سازی مواد مغذی
۴. افزایش مناطق نفوذناپذیر
۵. افزایش فرسایش و رسوب گزاری
۶. افزایش فرسایش و اثر بر حاشیه رودخانه ها
۷. پرشدن آبراه ها و دریاچه ها با رسوبات و...



شکل ۱-۱ نمایی از فرسایش و جریان رسوبات توسط رواناب ها (بالا) و ورود آن ها به اکوسیستم آبی (زیرین)

دریاچه ها، رودخانه ها، آب های کم عمق و برکه ها، که مسیرهای آبی کلانشهرها را تشکیل می دهند، به شدت تحت تاثیر رواناب ها قرار گرفته و از آنجا که نمی توانند به سرعت رسوبات را از خود جدا کنند، عموماً به عنوان ظرفی یا محلی برای جمع آوری مواد مغذی، فلزات و رسوبات عمل نموده و در صورت آلوده شدن، نیاز به زمان بیشتری برای بازسازی خواهند داشت.
bad_controls عموماً آبراه ها و مسیرهای آبی تحت تاثیر شدید ساخت و سازهای شهری قرار می گیرند و بر
مبنای میزان تغییرات انجام شده در سطح زمین، حجم و سرعت جریان رواناب نیز می تواند شدیداً تغییر یابد. این امر می تواند باعث اختلال در هیدرولوژی و افزایش فرسایش و رسوب گزاری شده و شرایط فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی و همچنین کیفیت و کمیت آبراه ها و مسیرهای آبی را نیز تغییر دهد. معمولاً ساخت و سازها با برداشتن خاک نفوذپذیر بالایی و افزایش سطوح نفوذناپذیر و کاهش ظرفیت پالایش تراوشی همراه می باشند، در نتیجه آبی که می بایست به طور طبیعی به خاک و آب های زیرزمینی نفوذ کند و توسط گیاهان مورد استفاده قرار گیرد با یک شبکه موثر لوله گذاری به جریان آب باز می گردد (خط لوله رواناب ها = زیرساخت آینده کلانشهرها).
رشد و توسعه شهری در سی سال گذشته ضمن ایجاد آلودگی، منجر به بروز مشکلات و مسائلی همچون سیل های محلی گردیده و در نتیجه با افزایش شدت جریان رواناب ها و همچنین افزایش حجم آن ها، مخاطرات بیشتری را برای ساختمان های شهری و روستایی فراهم نموده است. بروز سیل در هر منطقه با دوره باران های شدید و باران های کوتاه ولی بسیار تند در ارتباط بوده که متاسفانه این حجم آب با جریان تند و مستقیم آن، از طریق برخی از کانال های موجود در حوضه آبریز، به سمت املاک خصوصی هدایت می شوند. در طی سی سال گذشته، مناطق شهری و روستایی شاهد افزایش فرکانس و تعداد سیل ها بوده است و هر ساله بیش از ۳۵۰ شهر دچار سیل زدگی می شود که خسارات برآورد شده توسط وزارت نیرو بالغ بر ۱،۵۰۰،۰۰۰،۰۰۰،۰۰۰ ریال می باشد (۴۷). مطالعاتی در زمینه مدیریت منطقه سیل خیز با هدف شناسایی و ارزیابی مکان ها و موارد بالقوه بروز خطر و رفتار پیچیده سیل در سطح کشور صورت گرفته که به برخی از این مطالعات در بخش های بعدی اشاره شده است. این برنامه راهکارهایی را برای به حداقل رساندن بروز سیل در آینده تعیین می کند و اولویت بخشی به کارهای اجرایی در هماهنگی با سیاست های مقابله با سیل دولت را مشخص می سازد، که در نتیجه باعث محدود شدن توسعه های آتی شده و اطلاعات مربوط به طبقه بندی سیل را به ساکنین آتی منطقه ارائه می دهد. در ذیل به برخی از اهداف برنامه مدیریت سیل اشاره شده است (۳، ۸، ۴۷):
۱. کاهش اثر سیل بر املاک خصوصی و حتی عمومی با هشدار دادن به جامعه محلی در خصوص امکان و میزان وقوع سیل در حوضه آبریز و اطلاع رسانی در مورد روش ها و ابزارهای کنترل و مقابله با خطر سیل.
۲. پایدار نمودن آبراه ها و احداث آب بندها جهت کنترل و جمع آوری رواناب ها در حیطه حوضه آبریز.
۳. اولویت بخشیدن به ساختمان هایی که احتمالاً نیاز به تخلیه یا کمک های امدادی دارند؛ حصول اطمینان از اینکه این گونه ساختمان ها در سطحی بالاتر از حداکثر سطح سیل قرار داشته باشند.
۴. تعیین سطح سیلاب در منطقه سیل خیز و به کارگیری ابزار و روشی در زمینه بهبود توسعه شهری که در طول زمان منجر به افزایش ارتفاع سطح/کف ساختمان یا بالا بودن سطح ساختمان ها نسبت به حداقل سطح سیل بشود (سطح ساختمان، بالاتر از سطح سیل باشد).

۱- ۲ اثرات زیست محیطی رواناب های سطحی در کلانشهرها

توسعه کلانشهرها و گسترش ساخت و سازها، تجاوز به حریم مسیل ها و آبراه های طبیعی، حذف بخش‎های فزاینده‎ای از شبکه طبیعی سیلاب روها، سیل و خسارات آن، شبکه جمع آوری فاضلاب خانگی، مدیریت پسماندها و زباله‎ها در سطح شهر، تناسب کاربری اراضی درون شهری، مدیریت ترافیک و آلودگی هوا، نوع شبکه جمع آوری رواناب‎های سطحی، تراکم جمعیت شهری و استاندارد زندگی، مسائل زیست محیطی، موضوعات اقتصادی- اجتماعی، همیاری شهری و موضوع استفاده مجدد از رواناب‎ها و بسیاری عوامل دیگر، در کمیت و کیفیت رواناب های شهری موثر می باشند. مسیل‎های طبیعی که قبل از هجوم تغییر کاربری در طی زمانی طولانی به حالت پایدار رسیده اند، در این فرآیند شدیداً تحت تاثیر کمیت و کیفیت رواناب قرار می گیرند، ضمن اینکه فرسایش، حمل و تجمع رسوبات، سیلابی شدن، تغییر مسیر و... نیز، حاصل تغییرات ذکر شده می باشند.
عموماً ابعاد مورد بررسی برای اثرات زیست محیطی در مورد همه طرح ها و پروژه ها پس از بررسی وضعیت زیست محیطی موجود در چهار بخش به شرح زیر صورت می پذیرد (۳۷):
۱- اثرات زیست محیطی بر محیط فیزیکی: اثرات بر خاک (موروفولوژی خاک)؛ اثرات بر آب (کمیت آب و کیفیت آب)؛ اثرات بر اقلیم (تغییرات هوا و بارش ها، کیفیت هوا) و اثرات ثانویه بین خاک، آب و هوا.
۲- اثرات زیست محیطی بر محیط های طبیعی: اثرات بر گونه های گیاهی؛ اثرات بر گونه های جانوری؛ اثرات بر زیستگاه ها، چشم اندازها و مسیر مهاجرت پرندگان.
۳- اثرات زیست محیطی بر محیط های اجتماعی و فرهنگی: اثر بر سلامت جامعه و محیط بهداشتی و اجتماعی مردم؛ اثر بر اشتغال، مسکن و آموزش؛ اثر بر محیط فرهنگی و اعتقادات فرهنگی و مذهبی.
۴- اثرات زیست محیطی بر طرح های توسعه: اثر بر سایر طرح های توسعه کشاورزی، صنعتی و خدماتی منطقه؛ اثر بر طرح آمایش منطقه؛ اثر بر کاربری اراضی منطقه.
شناخت کاربری اراضی در ارتباط با کمیت و کیفیت رواناب شهری از اهمیت ویژه ای برخوردار است. معمولاً نوع کاربری نشان دهنده میزان و نوع آلودگی‎هایی است که همراه رواناب انتظار می رود. کاربری‎های عمده حوزه های شهری شامل مسکونی، تجاری، صنعتی و فضای باز است. اگرچه تاکنون مسئله استفاده از رواناب شهری در طراحی کاربری اراضی شهری توسط معماران و طراحان شهری مورد نظر قرار نگرفته است، لیکن در دهه اخیر مسئله طراحی‎های خاص با مسئله کمبود منابع آب در سطوح تحقیقاتی مد نظر قرار گرفته و در این طراحی ها به مسئله استفاده از آب باران یا رواناب ها در مناطق شهری توجه شده است. در طراحی‎های نوین برخلاف معیارهای گذشته سعی بر نگه داشتن و حفاظت از آبراهه‎های طبیعی در برخی از مناطق شهری است. این مسئله در راستای پالایش طبیعی آبراهه‎ها، نفوذ به آبخوان، استفاده از رواناب شهری و در نهایت حفاظت کیفی آب های پذیرنده است. در حال حاضر معیارهای طراحی در رابطه با کیفیت رواناب در مراحل اولیه کاربرد در مناطق یاد شده است (۳۵، ۴۱، ۵۰، ۵۱).
به طور کلی تبدیل یک حوزه از حالت طبیعی اولیه و شرایط روستایی به یک محیط زیست شهری، باعث تغییرات اساسی بر روی منابع آب و خاک خواهد شد. شهرسازی باعث تغییراتی در سطح زمین (برداشتن پوشش گیاهی و بهم زدن خاک سطحی)، سیکل هیدرولوژیکی و هیدرولیک رواناب (سطوح نفوذپذیر و نفوذناپذیر و یا هر دو) و سرعت و شدت جریان از طریق تاُثیر بر شبکه آبراهه‎ای می شود. توسعه شهری و مسائل سیلاب متعاقب با آن مخصوصاً در قسمت های قدیمی شهرها در همه دنیا از مسائل روز به شمار می رود. مطالعات نشان داده که در حوزه شهری به مساحت ۵/ ۷ کیلومتر مربع و حوضه روستایی به مساحت ۵ /۹ کیلومتر مربع، با شرایط زمین شناسی مشابه و بارندگی یکسان، سیلاب بسیار متفاوتی وجود داشته، به طوری که حجم سیلاب در حوزه شهری ۵ /۷ برابر حوزه روستایی گزارش شده است. با توجه به اینکه عامل اصلی تفاوت ها در ضریب رواناب و تغییرات آن در حوزه‎های شهری می باشد، دیگر تحقیقات در رابطه با کاربری اراضی به صورت تجاری یا صنعتی نشان داده است که ضریب رواناب می تواند تا ۶۰۰ % افزایش داشته باشد. دستورالعمل احیاء حوزه های آبخیز، افزایش اوج سیلاب را در اثر شهرسازی نسبت به حالت توسعه نیافته آن تا پنج برابر ذکر کرده است، در حالی که مسئولین حفاظت محیط زیست کشورهای مشترک المنافع و همچنین کمیته تعیین استراتژی ملی کیفیت آب کشورهایی چون استرالیا و نیوزیلند، در محدوده افزایش ده تا بیست برابر بحث می کنند. تحقیقات دیگری به کمک مدل های توام هیدرولوژیکی- هیدرولیکی برای رواناب های شهری نشان داده است که به ازای هر درصد افزایش در مناطق نفوذناپذیر یک حوزه آبخیز، دو تا چهار درصد به اوج سیلاب نسبت به حالت قبل از توسعه اضافه می گردد. (۲۲، ۲۶، ۳۷، ۴۶).
از سال ۱۹۹۰ تحقیقات منسجمی در زمینه کیفیت رواناب‎های حاصل از کاربری‎های متفاوت و استفاده مجدد از رواناب ها، شروع شده است و براساس اطلاعات جمع آوری شده روابطی نیز به صورت تجربی ارائه شده است. هدف نهایی از تحقیق در این زمینه استفاده از رواناب شهری جهت مصارف غیرآشامیدنی شهرها نظیر آبیاری پارک ها، آتش نشانی، شستشو و... می باشد که در جهت کاهش تقاضا بر آب آشامیدنی موثر بوده و ادامه دارد (۱۳، ۱۶). استفاده از رواناب شهری منوط به مناسب بودن کمیت و کیفیت از نظر حجم و پارامترهای شیمیایی، فیزیکی و بیولوژیکی می باشد. کمیت رواناب شهری تابع میزان نفوذناپذیری، ترکیب و تراکم ساختمانی و بافت شهری و کاربری اراضی و به طور کلی معماری شهری است که منجر به تغییر در کیفیت رواناب می گردد. لذا رواناب شهری منبع بسیار متغیری از نظر کمیت و کیفیت بوده که در این میان پروژه های بزرگ عمرانی از عمده ترین فعالیت هایی است که کیفیت رواناب را با فراهم کردن آلودگی های متنوعی تحت تاثیر قرار می دهد (۴۸، ۵۵). تغییرات ایجاد شده در چرخه هیدرولوژیکی و بیلان آبی در اثر فعالیت های شهری شرایط فوق را تشدید می کنند. پیامدها و اثرات ناشی از فعالیت های پروژه های بزرگ عمرانی در مراحل ساختمانی، بهره برداری و پس از پایان بهره برداری، مختلف بوده و دارای تفاوت های آشکار از نظر میزان اهمیت و وسعت و دامنه تاثیرپذیری می باشند. برای ارزیابی پروژه های عمرانی می بایست اثرات مختلف مورد بررسی، تحلیل و تشریح قرار گیرند. عمده ترین طبقه بندی اثرات ناشی از فعالیت های عمرانی، شامل موارد زیر می باشند:
۱. اثرات برگشت ناپذیر و غیر قابل جبران، مانند تخریب زیستگاه های منحصر به فرد حیات وحش
۲. اثرات قابل برگشت و تجدیدپذیر، مانند بهره برداری از منابع آب های سطحی
۳. اثرات مفید مانند ایجاد اشتغال و فرصت های شغلی و یا کاهش میزان بیکاری
۴. اثرات منفی مشخص و مهم مانند، تخلیه مواد زاید خطرناک در آب های سطحی
۵. اثرات کوتاه مدت، بلند مدت و اثرات استراتژیکی سر و صدا
۶. اثرات تغییرات در ساختارهای قومی و احتمالاً قدیمی
۷. اثرات اولیه: مانند افزایش رسوبات ناشی از فعالیت های ساختمانی
۸. اثرات ثانویه: مانند بر هم خوردن تعادل اکولوژیک رودخانه به دلیل ورود رسوبات و آلاینده های آب در مرحله احداث و یا بهره برداری پروژه
۹. اثرات ثالثیه: مانند کاهش جمعیت ماهیان تجاری در اثر بر هم خوردن تعادل اکولوژیک رودخانه
۱۰. اثرات مستقیم مانند سهولت دسترسی جوامع محلی به جاده ها و بزرگراه ها
۱۱. اثرات غیر مستقیم مانند افزایش زیباسازی
در دنیای امروز حفاظت از محیط زیست جز با اتکاء به بستر فرهنگی جوامع ذینفع و تکیه بر امکانات و پتانسیل ها و واقعیت های موجود میسر نخواهد بود. در راستای تامین محیط زیست سالم برای شهروندان ایرانی موضوع تصفیه فاضلاب و سامان بخشی به شبکه های جمع آوری فاضلاب مورد توجه جدی قرار گرفته است. اما هم زمان شاید نوعی بی توجهی به مبانی فرهنگی، اجتماعی و اقلیمی صورت گرفته و حتی امکانات و قابلیت های موجود مناطق گوناگون ایران در طرح ها و برنامه های مدیریت رواناب ها نیز ملاحظه نگردیده و برخی صاحب نظران نسبت به فایده اجرای این طرح ها در بعضی از نقاط کشور تردید دارند (۸، ۱۱، ۲۹، ۵۶).
سرعت بالای رواناب، آلودگی‎ها و رسوبات انباشته شده بر سطوح جاده ها، پارکینگ ها و مناطق مسکونی را به حرکت در می آورد و همچنین باعث تشدید فرسایش خاک از سطح زمین، بستر و کناره‎‎های مسیل‎ها می گردد. در شهرها باران کمتری به زمین نفوذ می کند و قسمت اعظم آن به لوله و مسیل‎های ساخته شده شهری وارد می گردد. نتیجه فرآیندهای فوق تجمع و تغلیظ آلودگی‎هایی است که به طور جدی آب های پذیرنده و محیط های آبی/ اکوسیستم های آبی را تخریب می کند (۱۵، ۴۹، ۵۴). با شهری شدن یک حوضه آبریز، اجزاء سیستم زهکشی طبیعی آن (فرورفتگی ها، ظرفیت پالایش تراوشی، تالاب ها، مناطق سیل زده و...) ممکن است از بین رفته یا تغییر یابد. بناها و زیرساخت های شهری باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و فشرده شدن خاک می شوند. که در نتیجه حوضه آبریز از نفوذناپذیری بیشتری برخوردار می شود و آب باران به سادگی به زمین نفوذ نمی کند که این امر باعث افزایش رواناب ها و سرعت حرکت و اوج جریان آن می شود. راه کارهای زهکشی سنتی برای حذف آب از نواحی شهری در حداکثر سرعت ممکنه متمرکز بوده اند تا از بروز سیل جلوگیری کنند. برای مقابله با افزایش رواناب ها و سرعت جریان و بروز مکرر سیل، امروزه مدیریت رواناب ها می بایست هم به معیارهای کنترل کیفیت و هم به معیارهای کنترل کمیت آب بپردازد. بسیاری از این ها شامل کنترل های دائم در منبع (نگهداری در محل، استفاده از آب گذرهای چمن کاری شده، تالاب ها یا آبگیرها، مخازن پالایش تراوشی، بیو انبار، به حداقل رساندن سطوح نفوذناپذیر) و یا معیارهای کنترل منطقه ای (مخازن بزرگ سرعت گیر و تالاب ها) می باشند. این روش ها در ترکیب با یکدیگر باعث کاهش سرعت رواناب، ایجاد ظرفیت بیشتر محلی برای نگهداری آب، ارتقاء توان بالقوه پالایش تراوشی، کاهش اوج حجم سیلاب ها و کاهش اثرات کوچک تر طوفان های پیاپی می شوند، که هیدروگراف آن شباهت زیادی به هیدروگراف حاصله از یک حوضه آبریز دست نخورده دارد. تصمیمات مختلف مدیریتی رواناب ها و نگرش افراد جامعه هر یک دارای ظرفیتی متفاوت برای تاثیر بر ویژگی رواناب ها می باشد.
فعالیت هایی که می توانند باعث پیدایش و افزایش آلاینده ها شده و برکمیت و کیفیت رواناب ها تاثیرگذار باشند عبارتند از:
۱. کمبود شبکه یا خط لوله مناسب برای رواناب ها در کلانشهرها
۲. از بین رفتن مناطق گیاه کاری شده در حوضه آبریز
۳. رواناب ناشی از محوطه ها و مناطق عملیات عمرانی، معابر و جاده ها و همچنین مناطق صنعتی و تجاری
۴. فعالیت ها و عملیات مختلف شهری و شهرسازی، توسعه بزرگراه ها و جاده ها، فعالیت های ساختمانی، زهکشی ها، خطوط لوله و سایر زیرساخت ها، خاک برداری و خاک ریزی
۵. تخلیه از سیستم فاضلاب در هوای بارانی و اقدام به شستشوی خودرو در نزدیکی زهکشی رواناب ها
۶. کاربرد کودها و سموم شیمیایی، کودهای گیاهی و حتی فضولات حیوانی و ورود به زهکشی رواناب ها
۷. جمع آوری زباله ها و پسماندهای معابر و همچنین خاک ها و رسوبات فرسایشی
۸. فعالیت هایی که منجر به فرسایش خاک و افزایش رسوبات حاوی عناصر سنگین می شوند
۹. استفاده از کودها و سموم شیمیایی جهت نگهداری و حفاظت از پوشش گیاهی، زمین های کشاورزی و....
برای مدیریت و مقابله با اثرات زیست محیطی رواناب ها، ادارات کل محیط زیست کلانشهرها باید با شهرداری ها، سازمان آب و فاضلاب، ادارات کل راه و شهرسازی، ادارات منابع آب، سازمان بهداشت، شورای شهر و مدیران مرتبط با رواناب ها، با استفاده از آئین نامه ها و دستورالعمل زیست محیطی رواناب ها با مدیریت سازمان محیط زیست، فعالیت های گسترده ای را به انجام برسانند و برای مقابله با بسیاری از مشکلاتی که امروزه با آن ها مواجه هستیم، به صورت گروهی وارد عمل شوند. برنامه مدیریت رواناب ها به عنوان «چهارچوب عملیاتی» باید برای کلیه کلانشهرها نسبت به حوضه استحفاظی آن ها که با حوضه آبریز منطقه مرتبط است، تهیه گردد تا بتوان امور کلی مربوط به مدیریت رواناب ها در یک حوضه آبریز یا حوضه های آبریز فرعی را به روش زیر به انجام رساند:
۱. شناسایی ارزش های موجود و آتی حوضه آبریز
۲. تعیین اهداف مدیریت رواناب ها و روش های حفاظت از این ارزش ها
۳. شناسایی مشکلات و مواردی که در راه دستیابی به این اهداف وجود دارند.
۴. ارائه جزئیات راهکارهای مدیریتی برای مقابله با موارد شناسایی شده

۱- ۳ شناسایی و تعیین شاخص‎های اثرات زیست محیطی رواناب ها در کلانشهرها

دولت و بیش از همه سازمان حفاظت محیط زیست و افراد جامعه بیش از پیش نگرانی خود را برای تغییر وضعیت شرایط زیست محیطی کلانشهرها ابراز می دارند که این تغییرات ناشی از توسعه و سایر فعالیت های انسانی (صنعتی، کشاورزی، شهری یا تجاری) و مخصوصاً افزایش جمعیت در این شهرها می باشد. اخیراً بسیاری از این نگرانی ها ارتباط نزدیکی با کیفیت آب های سطحی و مدیریت رواناب ها دارد. یکی از چالش های عمده و نگران کننده درباره رواناب ها، رشد و توسعه شهری و صنعتی، ساخت خانه‎ها، جاده‎ها و شرکت های تجاری، افزایش مناطق نفوذناپذیر، کاهش ظرفیت طبیعی خاک و پوشش گیاهی می باشد که منجر به تشدید فرسایش از مناطق مختلف زمین و کناره‎های رودخانه‎ها شده و همچنین باعث افزایش شدت جریان رواناب ها و نهایتاً ایجاد سیل، تخریب بالقوه و همچنین حمل آلاینده ها به آب های سطحی، می گردد. لذا رشد و توسعه شهری و صنعتی در کلانشهرها، بدون در نظر گرفتن ضوابط زیست محیطی، ضمن ایجاد آلودگی و مشکلات و مسائل بهداشتی، اثرات منفی چون افزایش نفوذناپذیری، افزایش رواناب ها، افزایش آلودگی ها، افزایش فرسایش و رسوب گذاری و... را نیز به دنبال خواهد داشت (۴۴، ۴۸، ۵۳). با افزایش استفاده از زمین توسط انسان، ضمن اختلال در فرآیندهای طبیعی، فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی، مقادیر زیادی رسوبات ریز و درشت، روغن و چربی، فلزات سنگین، کودها و سموم شیمیایی، و سایر مواد آلاینده توسط باران شسسته شده و با رواناب ها به آب های پذیرنده (رودخانه ها، تالاب ها و دریاچه ها) منتقل می شوند. در همین راستا راهکارهای مناسبی چون فیلتر کردن (فیلتر شنی، بیو فیلتر، معابر متخلخل)، استفاده از سیستم های پالایش تراوشی و برنامه های کنترل رسوبات و فرسایش خاک در طی مراحل ساخت و ساز، در بیشتر نقاط جهان برای به حداقل رساندن اثرات آلاینده های رواناب ها، در حداقل زمان ممکن، پیشنهاد و مورد استفاده قرار می گیرند (۳۳، ۴۵). برای موفقیت در هر نوع برنامه مدیریتی رواناب ها، لازم است که یک رویکرد گروهی جامع شامل جوامع یا شوراهای محلی و شهری، سازمان ها و ارگان های شهری، استانی و کشوری به کار گرفته شوند که به ازای قانون، بر مبنای ارتباط درونی، همکاری، خلاقیت و بیش از همه تعهد افراد، استوار باشد (۴۴، ۴۶).
برای اثرگذاری مدیریت رواناب ها می بایست ضمن استفاده از بهترین برنامه های مدیریتی در تمامی کلانشهرها و حوضه‎های آبی، کنترل در منبع را نیز به عنوان هدف اصلی مدیریت رواناب ها مدنظر قرار دهیم. بهترین برنامه های مدیریتی به راهکارهایی گفته می شود که برای مجموعه ای از شرایط خاص مورد استفاده قرار گرفته تا بتوان با حداقل هزینه به کیفیت و کمیت مطلوب آب دست یافت. این راهکارها می توانند فیزیکی، ساختاری یا مدیریتی باشند و هنگام استفاده از آن ها به صورت منفرد و فیزیکی، از آلودگی آب جلوگیری کرده یا آلودگی آن را کاهش می دهند. البته افزایش بار آلاینده ها از نواحی شهری آن قدر زیاد است که حتی با استفاده از بهترین برنامه های مدیریتی هم ممکن است هنوز بار آلاینده ها آن قدر کاهش نیابد که به سطوح قبل از توسعه باز گردد. نتایج تحقیقات نشان داده اند که بهترین برنامه های مدیریتی که به صورت مناسب طراحی شده و در مکان درست استقرار یابند، می توانند باعث کاهش عمده اثرات رواناب ها برکیفیت آب های پذیرنده شوند (۱۸، ۲۵، ۵۶). البته قبل از تعیین نمودن یک یا چند سری از بهترین برنامه های مدیریتی، ابتدا می بایست کاربری زمین، مساحت حوضه آبریز، اهداف آب های پذیرنده و نیازهای خاک و آب های زیرزمینی مورد بررسی قرار گرفته و بهترین راه کار که با این محدودیت‎ها هماهنگی داشته باشد انتخاب شود. همچنین حفاظت و نگهداری از تجهیزات و زیرساختارها و تمیز کردن و لایروبی یا آشغالگیری به موقع آن ها از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد، که این امر مهم، باید در مقاطع و زمان های مشخص مخصوصاً پس از بارندگی های شدید و یا جریان پرشدت و پرحجم رواناب ها و با شیوه های علمی کاربردی، انجام پذیرد (۷، ۲۰، ۵۴).
شناسایی مسائل و مشکلات مربوط به رواناب ها و ارزیابی شرایط موجود منطقه با هدف درک بیشتر از دلائل این مشکلات (جدول ۱-۲)، به شناسایی بهترین راه حل ها کمک شایانی می کند. عموماً یکی از راه های شناسایی مشکلات رواناب ها و اثرات زیست محیطی آن ها، شناخت میزان و نوع آلودگی های وارد شده از مناطق مسکونی، تجاری، صنعتی و فضای باز کلانشهرهاست. اخیراً در کلانشهرها مشکلات مربوط به مدیریت رواناب های شهری را از طریق مشاوره اجتماعی مخصوصاً با شوراها و مردم محلی، ممیزی نمودن حوضه شهری یا حوضه آبریز و اطلاعات گردآوری شده توسط متخصصین ارگان ها و سازمان های مرتبط یا افراد درگیر، تهیه می نمایند.

جدول ۱-۲ شناسایی مشکلات مربوط به رواناب ها و علت احتمالی آن ها



ادامه جدول ۱-۲



ادامه جدول ۱-۲



۱- ۴ کنترل کیفیت رواناب های شهری- سیستم ها و روش های جمع آوری و انتقال

معمولاً سیستم های جمع آوری آب های سطحی در شهرها از محل جاری شدن آب در سطح خیابان ها و پیاده روها شروع و تا تخلیه به سیلاب روها که نقش انتقال جریانات جمع آوری شده را بر عهده دارند ختم می شوند. سیستم های انتقال رواناب ها یا سیلاب های جمع آوری شده از سطوح شهری (سیلاب روها) عملاً عمده ترین بخش از سیستم دفع رواناب ها یا سیلاب های شهری محسوب می شوند. این بخش از سیستم شامل تجهیزات جمع کننده ی آب باران در منبع، و سپس مجاری انتقال روان آب که شامل استفاده از زمین های باز و جویچه های دارای سیستم بیوفیلتر و تاسیسات و تجهیزات کنترل کننده آلاینده ها در مسیر انتقالی، و در نهایت بخش قبل از تخلیه به آب های پذیرنده یا سیستم نهایی می باشد که خود می تواند شامل نهرها، آبراهه های طبیعی، کانال ها و مجاری مصنوعی، استخرها و یا حوضچه های ذخیره سیلاب و آبگیرها یا تالاب های مصنوعی باشد که آبگیرهای مصنوعی یا اصطلاحاً ساخته شده، قبل از مسیل ها و رودخانه ها و دریاچه های شهری احداث می شوند و ورود رسوبات ریز و درشت و به همراه آن ها مواد مغذی، عناصر سنگین و حتی آلاینده های آلی را به آب های پذیرنده محدود می کنند (۵۱، ۵۵). بر سر راه ورودی این تاسیسات معمولاً یک زباله گیر قرار می دهند که زباله های درشت را جمع آوری می کند و عملکرد فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی آبگیر را در ترسیب رسوبات ریزدانه و جذب و تجمع مواد مغذی نظیر فسفر و ازت و در واقع بهبود کیفیت رواناب ها تسهیل می بخشد. بدیهی است که تجهیزات جمع کننده ی آب باران از بام ها (استفاده از مخزن یا تانک آب)، استفاده از زمین های باز و جویچه های دارای سیستم فیلتر فضای سبز یا گیاه کاری شده، و انتخاب نوع تجهیزات کنترل کننده آلاینده ها در مسیر انتقالی و نوع و موقعیت آبگیرها عمدتاً با در نظر گرفتن مواردی همچون هیدرولوژی، ژئومورفولوژی، موقعیت منطقه ای یا شهری و... صورت می پذیرد، که تشریح کامل و تصویر هر یک از آن ها، در فصل های بعدی آورده شده است. در هر حال، فعالیت های مختلف انسانی، اثرات بالقوه و به سزایی را در کیفیت رواناب های شهری داشته و قادرند آلاینده هایی چون مواد زائد، رسوبات، فلزات سنگین و مواد مغذی را از شهر به آبراه ها انتقال و نهایتاً به اکوسیستم های آبی وارد کنند (جدول ۱-۳).

جدول ۱-۳ آلاینده های رواناب های شهری و اثرات بالقوه آن ها بر اکو سیستم های آبی



لذا ضروریست تا با استفاده از روش های کنترل در منبع، کنترل در مسیر و کنترل قبل از تخلیه به آب های پذیرنده، و استفاده از تجهیزات و زیرساخت های مرتبط و موثر در محل های مناسب، از ورود این آلاینده ها به اکوسیستم های آبی که عمدتاً ناشی از سر ریز فاضلاب، عملیات راه سازی، صنعت ساختمان، فعالیت های مسکونی ، تجاری و صنعتی و لغزش بخشی از سطوح زمین (به دلیل افزایش ظرفیت جریان آب، نفوذپذیری و فرسایش) می باشد، جلوگیری به عمل آورد و از معیارهای مورد استفاده در کنترل رواناب ها که در حقیقت به عنوان الگویی برای بسیاری از کشورها می باشد، استفاده نمود (۴۵، ۴۶، ۵۲).
۱-۴-۱ کنترل رواناب ها نسبت به محل
۱- ۴- ۱-۱ کنترل در منبع
استقرار تجهیزات در نزدیک ترین محل ممکن به منبع آلودگی، که عموماً از دام های آلاینده های درشت، گودال ها، درپوش زهکشی و فیلترهای واسط (فیلترهای شنی و بیو فیلترها به عنوان ابزاری موثر برای جداسازی ذرات ریز و آلاینده های آلی و معدنی) استفاده می نمایند. جهت کنترل حجم آب در منبع از مخزن ها یا تانکرهای آب، و جهت کاهش شدت جریان و همچنین کاهش آلودگی ها در منبع از بیو فیلترها استفاده می کنند.
۱-۴-۱- ۲ کنترل کننده های میان راهی یا در مسیر انتقال
استقرار تجهیزات به عنوان یک عضو ساختاری و بخش تفکیک ناپذیر از سیستم زهکشی در مسیر حرکت رواناب ها می باشد که در این قسمت از تجهیزاتی چون، پرش اسکی نیکولاس، جداساز پیوسته انحرافی، هیوم سپتور، تور کنترل کننده، بارامی، جعبه انسداد، دام های آشغالگیر رواناب ها، کانال ها یا حوضچه های توام با بیوفیلتر و برکه ها و آب بندها استفاده می کنند.
۱- ۴- ۱- ۳ کنترل کننده های انتهای خط
استقرار تجهیزات در نزدیک ترین محل انتهایی یا قبل از منبع پذیرنده، که در این بخش از تجهیزاتی چون دام های آلاینده های درشت،، تور کنترل کننده، سد شناور رواناب ها، کنترل کننده آشغال یا آشغالگیر، جعبه انسداد، بارامی، پرش اسکی نیکولاس، و مخصوصاً از برکه ها و تالاب های مصنوعی استفاده می کنند.
درطی این فرآیند ها، معمولاً سه سطح کلی برای تصفیه وجود دارند:

سطح اول
۱. سرند کردن آلاینده های درشت
۲. رسوب دادن ذرات درشت

سطح دوم
۳. رسوب دادن ذرات معلق
۴. فیلتر کردن آلاینده ها

سطح سوم
۵. افزایش رسوب دهی و فیلتر کردن
۶. جذب سطحی، ته نشینی رسوبات
۷. استفاده از مواد بیولوژیک
۸. کاهش آلاینده ها و شدت جریان
۱- ۴- ۲ معیارهای مورد استفاده در کنترل رواناب ها
معیارهای مورد استفاده در کنترل رواناب ها شامل موارد زیر می باشد (۴۹، ۵۰، ۵۱):
۱. استفاده از فیلترکننده های گیاهی و طبیعی یا مناطق دارای فضای سبز و ترانشه های گیاه کاری شده به جای مناطق غیر قابل نفوذ
۲. استفاده از تالاب های مصنوعی جهت حذف آلاینده های آلی و معدنی از رواناب های شهری، رسوب گذاری و کاهش شدت جریان رواناب
۳. کاهش آلودگی در منبع و همچنین کاهش شدت جریان رواناب ها و ایجاد حوضچه یا استخر نگهداری رواناب ها به عنوان محل تجمع آب و کاهش سیلاب در منطقه
۴. ترغیب به استفاده از طراحی شهری آب محور جهت جلوگیری از فرسایش، کاهش شدت جریان و بهبود کیفیت رواناب ها
۵. ترغیب به استفاده مجدد از رواناب ها
۶. برنامه ریزی و بهبود کاربری زمین و پیروی از قوانین و استانداردهای لازم برای جاده سازی و توسعه شهری و برون شهری، مدیریت محوطه سازی ساختمان و همچنین حذف نواحی با منبع آلایندگی زیاد
۷. کنترل و تصفیه سرریز فاضلاب و سخت گیری در ارائه مجوز تخلیه فاضلاب و مواد زائد
۸. برنامه های اطلاع رسانی و آموزش مسائل زیست محیطی (آموزش اجتماعی)
۹. ایجاد انگیزه برای به کارگیری تجهیزات ابتکاری، نصب و تجهیز تله ها یا دام های زباله گیر و بهبود بازدهی و تمیزکردن خیابان ها

نظرات کاربران درباره کتاب مدیریت زیست محیطی رواناب‌های شهری