فیدیبو نماینده قانونی دانشگاه امام صادق (ع) و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .

کتاب رسانه‌های سنتی در انقلاب‌های سیاسی اجتماعی

نسخه الکترونیک کتاب رسانه‌های سنتی در انقلاب‌های سیاسی اجتماعی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب رسانه‌های سنتی در انقلاب‌های سیاسی اجتماعی

یکی از مهم‌ترین و عمومی‌ترین انواع ارتباطات، ارتباطات سنتی است که ریشه در فرهنگ و هویت بومی جوامع دارد و همواره به‌عنوان یکی از عناصر مهم حیات اجتماعی نقش تعیین‌کننده و مهمی در شکل‌گیری هویت جمعی، بسیج افکار عمومی، ایجاد همدلی، تقویت روحیه همگرایی و نشر عقاید و ایده‌ها در سطح وسیعی دارد.
بررسی و مطالعه ابعاد مختلف و نقش و تأثیر ارتباطات سنتی در جنبش‌ها و حرکت‌های اجتماعی، چند زمانی است که در سطح محدودی توجه بخشی از اندیشمندان حوزه ارتباطات را به کشف و شناخت هرچه بیشتر اجزا و عناصر آن معطوف نموده است.
با نگاه به تاریخ تحولات اجتماعی ـ سیاسی معاصر و چگونگی پیدایش جنبش‌های تأثیرگذار و سرنوشت‌ساز مشروطه و انقلاب اسلامی در ایران، متوجه این حقیقت خواهیم شد که ارتباطات سنتی می‌تواند به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در این رویدادها قلمداد گردد.
مقایسه نقش و جایگاه ارتباطات سنتی در این دو رویداد و چگونگی بهره‌گیری ارتباط‌گران و رهبران جنبش از آن، در جهت پیشبرد اهداف و تبیین مشابهت‌ها و تفاوت‌های نقش و عملکرد شبکه ارتباطات سنتی در هر یک از دو جنبش مشروطه و انقلاب اسلامی و چگونگی بهره‌گیری از آن، ما را در تبیین هرچه دقیق‌تر ظرفیت‌های عمیق و نقش ارتباطات سنتی در تحکیم شبکه ارتباطات اجتماعی و ظهور جریان‌های تحول‌ساز اجتماعی یاری خواهد نمود.
برای اینکه مطالعه در مورد نقش و جایگاه ارتباطات سنتی در این تحقیق ساده‌تر و مشخص‌تر شود سعی خواهیم نمود تا به بررسی مراکز و نهادهای ارتباطات سنتی فعال در دو جنبش، رویکردها و جهت‌گیری‌ها و ارتباط و چگونگی پیوند میان اجزای شبکه ارتباطی، ارتباط‌گران سنتی، شیوه‌های عملکرد ارتباطات سنتی و تأثیرات آن بپردازیم.
این نوشتار به ‌منظور بررسی و ارایه تصویری گویا و منسجم در خصوص چگونگی تأثیرگذاری شبکه ارتباطات سنتی در طول تاریخ حرکت‌ها و جنبش‌های معاصر ایران اسلامی‌ تهیه شده تا به گوشه‌ای از پرسش‌های متعدد موجود در زمینه چگونگی عملکرد این‌گونه از ارتباطات در تحولات سیاسی ـ اجتماعی جهان امروز پاسخ داده و اهمیت و جایگاه آن را بیش از پیش، تبیین نماید.

ادامه...
  • ناشر دانشگاه امام صادق (ع)
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 1.25 مگابایت
  • تعداد صفحات ۱۴۰ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب رسانه‌های سنتی در انقلاب‌های سیاسی اجتماعی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

فصل اول: کلیات

درآمد

یکی از مهم ترین و عمومی ترین انواع ارتباطات، ارتباطات سنتی است که ریشه در فرهنگ و هویت بومی جوامع دارد و همواره به عنوان یکی از عناصر مهم حیات اجتماعی نقش تعیین کننده و مهمی در شکل گیری هویت جمعی، بسیج افکار عمومی، ایجاد همدلی، تقویت روحیه همگرایی و نشر عقاید و ایده ها در سطح وسیعی دارد.
بررسی و مطالعه ابعاد مختلف و نقش و تاثیر ارتباطات سنتی در جنبش ها و حرکت های اجتماعی، چند زمانی است که در سطح محدودی توجه بخشی از اندیشمندان حوزه ارتباطات را به کشف و شناخت هرچه بیشتر اجزا و عناصر آن معطوف نموده است.
با نگاه به تاریخ تحولات اجتماعی ـ سیاسی معاصر و چگونگی پیدایش جنبش های تاثیرگذار و سرنوشت ساز مشروطه و انقلاب اسلامی در ایران، متوجه این حقیقت خواهیم شد که ارتباطات سنتی می تواند به عنوان یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار در این رویدادها قلمداد گردد.
مقایسه نقش و جایگاه ارتباطات سنتی در این دو رویداد و چگونگی بهره گیری ارتباط گران و رهبران جنبش از آن، در جهت پیشبرد اهداف و تبیین مشابهت ها و تفاوت های نقش و عملکرد شبکه ارتباطات سنتی در هر یک از دو جنبش مشروطه و انقلاب اسلامی و چگونگی بهره گیری از آن، ما را در تبیین هرچه دقیق تر ظرفیت های عمیق و نقش ارتباطات سنتی در تحکیم شبکه ارتباطات اجتماعی و ظهور جریان های تحول ساز اجتماعی یاری خواهد نمود.
برای اینکه مطالعه در مورد نقش و جایگاه ارتباطات سنتی در این تحقیق ساده تر و مشخص تر شود سعی خواهیم نمود تا به بررسی مراکز و نهادهای ارتباطات سنتی فعال در دو جنبش، رویکردها و جهت گیری ها و ارتباط و چگونگی پیوند میان اجزای شبکه ارتباطی، ارتباط گران سنتی، شیوه های عملکرد ارتباطات سنتی و تاثیرات آن بپردازیم.
این نوشتار به منظور بررسی و ارایه تصویری گویا و منسجم در خصوص چگونگی تاثیرگذاری شبکه ارتباطات سنتی در طول تاریخ حرکت ها و جنبش های معاصر ایران اسلامی تهیه شده تا به گوشه ای از پرسش های متعدد موجود در زمینه چگونگی عملکرد این گونه از ارتباطات در تحولات سیاسی ـ اجتماعی جهان امروز پاسخ داده و اهمیت و جایگاه آن را بیش از پیش، تبیین نماید.
این اثر در واقع حاصل تلاش این حقیر در رساله دوره کارشناسی ارشد دوره معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات در دانشگاه امام صادق (ع) بوده است که با عنوان «بررسی تطبیقی نقش جایگاه ارتباطات سنتی در جنبش مشروطه و انقلاب اسلامی» در سال ۹۰ تهیه و تدوین گردید. لذا لازم می دانم تا از همراهی دکتر همایون و دکتر جمالزاده که راهنمایی و مشاوره رساله را بر عهده داشتند کمال سپاس و امتنان را داشته باشم.
امید است این گام کوچک، حرکتی باشد در جهت زمینه سازی هر چه بیشتر به منظور بسط و توسعه ادبیات حوزه فرهنگ و ارتباطات در ایران اسلامی و ارایه تصویری انتظام یافته و هماهنگ از الگوهای ارتباطات سنتی و نیز مطالعات دقیق تر و مفصل تر بعدی در حوزه های مرتبط.

۱. مطالعات حوزه ارتباطات سنتی

علی رغم اهمیت ارتباطات سنتی و تاثیری که در روابط اجتماعی و جنبش های اجتماعی ایران معاصر داشته است، تاکنون اثر جامعی در این زمینه که گویای همه ابعاد گسترده آن باشد تهیه و تدوین نگردیده است. ما در این جا سعی می کنیم تا تصویری هر چند مختصر، از مجموعه مکتوبات، نوشته ها، سخنرانی ها و آثاری که در رابطه با ارتباطات سنتی و نقش و تاثیر آن در جنبش های ملی و مذهبی تاکنون تهیه شده ارایه نماییم.
مطالعات این حوزه، به ویژه در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰، تحت تاثیر شرایط خاص انقلاب اسلامی ایران و نقش بسیار مهم ارتباطات سنتی در پیروزی این انقلاب، رو به پیشرفت و گسترش گذاشت. بنا به گفته محمدمهدی فرقانی نخستین بررسی ها و پژوهش های دانشگاهی در مورد ارتباطات سنتی ایران، از سال ۱۳۵۰ که اولین گروه دانشجویان دوره لیسانس روزنامه نگاری دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی، فارغ التحصیل شدند، در برخی از پایان نامه های تحصیلی آنان، انعکاس یافت. در این پایان نامه ها، نقش ها و کارکردهای اجتماعی مراکز ارتباطی و شیوه های ارتباطی سنتی و مذهبی، مانند مسجد، بازار، قهوه خانه، تعزیه خوانی، نقالی، شاهنامه خوانی، پرده داری و نظایر آن ها، مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. (فرقانی، ۱۳۸۷: ۵۲-۵۱)
شاید بتوان گفت محمدمهدی فرقانی از جمله شاخص ترین پژوهشگران ایرانی است که با نگاهی شفاف و گویا به ابعاد و ساختار و شیوه عملکرد ارتباطات سنتی پرداخته است. کتاب درآمدی بر ارتباطات سنتی در ایران (۱۳۸۷) او، به گونه ای موجز و خلاصه به معرفی ابزارهای ارتباطات سنتی و نقش آن در جنبش های اجتماعی معاصر اشاره دارد. فرقانی در فصول مقدماتی کتاب، ضمن ارایه تعریفی از ارتباطات سنتی به بیان اهمیت و ضرورت پرداختن به این مهم در ادبیات فرهنگی ـ ارتباطی پرداخته و پس از اشاره به ساختار و ابعاد مختلف شبکه ارتباطات سنتی، ابزارها و مکان های ارتباطات سنتی مثل مسجد، منبر، بازار، قهوه خانه، نقالی و... را معرفی می کند. در بخش های پایانی کتاب به طورخلاصه، ضمن تبیین اهمیت نقش ارتباطات سنتی در جنبش های اجتماعی از نقش آن در شکل گیری جنبش تنباکو، مشروطه و انقلاب اسلامی سخن می گوید. او از این بخش به سرعت می گذرد و به ابعاد جزئی تر و مصادیق تاریخی ای که گویای نقش عمیق و تعیین کننده عناصر ارتباطی سنتی در جنبش ها باشد اشاره ای نمی کند.
البته نباید از نظر دور داشت که مقدمه تفصیلی ای که معتمدنژاد بر این کتاب نگاشته از درجه اهمیت و ارزش خاصی برخوردار است، چرا که او ضمن اشاره به تاکید و توجه صاحب نظران غربی حوزه علوم اجتماعی و رسانه به مفهوم ارتباطات سنتی، به تبیین نقش و جایگاه ارتباطات سنتی و ضرورت توجه به آن در جوامع کنونی و در سیاست گذاری های ملی اشاره می نماید. معتمدنژاد پس از آن، اطلاعات تقریباً جامعی از تحقیقات و پژوهش هایی که راجع به ارتباطات سنتی در ایران و خارج از ایران شده در اختیار مخاطب قرار می دهد که ما نیز در این جا با بهره گیری از یادداشت تفصیلی او به برخی از مهم ترین منابع ذکر شده در کتاب اشاره می نماییم.
مجید تهرانیان از نخستین پژوهشگرانی بود که در مقالات خود، به بررسی نقش ارتباطات سنتی در انقلاب اسلامی پرداخت. وی در مقاله ای با عنوان «ایران: ارتباطات، از خودبیگانگی و انقلاب»(۱)، که در زمستان ۱۹۷۹ در مجله «اینترمدیا»، نشریه انستیتوی بین المللی ارتباطات، در انگلستان به چاپ رسید، مطالب قابل توجهی درباره جایگاه ارتباطات سنتی در انقلاب ایران، ارایه کرد.
تهرانیان در مقالات دیگر خود («ارتباطات و انقلاب ایران: گذر از پارادایم موجود»(۲) و «چالش مدرنیته: دیالکتیک مدرنیزاسیون و ارتباطات»(۳) و «تکنولوژی قدرت: ماشین های اطلاعاتی و چشم انداز دموکراتیک»(۴)) و همچنین در کتاب هایی که در سال های پس از انقلاب ایران، در ایالات متحده آمریکا منتشر نموده نیز به تاثیرات خاص ارتباطات سنتی در پیروزی این انقلاب، توجه ویژه ای داشته است. مخصوصاً در این زمینه، اصطلاح معروف «رسانه های کوچک و انقلاب بزرگ» که در یکی از کتاب های «اورت راجرز» استاد مشهور آمریکایی علوم ارتباطات به آن اشاره گردیده و در عنوان یکی از کارهای علمی خانم «آنابل سربرنی محمدی»، مورد اقتباس قرار گرفته، متعلق به اوست. (فرقانی، ۱۳۸۷: ۵۵-۵۴)
خانم «آنابل سربرنی محمدی»، که در سال های پس از انقلاب، در دانشگاه کلمبیا در نیویورک به ادامه تحصیل پرداخت، در رساله دکتری خود با عنوان «قدرت سنت: ارتباطات و انقلاب ایران»(۵)، نیز نقش ارتباطات سنتی در جامعه انقلابی ایران را به دقت بررسی و تجزیه و تحلیل کرده است. وی رساله مذکور را چند سال بعد، با عنوان «رسانه های کوچک و انقلاب بزرگ»، منتشر نمود.
حمید مولانا هم از اولین محققان ایرانی است که در اوایل سال های انقلاب، مقاله جامعی راجع به نقش انقلابی ارتباطات سنتی در ایران، منتشر کرد. این مقاله، با عنوان «تکنولوژی در برابر سنت: ارتباطات در انقلاب ایران»(۶)، در تابستان ۱۹۷۹ (۱۳۵۸)، در فصلنامه «ارتباطات» در ایالات متحده آمریکا، انتشار یافت.
مقاله «ارتباطات جمعی و قدرت در ایران» که کاظم معتمدنژاد، در بهار ۱۳۷۸ به دومین سمینار انجمن فرانسوی مطالعات جهان سوم درباره «ارتباطات جمعی و جهان سوم» در شهر دیژون فرانسه عرضه کرد، از نخستین مقالاتی به شمار می رود که به تشریح جایگاه و کارکردهای ارتباطات سنتی در انقلاب اسلامی ایران پرداخته و اهمیت خاص آن در این زمینه را مورد تاکید قرار داده است.
معتمدنژاد در زمستان سال ۱۹۸۲، نیز در چارچوب برنامه درس «ارتباطات و توسعه»، در دوره فوق لیسانس علوم ارتباطات دانشگاه پاریس، سخنرانی هایی راجع به «نقش انقلابی ارتباطات سنتی در ایران» ایراد نمود، که به صورت پلی کپی و به زبان فرانسه تکثیر شده است.
علی محمدی، که در دوره پیش از انقلاب، عضو هیئت علمی دانشگاه فارابی بود و در حال حاضر در ایران به سر می برد در مقاله ای راجع به «امپریالیسم فرهنگی هویت فرهنگی»، نقش و اهمیت ارتباطات سنتی در جریان انقلاب اسلامی ایران را، مورد بررسی و ارزیابی قرار داده است (محمدی، ۱۹۹۰:۲۸۰-۲۶۷).
رساله دکتری علوم ارتباطات خانم ستاره غفاری، فارغ التحصیل دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی، عنوان «ارتباطات سنتی و جنبش های انقلابی در ایران: از انقلاب مشروطیت (۱۹۱۱-۱۹۰۵) تا انقلاب اسلامی (۱۹۷۹-۱۹۷۸)» یکی از جامع ترین پژوهش هایی است که تاکنون در خارج از کشور، راجع به نقش ارتباطات سنتی در تاریخ معاصر ایران انجام یافته است. این رساله، در سال ۱۹۹۱ در دانشگاه پاریس (دانشگاه دنی دیدرو)، مورد دفاع قرار گرفته است. او در این رساله ضمن پرداختن به ماهیت و ابعاد ارتباطات سنتی و شیوه عملکرد و ماهیت و محتوای پیام های آن و جایگاه این شبکه در ایران به نقش انقلابی ارتباطات سنتی پرداخته و در انتهای بحث، نتیجه گیری ای تحت عنوان نگرشی به ارتباطات فرد، چگونگی مشارکت عمومی و توسعه درون زا عرضه کرده است.
در میان آثار ایرانیان مقیم خارج کشور درباره ارتباطات سنتی و انقلاب اسلامی، می توان به مقاله «شائول بخاش»، سردبیر سابق کیهان اینترنشنال، درباره «وعظ های مذهبی، نشریه های انقلابی و تحرک اجتماعی»(۷)، که در کتابی راجع به ایران، در لندن چاپ شده است، اشاره کرد.

۲. مفهوم ارتباطات سنتی

ارایه تعریفی جامع و مانع از ارتباطات سنتی چندان ساده نیست؛ اما صاحب نظران حوزه ارتباطات با جمع بندی دیدگاه های خود، تعریف خاصی از آن مطرح نموده اند که ما در این جا به پاره ای از این تعاریف اشاره خواهیم نمود. مفهوم «ارتباطات سنتی» مفهومی است که به خصوص از اواخر دهه ۱۹۷۰ میلادی با انتشار گزارش معروف کمیسیون مک براید به نام «یک جهان، چندین صدا» در ادبیات ارتباطات جهانی، جای ویژه ای را به خود اختصاص داد (ر. ک: مک براید، ۱۳۶۹). با مروری بر ادبیات حوزه ارتباطات می توان دریافت که بسیاری صاحب نظران ضمن تاکید بر وجه انسانی این دست از ارتباطات، همواره بر میان فردی بودن و محدود بودن آن تاکید داشته و ارتباطات شفاهی (oral communication) و رودررو و محدود را در ذیل مفهومی تعریف می کنند که تمایز ساختاری و کارکردی روشنی با ارتباطات مدرن دارد. ارتباطاتی که عموماً در آن از ابزارها و رسانه های جمعی نوظهور استفاده می گردد.
دانیل لرنر (Daniel lerner) در کتاب گذر از جامعه سنتی، ارتباطات شفاهی را ارتباطات سنتی قلمداد می کند و در واقع هر آنچه که بر مبنای گفت وگوی دو طرفه و محدود و ارتباطات میان فردی (Inter personal communication) و با محوریت دیالوگ شکل می گیرد را ارتباطات سنتی می داند. (به نقل از معتمدنژاد، ۱۳۸۹:۴۴). و در واقع طبیعت ارتباطات سنتی و رسانه های سنتی بر دیالوگ و تعامل مبتنی است (فهیمی فر، ۱۳۸۸: ۱۰۴). این عقیده در آثار برخی اندیشمندان دیگر حوزه ارتباطات مشاهده می شود. (مولانا، ۱۳۸۷: ۳۱۹) بلیک و هارولدسن بر این باورند که این ارتباط، مستقیم و رودررو بوده و پس فرست (Feedback) آنی و بلاواسطه از مشخصه های برجسته آن به شمار می رود (بلیک و هارولدسن، ۱۳۷۸: ۴۰). در این فرایند تعاملی، دو سوی ارتباط ضمن استفاده از تجربیات، آموخته ها و توان یکدیگر برای مبارزه و غلبه بر تنهایی با دیگران ارتباط برقرار نموده و این منجر به درک افراد از هویت و نقش اجتماعی خویش می گردد (برکور و همکاران، ۱۳۷۸: ۱۵۹-۱۵۸). ساده بودن این نوع از ارتباطات موجب شده که همواره نقش تعیین کننده ای در هدایت افکار عمومی و بسیج مردم در برنامه ها و حوزه های سیاسی اجتماعی جامعه داشته باشد و ابزارهای سنتی آن یکی از بهترین راه های انتقال افکار و اطلاعات در جوامع کوچک و غیرپیچیده و یا بی سواد است. (مک براید، ۱۳۶۹: ۷۹). مک براید بر نقش آموزشی و اقناعی و تربیتی ارتباطات سنتی تاکید داشته و معتقد است که از ارتباطات سنتی در هر صورت، همیشه جهت آموزش، تقویت ایده ها یا ایدئولوژی های موجود یا تغییر ارزش ها و نگرش های موجود استفاده می شود (مک براید، ۱۳۶۹: ۱۰۵).
محمدمهدی فرقانی بر ساختار شفاهی و عوام پسندانه این ارتباطات توجه و تاکید دارد و ریشه آن را در باورها، تاریخ، فرهنگ و عقاید عمومی می داند که در عین حال مروج و مقوّم آن نیز هست و اغلب دوسویه است و نه یک سویه (فرقانی، ۱۳۸۷: ۷۴). از نظر ناصر باهنر، جزئی از حوزه های ارتباطات انسانی و وسیله ای برای تحقق ارتباطات اجتماعی است. ارتباطاتی متکی بر ارتباطات چهره به چهره که پیش از ظهور وسایل ارتباط جمعی نوین، ارتباطات اجتماعی را محقق ساخته است و پس از ظهور رسانه های مدرن نیز کارکردهای خود را در جهت رفع نیازهای ارتباطی مردم استمرار بخشیده است. او معتقد است که ارتباطات سنتی بر مبنای محتوا تعریف نمی شود و این ویژگی رسانه های مورد استفاده و قدمت آن در دوره پیش از رسانه های مدرن چاپی است که ملاک تمایز این نوع از ارتباطات خواهد بود (باهنر، ۱۳۸۷: ۸۴).
در تعاریف ذکر شده همواره بر شفاهی بودن و دوسویه بودن این ارتباطات تاکید شده و به دیگر ابعاد آن، از جمله مکتوب بودن و یا حتی یک سویه بودن اشاره ای نشده است. مثلاً دیوارنوشته ها یکی از ابعاد ارتباطات سنتی هستند که ارتباطی است مکتوب و نه شفاهی و از طرفی دیگر به صورتی یک سویه شکل می گیرد و قابلیتی نسبتاً فراگیر دارد.
این نکته را نیز باید مدنظر قرار داد که سنت را به هر معنی که بگیریم، توجه به حقایق الهی و حقیقت مطلق و نهایی و برتر از عالم انسانی جوهره آن را تشکیل می­دهد. گرچه سنت به معنای دین نیست ولی سنت جز با حقایق و اصولی که دارای منشا الهی است و از طریق انسان های برگزیده به ابنای بشر منتقل می­شود قابل فهم و تفسیر نیست (نصر، ۱۳۸۰: ۱۵۵). بنابراین در تعریف ارتباطات سنتی، نمی­توان عنصر دین را نادیده انگاشت. به هر حال با جمع­بندی تعاریف ذکر شده می توان گفت:

«ارتباطات سنتی گونه ای از ارتباطات انسانی است که در سازوکار خود ملهم از آموزه­های دینی و در پیام های خود متاثر از آن ها و سازگار با فرهنگ عمومی است و بیشتر به صورت شفاهی و دوسویه و گاه مکتوب و یک سویه شکل می گیرد؛ دریافت بازخورد و واکنش در حین ارتباط در آن قابل مشاهده و سریع است و بسیار عمیق و تاثیرگذار است و پایه و اساس همه انواع دیگر ارتباطات است».(۸)

۳. ساختار و ابعاد ارتباطات سنتی

ارتباطات سنتی را می توان در چند زمینه یا حوزه زیر مورد ملاحظه و مطالعه قرار داد:

۳- ۱. مراکز و نهادهای ارتباطات سنتی

بسیاری از مکان ها و نهادهایی که فرایند ارتباط در آن شکل می گیرد مهم ترین بعد ارتباطات سنتی را تشکیل می دهند. عمده ترین مراکز ارتباطات سنتی عبارتند از: مساجد، تکایا و حسینیه ها، مجالس روضه خوانی، وعظ و خطابه، حوزه علمیه، بازارها، قهوه خانه ها، زورخانه، عتبات متبرکه، حمام های عمومی، میدان گاه ها و بازارچه های محلی، کاروان سراها و نیز شب نشینی ها و دیدوبازدیدهای دوره ای میان افراد خانواده، دوستان یا اهالی یک محل و منطقه. این مکان ها عمدتاً مراکزی به شمار می روند که توده مردم با آن سروکار دارند و از طرفی ریشه در فرهنگ و هویت آن جامعه دارند.
مراکز ارتباطات سنتی غالباً چند منظوره اند و برای امور و مقاصد مختلف مورد استفاده قرار می گیرند، بنابراین، آن ها نهادهای نخبه گرا و مردم گریز نیستند، بلکه متعلق به توده بوده و در بسیاری اوقات، پناهگاه، استراحت گاه، یا محل دستیابی به آرامش، تجدید قوا و دیدارهای رودررو و کسب اطلاع و اخبار روز هستند.

۳- ۲. پیام ها و محتوای ارتباطات سنتی

فرآیند ارتباط، بدون انتقال پیام می تواند به عنوان فرایندی ناکارآمد و ناقص تلقی گردد. لذا ارتباط گران سنتی نیز همواره در صدد انتقال پیام و محتواهای متنوع و متعددی به مخاطبان خویش هستند. گستره این پیام ها، از ریزترین مسائل زندگی بشر تا بزرگ ترین مسائل و چالش های اجتماعی ـ سیاسی جوامع را دربر می گیرد.
مثلاً در نقالی، پرده خوانی و شاهنامه خوانی یک هدف عمده سرگرم ساختن مردمی بوده است که خسته از کار روزانه و به منظور استراحت، گذراندن اوقات فراغت و خبر گرفتن از اوضاع روز و بحث و تبادل نظر به قهوه خانه ها و سایر مراکز تجمع از این دست می رفتند.
پیام های ارتباطات سنتی هیچ گاه از محتوای سیاسی و مضامین اجتماعی نیز خالی نیست و با تشریح و تحلیل وقایع روز و معرفی علل و عوامل آن ها سعی در روشنگری و هشیارسازی اجتماعی دارند و بسیاری مواقع نیز از احساسات و علایق مذهبی مردم، جهت برانگیختن شورش و عصیان عمومی علیه وضع موجود و مستقر ساختن نظم جدید به جای آن بهره برداری می شود. تجربه مربوط به نهضت تنباکو، انقلاب مشروطه، قیام ۱۵خرداد و نیز انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ از جمله نمونه های قابل ذکرند (فرقانی، ۱۳۸۷: ۷۸).
صحت پیام های این شبکه و نیز صراحت این پیام ها که مبتنی بر اعتقادات و سنت هاست نوعی احساس اطمینان و اعتماد برای مخاطبان ایجاد نموده و پذیرش پیام های آن را ممکن تر و گسترده تر می سازد.

۳-۳. ارتباط گران سنتی

انسان ها از همان آغاز حیات به عنوان اولین ارتباط گران سنتی شناخته شده اند. هر یک از این ارتباط گران با توجه به توان و ظرفیت خود واجد مهارت های ارتباطی مختلفی هستند که به فراخور زمانی و مکانی از آن در جهت ارتباط موثر استفاده می نمایند. غالباً مهم ترین ارتباط گران سنتی از مهارت چشم گیری برای جلب و جذب مخاطب برخوردارند. این افراد بر ویژگی ها و هویت مخاطبان خود مسلط اند و از تکنیک ها و ظرافت های لازم در حرکات، لحن صدا و حالات چهره و قیافه برای تاثیرگذاری هر چه بهتر و عمیق تر بر آن ها استفاده می کنند، موقعیت مکانی و زمانی را هنگام ارتباط در نظر می گیرند و متناسب با شرایط زمان و مکان، موضوع، محتوا و شکل، پیام های خود را بر می گزینند و گاه شنوندگان را مسحور کلام خود می سازند.
ترکیب کلی طیف ارتباط گران سنتی را می توان بدین ترتیب برشمرد: علما، سخنوران، نوحه خوانان، تعزیه گردان ها، بازاریان، نقالان، شاهنامه خوانان، پرده خوانان، معرکه گیران، چاووشان، بازیگران تئاترهای سنتی و روحوضی و...
شخصیت ارتباط گران، خصوصیات فردی و رفتاری، تن صدا و حالات چهره و قیافه در ارتباطات سنتی، نسبت به ارتباطات نوین، نقش تعیین کننده تری در موفقیت یا عدم توفیق و یا موثربودن ارتباط دارد.

۳- ۴. شیوه های ارتباطات سنتی

در این نوع از ارتباطات از شیوه ها و روش های خاصی استفاده می گردد که اغلب کارکردی سنتی و شفاهی دارند. فرستندگان پیام در این ارتباطات از شیوه هایی که عمدتاً ارتباطات میان فردی، چهره به چهره و گروهی هستند استفاده می کنند که به آنان این قابلیت را می دهد تا همواره با دریافت سریع عکس العمل و بازخورد مخاطب، موثرترین تاکتیک را برای نفوذ و اقناع انتخاب کرده و انعطاف لازم را برای تغییر ساختار و محتوای پیام و تشدید تاثیر بر مخاطب از خود نشان دهند.
به عنوان نمونه، مراسم های ویژه و تجمع های مناسبتی و تجمع های مذهبی و ملی از دیگر ابعاد مهم و جریان ساز مطرح در شبکه ارتباطات سنتی است که به فراخور سوگ و عزا و یا فرح و شادی برگزار می گردد. این مراسم که غالباً در زمان ها یا مکان های خاص برپا می گردد به آمادگی روحی و روانی ای که آن مکان یا زمان برای مخاطب به وجود می آورند افزوده و به موفقیت تبلیغات کمک می نماید. از جمله این این مراسم عزاداری ابی عبدالله الحسین(۷)، نمازهای جمعه و جماعت، مراسم حج و مراسم راهپیمایی و تظاهرات در ایام الله است.
شبکه ارتباطات سنتی نیز همانند رسانه های نوین از طریق سه گونه سازوکار بر افکار عمومی تاثیر می گذارد. این سه زمینه عبارتند از:
یک. تقویت انگاره ها و عقاید و افکار موجود؛
دو. ایجاد ایده، عقیده و فکر تازه و نو؛
سه. مورد خدشه قرار دادن عقاید موجود و ارایه افکار و عقاید متعارض با عقاید پیشین. (فرقانی، ۱۳۷۸: ۸۰-۷۹)

۴. ویژگی های ارتباطات سنتی

۴- ۱. دامنه و سرعت انتقال پیام

اگرچه در ارتباطات سنتی معمولاً گیرندگان پیام از لحاظ تعداد، محدودند و از نظر ارتباط گر شناخته شده، پیام در اکثر اوقات تحت شرایط محدود، منتقل می شود (زیرا پیام برای همگان نیست)؛ اما شرکت کنندگان به طور معمول از مشارکت فکری که غالباً ملازم ارتباط میان فردی است، برخوردارند. و هر یک از مخاطبان انسانی می توانند در ظرف مدت زمان بسیار کوتاهی پیام های دریافتی را به دورترین نقاط کشور انتقال دهند.

«نخستین ویژگی که در مورد شبکه سنتی مطرح است دامنه و سرعت انتقال پیام در آن می باشد. بدین معنی که پیام با استفاده از ارکان و ابزار مختلف این شبکه با سرعت بسیار زیادی در بین تمامی مخاطبین ـ به عنوان مثال مردم یک کشور ـ پخش می گردد» (همایون، ۱۳۷۴: ۸۸).

در ارتباطات سنتی بازخورد سریع و خواندن پیام گیرنده در فرستنده یکی از اصول مهم در ارتباطات دقیق و درستی و سلامت دریافت پیام در گیرنده است و ارتباط گر غالباً در معرض دید و در دسترس مخاطبان است. واکنش های سریع و آنی در ارتباطات سنتی در مقایسه با ارتباطات مدرن، نقش برجسته ای دارد و به همین دلیل از این شبکه به منظور بسیج عمومی و تحریک احساسات و عواطف مردم در مواقع لازم می توان استفاده کرد.

۴- ۲. سهولت ارتباط

عناصر و ابزار ویژه ای که در شبکه ارتباطات سنتی مطرح است این امکان را ایجاد می نمایند که با حداقل فعالیت و صرف حداقل هزینه گستره وسیعی از افراد و مخاطبان در معرض پیام قرار گیرند و با ارتباط گران همراه شده و در مسیری حرکت کنند که آنان ترسیم می نمایند.
مسیر ارتباطات که اجباراً از بالا به پایین است اغلب شهروندان معمولی را در نقش یک دریافت کننده منفعل تنزل می دهد و علایق و آرزوهای او را تحت تاثیر قرار می دهد. باز کردن راهی رو به بالا برای ارتباط، وظیفه ای است دشوار، که تمرکز بیش از اندازه، این وظیفه را پیچیده تر می کند. چنانچه دسترسی به رسانه ها، در سطح ملی یا بین المللی، محدود به گروه های مسلط سیاسی یا قومی شود این خطر بزرگ وجود دارد که الگوهایی تحمیل گردد که با ارزش های اقلیت های قومی، فرهنگی و مذهبی تعارض پیدا کند (مک براید، ۱۳۶۹: ۶۰). اما این معضل در سیستم ارتباطات سنتی به جهت مسیر افقی ارتباط و تقریباً رودررو و ساده آن کم تر مشاهده می شود چرا که «طبیعت رسانه های سنتی ما بر دیالوگ و تعامل مبتنی است» (فهیمی فر، ۱۳۸۸: ۱۰۴).
واژگان و فرهنگ بیانی و شفاهی در ارتباطات سنتی به فرهنگ توده و مردمی بسیار نزدیک است و معمولاً از فرهنگ نخبگان فاصله دارد. لذا توده مردم احساس قرابت بیشتری با آن پیدا کرده و به سادگی از آن تاثیر می پذیرند. «محتوای پیام های شبکه ارتباطات سنتی از حیث شکل و محتوا به فرهنگ و زبان و درک مردم نزدیک تر هستند و ریشه در فرهنگ، باورها، اعتقادات، ارزش ها و هنجارهای جامعه دارد و این امر، پذیرش آن را از سوی مخاطبان تسهیل می نماید» (فرقانی، ۱۳۸۷: ۱۲۷-۱۲۵).

۴- ۳. عدم انحصار به زمان یا مکانی خاص

سومین ویژگی ای که در این مبحث مطرح می نماییم عدم تقید و انحصار فعالیت شبکه سنتی به مکان و زمانی خاص می باشد. بدین معنی که متون و مراسم خاصی که در این شبکه وجود دارد اگرچه ممکن است به صورت مقطعی عمل کند، اما هیچ گاه کهنه نشده و از بین نمی رود.
واژگان و فرهنگ بیانی و شفاهی در ارتباطات سنتی به فرهنگ توده و مردمی بسیار نزدیک است و از آن جا که ریشه در فرهنگ و هویت جامعه دارد همواره دارای کارکردی مستمر و تاثیرگذار در روابط اجتماعی و ساختار فرهنگی ارتباطی اجتماع دارد. از این رو می توان گفت عناصر ارتباطات سنتی به جهت سادگی و همه فهم بودن برای مخاطبان و نیز ریشه داشتن در فرهنگ و ارزش های جامعه مقید به زمان و مکانی خاص نیستند.

۴-۴. میان فردی و رودررو بودن

ارتباط میان فردی یکی از انواع ارتباطات سنتی به شمار می آید. این نوع از ارتباط «ارتباطی است مستقیم بین دو نفر یا تعداد بیشتری از افراد که در مجاورت فیزیکی قرار دارند. طی این ارتباط، تمامی حواس پنجگانه می تواند به کار گرفته شود و پس فرست آنی و بلاواسط در جریان کار حضور دارد» (بلیک و هارولدسن، ۱۳۷۸: ۴۰). افراد در قالب ارتباطات سنتی با یکدیگر در ارتباط و تعامل مستقیم بوده و مفاهمه از این طریق به نحو بهتر و مناسب تری صورت می پذیرد. «ارتباطات رودررو به دلیل بازخورد و دریافت پیام های گیرنده در فرستنده قابل انعطاف و تاثیرگذار است» (لارنس و ای. دنیس، ۱۳۸۳: ۶۳).
ارتباطات سنتی، عمدتاً میان فردی و چهره به چهره است و از عمق، قدرت و تاثیر گذاری بیشتری بر مخاطب برخوردار است.

۵. ارتباطات سنتی در ایران

ارتباطات سنتی در ایران از همان آغاز تاکنون از کارآیی و نفوذ قابل ملاحظه ای برخوردار بوده است. بازارها، میدان گاه های عمومی، کاروان سراها، چاپارخانه ها، حمام های عمومی، شب نشینی ها و میهمانی های دوستانه و خانوادگی و حتی شیوه و سبک معماری شهرها که در آن ها از بازارچه های محلی، سکوها و مکان هایی که افراد یک محله در اوقات فراعت گرد هم می نشستند و به مبادله اخبار و اطلاعات می پرداختند و نیز محل های تجمع نظیر قهوه خانه ها و... از جمله اجزای این شبکه ارتباطی هستند که از دیرباز در این سرزمین نقش اجتماعی و ارتباطی خود را ایفا می کردند. (فرقانی، ۱۳۸۷: ۷۲)
ارتباطات سنتی، در روزگاری که هنوز از وسایل ارتباطی مدرن نشانی نبود، موثرترین، دقیق ترین و در عین حال جذاب ترین شیوه های ارتباطی را به کار می گرفت و همواره در فرایند ارتباطات اجتماعی تاثیر به سزایی از خود بر جای می گذاشت. نیز نقش تعیین کننده ای در هدایت افکار عمومی و بسیج مردم در برنامه ها و امورات سیاسی اجتماعی جامعه داشت. «در جامعه کوچک و منزوی یا در مناطقی که بی سوادی همگانی است، یکی از بهترین راه های انتقال افکار و اطلاعات، رسانه های مردمی سنتی است» (مک براید، ۱۳۶۹: ۷۹).
بعد از ورود اسلام به ایران، ارتباطات سنتی ما دارای نهادها و سازمان های وسیع تر، کارآمدتر، منسجم تر و متناسب تر با نیازهای زمان شد و ارتباط گرانی تاثیرگذار و ماهر، شبکه ارتباطی گسترده ای را در سطح کشور پدید آوردند که تاروپود آن تا اعماق جامعه ریشه دوانید.
شبکه ارتباطات سنتی در کشور ما و در طول تاریخ به قوی ترین شکل عمل کرده است. در این شبکه به ظاهر ساده همه زوایا و بخش های جامعه به سریع ترین صورت ممکن به هم مرتبط می شدند و بسیاری از نهادها یا مراکز ارتباطات سنتی منشا ایده ها، اندیشه ها و تصمیمات و برنامه ریزی های مهم سیاسی ـ اجتماعی و حتی اقتصادی بوده اند؛ و مجموعه مراکز ارتباطات سنتی که پرتعداد و متنوع بوده اند، ساختار «افکار عمومی» جامعه را شکل می داده اند.
فرهنگ سنتی ایران که با محوریت مذهب شکل گرفته در روند تکاملی خود، رسانه هایی را برای تبلیغ ایده ها و آموزه های خود خلق نموده که چون برآمده از ذات پیام مذهب بوده اند لذا با معانی آن تعارض بنیادین ندارند و به راحتی و به درستی محتوا را منتقل می کنند. به تعبیری رسانه ها خود در قامت و نقش پیام عمل می کنند. در این جا قول معروف مارشال مک لوهان به ذهن متبادر می شود که «رسانه همان پیام است» (مک لوهان، ۱۳۷۷: ۵).
«واقعیت این است خصوصیات معرفت شناختی و زیبایی شناختی رسانه های سنتی در تاریخ فرهنگی ایران به گونه ای شکل گرفته بود که می توانست جهان اسطوره ای و سمبلیکی ای که نتیجه حضور دین در فضای قدسی بود را منتقل کند. اما رسانه های تصویری مدرن مانند سینما و تلویزیون می کوشد همه مفاهیم را اولاً به تصویر متنزل کند و در ثانی عمق معنا را به سطح تنزل دهند» (فهیمی فر، ۱۳۸۸: ۹۹-۹۸).
ارتباطات سنتی و رسانه های مورد استفاده آن در ایران همواره از مشروعیتی قابل توجه برخوردار بوده که تاثیرات ارتباطی آن را منحصر به فرد می ساخته است. «مراکز ارتباطات سنتی در تاریخ ایران و به ویژه پس از گسترش اسلام در داخل مرزهای کشور و شکل گیری رسانه های سنتی اسلامی نقش ویژه ای دارد در شکل دهی افکار عمومی و بسیج آن داشتند و با وجود حضور رسانه های نوین ارتباطی و مبارزه هدفمند استعمار در دوره قاجار و پهلوی علیه سنت های دینی، هیچ گاه مشروعیت مردمی خود را از دست ندادند، تا اینکه در پیروزی انقلاب اسلامی ایران جایگاه اجتماعی خود را به رخ همگان کشیدند» (باهنر، ۱۳۸۷: ۸۳).
شاید بتوان گفت که در هر خیزش و جنبش اجتماعی در طول تاریخ این کشور و حتی در عصر ارتباطات الکترونیک، حضور مستقیم و چشم گیر شبکه پرتنوع و گسترده ارتباطات سنتی را آشکارا می توان دید و نیز می توان نقش و تاثیر آن را با همه سادگی و محدودیت و شفاهی بودن این نوع ارتباطات، مورد مطالعه قرار داد.
مسجد و منبر، تکیه و حسینیه، مجالس روضه خوانی، وعظ و خطابه، بازار، قهوه خانه ها، زورخانه ها، عتبات و مراکز متبرکه و حریم امن حرم ها، نقالی، تعزیه، چاووشی خوانی و... عمده ترین مراکز ارتباطات سنتی بوده اند که در گردآوری مردم، ایجاد ارتباط، همدلی و هم فکری در میان آن ها، شکل دادن و تفهیم منافع مشترک جمعی، آگاهی توده مردم از آنچه در پیرامونشان می گذرد، حتی تا امروز جایگاه مهم خود را حفظ کرده اند.
در بخش دیگر به منظور آشنایی بیشتر با ابزارها، مکان ها و مراکز ارتباطات سنتی و کارکردها و ظرفیت های ارتباطی آن ها به مهم ترین ابزارها و عناصر ارتباطات سنتی ای که در جنبش مشروطه نقش تعیین کننده و چشم گیری داشتند اشاره خواهیم نمود.

فصل دوم: ارتباطات سنتی در مشروطه

درآمد

مطالعه ارتباطات سنتی و بررسی نقش و جایگاه آن در حیات اجتماعی سیاسی جامعه ایرانی تا اندازه زیادی ما را با ظرفیت ها و کارکردهای عمیق ترین عناصر لایه های فرهنگی و فرهنگ عامه ایران آشنا می سازد. در این فصل تلاش خواهد شد تا ضمن معرفی و بحث در زمینه چگونگی شکل گیری جنبش مشروطه در ایران از زاویه ای دیگر به این رویداد اجتماعی سیاسی نگریسته شود و ابعادی از حضور و نقش عناصر ارتباطات سنتی در این جنبش تاریخی سیاسی اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.

۱. جنبش مشروطه

از آن جا که تشریح چگونگی و ابعاد حضور و مشارکت شبکه ارتباطات سنتی در جنبش مشروطه از جمله مهم ترین اهداف تحقیق در این بخش به شمار می آید، لذا در این جا به گونه ای مبسوط به ذکر چگونگی شکل گیری مشروطه و زمینه ها و علل آن می پردازیم.
اوضاع نابه سامان ممکلت در اواخر دوره قاجار، حوادث تامل برانگیز پی درپی دستگیری برخی طلاب بیدار و آگاه و تبعید آنان به اردبیل (ناظم الاسلام کرمانی، ۱۳۶۲، ج۱: ۱۳۷-۱۳۴)، اهانت حاکمان اطراف به برخی از علما و روحانیون (کسروی، ۱۳۶۳: ۵۴)، اقدام بانک استقراضی روس در تخریب گورستان مدرسه چال و شلاق زدن تجار بازار تهران توسط علاءالدوله حاکم تهران موجب شده بود تا روحانیون و روشنفکران و خواص جامعه این مقطع زمانی از وضعیت موجود، لب به شکایت و اعتراض بگشایند. اما این تذکرات و اعتراض ها راه به جایی نمی برد و تاثیر چندانی در تغییر سیاست های حکومت وقت نداشت. تا اینکه به فلک بستن برخی بازرگانان به بهانه گران فروشی شکر و رفتار توهین آمیز نوز بلژیکی رییس گمرکات ایران (کسروی، ۱۳۶۳: ۲۹) در پوشیدن لباس روحانیت، شعله خشم و غضب روحانیت و علما و مردم کوچه و بازار را برافروخته تر کرد و این حرکت بسته شدن بازار از سوی بازاریان و تجمع مردم در حضور روحانیون را به دنبال داشت (ناظم الاسلام کرمانی، ۱۳۶۲، ج۱:۱۴۱). لجاجت عین الدوله ـ که مانند دیگر کارگزاران حکومتی، حکومت را هیچ گاه خدمت گزار مردم نمی دانست، بلکه آن را وسیله ای برای انجام مقاصد خصوصی و تامین منافع شخصی می پنداشت،(۹) در مقابل اعتراض ها، موجب گردید تا علمای تهران به عنوان اعتراض تهران را ترک و در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی تحصن کنند. این تحصن ارکان حکومت قجری را به لرزه در آورد، لذا شاه ناگزیر بود تا با علما به مذاکره بنشیند.
در این مذاکره علما بر چندین مسئله و خواست عمومی تاکید نمودند.
  • ایجاد عدالتخانه در همه شهرهای ایران تا به عرایض و دادخواهی رعیت رسیدگی شود؛
  • برکناری مسیو نوز بلژیکی از گمرکات ایران؛
  • عزل علاءالدوله حاکم تهران؛
  • بازگردانیدن حاج محمدرضا مجتهد به کرمان (ناظم الاسلام کرمانی، ۱۳۶۲، ج۱: ۲۹۶).
شاه دستور داد تا عین الدوله صدراعظم به خواست علما تن در دهد و این باعث شد که علما به تحصن پایان دهند و اما پس از مدتی کوتاه خواست علما عملی نشد و به دنبال آن، خشونت کارگزاران دولتی نسبت به مردم و عدم التزام حکومت به تعهداتش موجب گسترش اعتراض های عمومی شد.
این عدم پایبندی به تعهدات و ادامه ظلم ها و تعدی های حکومت و تلگراف های پیاپی مردم مناطق مختلف ایران همچون فارس و خراسان به علما سبب شد تا به شاه، نامه بنویسند و درخواست اصلاحات کنند؛ اما ثمری نبخشید. وقتی شیخ محمد واعظ در سخنرانی خود، حکومت را به باد انتقاد گرفت عین الدوله دستور دستگیری او را صادر کرد. طلاب مانع دستگیری شیخ شدند و در اثر این درگیری میان طلاب و سربازان، طلبه ای به نام سید عبدالحمید به شهادت رسید (کسروی، ۱۳۶۳: ۹۵-۸۹). مردم به همراه علما پیکر شهید را تشییع نموده و به مسجد شاه بردند. علما و بازاریان در مسجد اجتماع کردند و تصمیم گرفتند تکلیف خود را با دولت یک سره کنند. فردای آن روز، مسجد به محاصره نیروهای دولتی درآمد و طلبه ای دیگر به نام سید مصطفی پیش نماز به شهادت رسید.
این بار علما و از جمله شیخ فضل الله نوری که در تبیین فلسفه نهضت و تقویت و تثبیت ماهیت مذهبی و سیاسی آن، نقش مهمی داشت تصمیم گرفتند به سوی قم مهاجرت کنند (ابوالحسنی، ۱۳۸۰: ۸۸). گروهی از روشنفکران، بازاریان و علما و مردم نیز در سفارت انگلیس تحصن کردند (صفائی، ۱۳۷۰: ۱۳۷). این تحصن یک ماه به طول انجامید. تحصن در سفارت انگلیس فرصت مناسبی برای بیگانگان و عناصر فراماسونری فراهم کرد تا زمینه انحراف اهداف نهضت را ایجاد کنند. لفظ «مشروطه» در همین جا بود که وارد زبان ها شد. در حالی که پیش از آن خواسته های مردم تنها تاسیس «عدالتخانه» بود.
مهاجرت دوم علما اوضاع را برای حکومت وخیم تر کرد. مظفرالدین شاه به ناچار تسلیم شد و عضدالملک را به عنوان نماینده تام الاختیار به نزد علما فرستاد. علما خواستار تاسیس و تشکیل مجلس شدند و شاه درخواست آنان را پذیرفت و در ۱۴ جمادی الثانی ۱۳۲۴ق (تیرماه ۱۲۸۵ش) دستور تاسیس مجلس شورای ملی را صادر کرد. وظیفه اصلی مجلس، تصویب قانون اساسی بود (حسینیان، ۱۳۸۷: ۲۲-۲۰).
مجلس، نوشتن قانون اساسی را به کمیته ای ویژه واگذار کرد. در این جا بود که میان برخی علما و روشنفکران، بر سر چگونگی تدوین قانون اساسی و تطبیق یا عدم تطبیق آن با شرع و احکام اسلام اختلاف و دودستگی درگرفت و برخی علما مثل شیخ فضل الله حمایت خود را از مشروطه به تعلیق در آوردند. این کمیته با استفاده از قوانین اساسی بلژیک و فرانسه، قانونی مطابق با آنچه در غرب مشاهده می شد تدوین نمود و به امضای شاه رساند. مظفرالدین شاه بیمار کمی بعد از امضای قانون اساسی درگذشت و محمدعلی شاه به سلطنت رسید.
محمدعلی شاه که از همان ابتدا با مشروطه مخالف بود، پس از به قدرت رسیدن و تمهید مقدمات، حمله به کالسکه خود را که برخی از مورخان، نقشه دربار شمرده اند، بهانه ای قرار داد و به کمک لیاخوف روسی در۲۳ جمادی الثانی ۱۳۲۶ق مجلس را به توپ بست (کسروی، ۱۳۶۳: ۱۹۷) و سران مشروطه را دستگیر و عده ای را اعدام کرد و برخی را نیز تبعید.
علمای نجف به رهبری آیت الله آخوند خراسانی با فتواها و تلگراف های پی درپی مردم را آگاه نموده و به حضور و حرکت در جهت مبارزه با ستم و ظلم فرا می خواندند. در این زمان روشنفکران و مشروطه خواهان از اقصی نقاط ایران، همه نیروهای خود را بسیج نموده و سرانجام در یک اقدام هم زمان در ۲۵ جمادی الثانی ۱۳۲۷ق تهران را فتح کردند و محمدعلی شاه را عزل و احمد، فرزند او را به عنوان شاه جدید معرفی کردند و مجدداً مشروطه احیا شد.(۱۰)
در مجموع، وقایع انقلاب مشروطه تا امضا فرمان آن را می توان به سه مرحله تقسیم نمود. اولین مرحله، وقایع پراکنده ای در تهران و دیگر نقاط کشور که بر علیه استبداد و وابستگی انجام گرفت. دومین مرحله به مهاجرت صغری مشهور است و وقایعی را دربر می گیرد که منجر به بست نشینی علما در حرم حضرت عبدالعظیم و تبعیت مردم از آن شد. مرحله سوم مهاجرت کبری است. وقتی که علما و خانواده و بستگان نزدیکشان به قم مهاجرت کردند تا شاه را متقاعد به انجام اصلاحات مورد نظر کنند. در همین زمان تعداد زیادی از تجار و بازاریان و طلاب در سفارت بریتانیا در تهران بست نشستند (زاهد، ۱۳۷۸: ۱۱۸)، که این بست نشینی مسیر نهضت را در سطح قابل توجهی تغییر داد.

۲. زمینه ها و علل آغاز نهضت مشروطه

به طور کلی مهم ترین زمینه ها و علل شکل گیری مشروطه در سه حوزه فرهنگی، سیاسی و اقتصادی قابل بررسی و تحلیل است.

۲- ۱. زمینه های فکری و فرهنگی

برخی بر این عقیده اند که زمینه های فکری شکل گیری مشروطه و سقوط نظام شاهنشاهی کم کم در میان رهبران جنبش شکل یافته بود. «وقوع انقلاب مشروطیت و تغییر ساختار سیاسی حکومت از پادشاهی به مشروطه سلطنتی و ایجاد مجلس و قانون اساسی جدید به تقلید از نظام های غربی، قبل از اینکه در عالم واقع اتفاق بیافتد در ذهن علمای دینی به عنوان یک امر پذیرفته شده که دیر یا زود اتفاق خواهد افتاد، رخ داده بود و انقلاب در ذهن، زودتر از انقلاب در عین اتفاق افتاده بود» (جمال زاده، ۱۳۸۴: ۴۹).
در این مقطع از تاریخ تحولات ایران، به جهت تلاش های فکری روحانیون و روشنفکران و رشد و افزایش روابط فرهنگی و سیاسی با حوزه بین الملل و چاپ و انتشار روزنامه ها و مطبوعاتی که روز به روز بر شمارشان افزوده می شد و همچنین انتشار مکتوبات و آثار سیاسی ـ انتقادی به صورت غیررسمی در میان مردم، آگاهی سیاسی در جامعه ایران رشد چشم گیری یافته بود و مردم با مفاهیم تازه ای مثل مجلس، مشروطیت و نظام پارلمانی آشنا شده بودند. مراجع و مجتهدان و روحانیون بانفوذ از جمله میرزای نائینی، شیخ فضل الله، بهبهانی و دیگران با استناد به متون مذهبی و آیات و روایات به مخالفت جدی با نفوذ بیگانه، استبداد و ظلم و ستم قاجاری برخاستند و با سخنرانی ها و مجالس و وعظ، توده مردم را نسبت به مسایل پیرامونی آگاه می نمودند (کریمی، ۱۳۸۳: ۷۹).

۲-۲. زمینه های سیاسی اقتصادی

نارضایتی روزافزون مردم از حکومت قاجار، بی کفایتی شاه و صاحب منصبان حکومتی، فساد حاکم بر دربار، ساختار ناهمگون سیاسی کشور، نفوذ عمیق بیگانگان در ساختار سیاسی کشور و اعطای امتیازات بی شمار به آنان، توده مذهبی و علما را نسبت به اوضاع بدبین می کرد و نفرت و انزجار عمومی علیه قاجار را دامن می زد.
قراردادهای ننگینی مانند گلستان، ترکمانچای، امتیازات اقتصادی و تحمیل کاپیتولاسیون، که در حافظه سیاسی مردم سنگینی می کرد و نیز ظلم و تعدی حاکمان مردم را به تنگ آورده بود (خاتمی، بی تا: ۱۱). همه این عوامل در کنار کامیابی و موفقیت جنبش غرورآفرین تنباکو و شکست روسیه از ژاپن که منجر به آگاهی مردم از ضعف قوای ابرقدرت و لزوم خوداتکایی ملی می شد و انقلاب ضد استبدادی سال ۱۹۰۵ روسیه (حائری، ۱۳۶۴: ۱۹-۱۶) را نیز می توان از عوامل و زمینه های سیاسی این جنبش به شمار آورد.
بحران اقتصادی ناشی از شکست های پی درپی جنگ های ایران با روس، از دست رفتن بخشی از مناطق حاصل خیز و استراتژیک با عهد نامه های ترکمانچای و گلستان، اعطای امتیازات تجاری متعدد و بی منطق به بیگانگان، عدم حمایت دولت از صنایع داخلی، کاهش رونق کشاورزی، فراهم نمودن شرایط لازم برای انگلیسی ها جهت کاشت تریاک به جای محصولات کشاورزی، انحصار ماهی گیری و کشتی رانی در دریای خزر، تاسیس جاده های متعدد، بهره برداری از معادن و جنگل های نیمه شمالی ایران، گمرکات شمال از سوی روس ها (ناظم الاسلام کرمانی، ۱۳۶۲، ج۱: ۳۸-۱۱) افزایش مالیات حکومتی بر پیشه های شهری و زمین های کشاورزی در روستاها، کسری تراز پرداخت های کشور (همایون کاتوزیان، ۱۳۷۲: ۸۳-۷۵) رواج کشت تریاک و توتون و پنبه به جای برنج و گندم در برخی مقاطع (عیسوی، ۱۳۶۲: ۲۰۶)، قحطی های متعدد که هر چند سال یک بار، تعدادی از مردم را به کشتن می داد، فروش دختران قوچان به ترکمن ها و ارامنه با هدف تامین مالی حاکم وقت (هدایت، ۱۳۶۳: ۱۳۱)، مشکل نان در اواخر سلطنت ناصر الدین شاه و دوران سلطنت مظفر الدین شاه، کاهش ارزش پول ایران به دلیل ضعف دولت و کاهش ارزش جهانی نقره و کاهش بهای مواد خام صادراتی ایران، از جمله عوامل و زمینه های اقتصادی ای بود که موجبات نارضایتی مردم از وضعیت حاکم و شورش های مردمی را فراهم می کرد. نیز دولت برای تامین هزینه های جاری خود اقدام به افزایش مالیات، فروش مناصب و مقامات دولتی، اعطای امتیازات و گرفتن وام های کلان از بانک های خارجی می نمود که همه این ها در کنار سفرهای پرهزینه و تشریفاتی دربار به دیار فرنگ، خشم عمومی را تشدید می کرد.

۳. اهداف مشروطه

جنبش مشروطه از جمله حرکت ها و نهضت های اثرگذار و جریان ساز در تاریخ پر فرازونشیب ایران اسلامی به شمار می آید. این جنبش با مشارکت گروه ها و طیف های مختلف سیاسی و اجتماعی شکل یافت و روحانیون، بازاریان، روشنفکران و طبقات متوسط شهری، ارکان و اساس این جنبش و مهم ترین ارتباط گران آن را تشکیل می دادند. هر یک از این ارتباط گران و طیف های محرک در جریان مشارکت خود در تحقق مشروطه، اهداف خاصی را دنبال می نمودند. در این میان می توان گفت چهار هدف عمده می توانست مورد نظر این گروه ها باشد:
یک- مبارزه با استبداد و دیکتاتوری نظام حاکم
مبارزه با استبداد قاجاری و تعیین و مشخص کردن حدود قدرت شاه، هدفی بود که تقریباً نقطه مشترک گروه های مختلف به حساب می آمد. اما برخی گروه ها مثل روحانیون و برخی بازاریان بر اساس تفکر دینی و اسلامی و نگاهی مبتنی بر فرهنگ سیاسی دینی در صدد مبارزه با ظلم و ستم و استبداد برآمدند و برخی دیگر مانند روشنفکران و تجددطلبان از منظر تفکر نظام پارلمانی و قانون غربی.
دو- مبارزه با استعمار و فزون خواهی کشورهای ابرقدرت زمانه به خصوص انگلیس و روس
البته شاید به طور شفاف بتوان گفت که مبارزه با استعمار و شعار مبارزه با آن، جای عمده و پررنگی در میان اهداف و انگیزه های ارتباط گران و طراحان جنبش مشروطه نداشت. چرا که وابستگی بسیاری از روشنفکران و طراحان تجددخواه مشروطه به سفارتخانه های کشورهای بیگانه از یک سو و تحصن سی وپنج روزه مشروطه خواهان در سفارت انگلیس از سویی دیگر گواه کم رنگ بودن هدف مبارزه با استعمار خارجی در جنبش مشروطه می تواند باشد. دعوای شیخ فضل الله با بسیاری از مشروطه خواهان بر سر همین مسئله بود و عاقبت به خاطر همین عقیده به دار مجازات آویخته شد.
سه- مبارزه و حرکت در جهت نشر و گسترش فرهنگ مبتنی بر شریعت و آموزه های دینی و تحقق حکومتی مبتنی بر دستورات و احکام دین اسلام
مبارزه برای رواج فرهنگ اسلامی و شریعت نبوی هدف دیگری بود که بسیاری از روحانیون و اسلام گرایان به دنبال آن بودند. آنان تصور می کردند که مشروطه امکان تحقق چنین هدفی را فراهم می نماید بدین خاطر در ابتدا به حمایت جدی از آن پرداختند اما پس از مدتی وقتی مشاهده کردند که این جنبش از اهداف اولیه خود دور شده و تحت تاثیر جریان های فراماسونری و روشنفکری وابسته، صبغه غربی و تجددطلبانه و ضدسنت به خود گرفته ابراز پشیمانی نموده و از آن برائت جستند و یا سکوت نمودند.
چهار- تجددخواهی و تلاش و سعی در جهت تحقق پیشرفت و توسعه روزافزون مطابق با آنچه در غرب مشاهده می شد و در یک کلام تحقق مدرنیسم و فرار از سنت
شاید مهم ترین هدف گروه های تاثیرگذار در جنبش مشروطه، مبارزه برای تحقق تجدد و نوگرایی بود. روشنفکران، شاگردان مدارس سیاسی، روحانیون متجدد از جمله برجسته ترین ارتباط گرانی بودند که در راستای تحقق بخشی به همین هدف حرکت می نمودند. بر اساس این هدف، نظام پارلمانی مشروطه باید به عنوان ابزاری برای تجدد تشکیل می شد.
هر یک از گروه ها و جریان های مذکور در جریان حرکت خود در فرآیندی که منجر به وقوع مشروطیت شد، به دنبال تحقق یکی از این اهداف ذکر شده بود. برخی از گروه ها یا طیف ها، یک هدف را اصل قرار داده و از هدف یا اهداف دیگر به عنوان اولویت دوم یاد می کردند.

۴. ارتباطات سنتی در مشروطه

جنبش مشروطه در ایران را می توان سرآغاز تحولات عصر نوظهور تاریخ ایران قلمداد نمود. در واقع با نگاه به عوامل و زمینه ها و نتایج و پیامدهای این جنبش تاثیرگذار سیاسی ـ اجتماعی می توان دریافت که این حرکت فراگیر و همه جانبه، تحولا تی عمیق و گسترده در جامعه ایرانی بر جای گذاشت. تحولا تی که در چگونگی تحقق تاریخ آینده، نقش به سزا و عمیقی داشت.
ما در این جا به منظور رونمایی و بازشناسی حضور مهم شبکه ارتباطات سنتی در جنبش مشروطه به اهمیت و چگونگی این تاثیر اشاره خواهیم داشت.

۴- ۱. مهم ترین ارتباط گران سنتی مشروطه

۴- ۱- ۱. مرجعیت و روحانیت

مراجع و روحانیون، از جمله مهم ترین ارتباط گران سنتی در جنبش مشروطیت به شمار می روند که بیش ترین تاثیر را در تکوین و روند شکل گیری اولیه نهضت و انتقال پیام های ارتباطی به مخاطبان عام داشتند. لیدی شیل می نویسد: در تمام شهرهای ایران عده کثیری مجتهد و ملای دانشمند وجود دارد که در راستی و درستکاری آن ها هیچ شکی نیست و اغلب مورد پشتیبانی و احترام عامه مردم قرار دارند (مری شیل، ۱۳۶۲: ۱۱۷). پولاک می نویسد: ملاها بین محرومین و فرودستان، طرفداران بسیاری دارند اما دولتیان از ملاها می ترسند زیرا می توانند قیام بر پا کنند به هر حال این را هم نمی توان منکر شد! که ترس از آن ها وسیله ای است که استبداد و ظلم زورگویان را تا اندازه ای محدود و تعدیل می کند (پولاک، ۱۳۶۸: ۲۲۵).
روحانیت شیعه در میان توده مردم از ارزش و جایگاه رفیع و درخوری برخوردار بودند و بسیاری از مردم آنان را نماینده پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) در اجتماع به شمار می آوردند و در بسیاری از مسایل و مشکلات اجتماعی و حتی در زندگی خصوصی خویش به آنان رجوع می کردند. امام خمینی(ره) در رابطه با اهمیت این جایگاه بیان می کنند که: «روحانیون که مربی انسان ها هستند، به جای انبیا نشسته اند، مبعوث از طرف انبیا هستند» (خمینی، ۱۳۷۸، ج۷: ۱۸۱).
حضور برخی از عناصر و ارتباط گران سنتی در میان مردم و در خصوصی ترین محافل آن ها همچون خانه ها، مراسم عقد و عروسی، طلاق و نیز جلسات طرح مسایل شرعی، به این شبکه قدرتی فوق العاده بخشیده به طوری که بسیاری از مردم، آن ها را محرم رازهای زندگی خود می دانند.
یک. جایگاه اجتماعی روحانیت در جنبش
روحانیون، با استفاده از پایگاه و جایگاه اجتماعی مستحکم خویش و به صحنه کشاندن نیروها و بسیج عمومی مردم علیه حکومت، در آغاز مسیر، نهضت را هدایت و فرماندهی کردند. آنان توانستند با استفاده از اعتبار و پایگاه مردمی و دینی خویش، پایه های حکومت قجری را به لرزه در آورند.
تحولات تاریخی ـ اجتماعی ـ فرهنگی ایران نشان گر این ویژگی است که این ارتباط گران اصلی شبکه ارتباطات سنتی، بزرگ ترین مراجع فکری مردم بوده اند. «آنان در ارتباط با مخاطبان خویش هیچ گونه تبعیضی میان اقشار مختلف اجتماعی، توان گر و فقیر، زن و مرد، بزرگ و کوچک، دولتمرد و غیره قایل نبوده و با روی گشاده با همگان ارتباط برقرار می نمودند» (باهنر، ۱۳۸۷: ۱۳۸).
این اعتبار و موقعیت مهم سیاسی اجتماعی و مذهبی باعث می شد که حتی دیگر ارتباط گران جنبش به جهت نیل به اهداف و اثبات موجودیت خویش از آن بهره جویند و به روحانیون متنفذ و بزرگ جامعه متوسل شوند. روشنفکران دوره مشروطه از جمله گروه هایی بودند که به دلیل عدم برخورداری از پایگاه فکری و اجتماعی گسترده در میان توده مردم، به تنهایی نمی توانستند به اهداف خود نایل آیند، بنابراین به حمایت روحانیون و علمای مذهبی که از توان بسیج گرایی بالایی برخوردار بودند، نیاز داشتند. ورود روحانیون به عرصه مبارزه، فکر و اندیشه مشروطه خواهی را به مرحله اجرا درآورد (اکبرزاده، ۱۳۸۰: ۷۵).
علما در جریان نهضت، از سویی در پاسخ به تقاضای روشنفکران و از سویی دیگر بر اساس دیدگاه خود در خصوص تئوری خاص حکومت سیاسی و رای بر ظالم بودن حکومت وقت، در تقویت و گسترش ایدئولوژی نهضت مشروطه، نقشی قاطع داشتند.
نفوذ عمیق مراجع در قلوب مردم ایران در طول تاریخ ایران به خصوص بعد از صفویه، نقش غیر قابل انکاری در حضور مردم و حمایت از نهضت داشته است. به عبارت دیگر در جوامعی که احزاب سیاسی وجود نداشت، روحانیون با نفوذ و اقتدار سنتی خود، عملاً تنها جریانی بودند که می توانستند نقش اپوزیسیون حکومت را به خود اختصاص دهند. بدین ترتیب مجتهدین طرفدار اصلاح وضع موجود، طلایه دار جنبش عمومی گشتند؛ چرا که از این طریق قادر بودند پیام فعالان را با اقتدار و اراده خود، در هم آمیزند. از این رو می توان روحانیون را مهم ترین نیروی پشتیبان انقلاب مشروطه محسوب نمود. زیرا اگر آنان انقلاب را تایید نمی کردند مسلماً در نطفه خفه می شد (حائری، ۱۳۶۴: ۲).
حتی فردی همچون احمد کسروی که از مخالفان سرسخت دخالت روحانیون در سیاست به شمار می آمد، نقش عالمان در پیروزی مشروطه را نادیده نگرفته است:

«این نکته را نباید فراموش کرد که مشروطه را در ایران، علما پدید آوردند. در آن روزها که در ایران، غول استبداد درفش افراشته کسی را یارای دم زدن نبود، تنها علما بودند که دل به حال مردم سوزانیده گاهی سخنانی می گفتند. نمی گویم دیگران چیزی نمی فهمیدند؛ می گویم یارای دم زدن نداشتند. شماره های حبل المتین را بخوانید. در آن زمان که توده انبوه در بستر غفلت خوابیده و هرگز کاری به نیک و بد کشور نداشت در بسیاری از شهرها، علما پیش قدم گردیدند. بنیاد مشروطه را علما گذاردند» (کسروی، ۱۳۵۷: ۱۰۶).

همو در جای دیگری در بیان پایداری و ثبات قدم آنان در مسیر حرکت جنبش مشروطه این چنین می نویسد:

«آن چه مشروطه را نگه داشت، پافشاری های مردانه دو سید- بهبهانی و طباطبایی ـ و آخوند خراسانی و حاج شیخ مازندرانی بود. اینان، با فشارهایی که دیدند و زیان هایی که کشیدند، از پشتیبانی مجلس و مشروطه بازنایستادند و آن را نگه داشتند» (کسروی، ۱۳۶۳: ۳۶۱).

برخی معتقدند که تحولات و پیشرفت های دنیای غرب و درد آگاهی از عقب ماندگی ها و ضعف های موجود در جامعه ایرانی و لزوم حرکت در جهت رفع موانع آزادی و عدالت بر پایه اندیشه اسلامی در ایران انگیزه ای بود که باعث شد تا حضور علما در جریان نهضت مشروطه پررنگ تر شود. «... تحولات ناشی از روابط ایران با غرب، این انگیزه (مخالفت با قاجاریه) را فراهم آورد. همین انگیزه در شرکت برخی از علما و فقها در انقلاب مشروطه نقش مهمی داشت» (بشیریه، ۱۳۷۶: ۲۴۴).
دو. مرجعیت نجف و مشروطه
نهاد مرجعیت در نجف نیز به عنوان بزرگ ترین پایگاه مذهبی شیعیان تاثیرات سیاسی مهمی در این مسیر داشت. علمای ایرانی مقیم نجف، همچون آیات عظام تهرانی، خراسانی و مازندرانی، علی رغم محدودیت های موجود و بعد مسافت، نقش موثری در حمایت از نهضت مشروطیت ایفا کردند. به طوری که اگر پشتیبانی این رهبران بزرگ روحانی نبود، نمی توان مطمئن بود که سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی و روشنفکران، قادر بودند حمایت اقشار مردم را در جهت پیروزی نهضت مشروطیت به خود جلب نمایند.
فتواها و اعلامیه های علمای ایرانی مقیم نجف، که به صورت اعلامیه، فتوائیه، تلگراف و رساله های کوچک و بزرگ در دسترس مردم قرار می گرفت در بسیاری از موارد نقش تعیین کننده ای داشت (اکبرزاده، ۱۳۸۰: ۵۵).
امام خمینی(ره) در اهمیت جایگاه علما و روحانیت نجف و ایران در این نهضت می گوید:

«در جنبش مشروطیت همین علما در راس بودند، اصل مشروطیت اساسش از نجف به دست علما و در ایران به دست علما شروع شد و پیش رفت. این قدر که آن ها می خواستند که مشروطه تحقق پیدا کند و قانون اساسی در کار باشد، شد» (خمینی، ۱۳۷۸، ج ۱۵: ۲۰۲).

و یا در جای دیگر بیان می دارد که:

«... علمای اسلام، در صدر مشروطیت، در مقابل استبداد سیاه ایستادند و برای ملت، آزادی گرفتند...» (خمینی، ۱۳۷۸، ج ۱: ۶۸).
سه. سخنرانان و وعاظ
در این جا برخی از واعظان و سخنرانانی که در آن دوران با سخنان شیرین و آتشین خود در مساجد و منابر و بازار و دیگر اماکن و به مناسبت های خاصی، مردم را علیه استبداد قاجاریه شورانیدند، اشاره می نماییم.
یکی از پرشورترین و تاثیرگذارترین واعظان دوران مشروطه، سید جمال الدین واعظ اصفهانی بود که از بیست ودو سالگی در زمره اصحاب منبر وارد گردید و با همتای دیگر خود میرزا نصرالله بهشتی، معروف به ملک المتکلمین، در ماه های محرم و صفر، از اصفهان بیرون رفته و در شهرهای دیگر به سخنرانی می پرداختند (خاتمی، بی تا: ۵۸-۵۶). «لااقل قریب هزار نفر همه شب در پای منبر سید جمال الدین مستمع بود و در ایام رمضان نیز در مسجد شاه پس از ختم نماز امام، مردم را موعظه و نصیحت و اندرز می نمود» (همایون کاتوزیان، ۱۳۷۹: ۱۴۴).
ملک المتکلمین در اتحادیه طلاب و سید جمال الدین در مسجد شاه منبر می رفتند و مردم را نسبت به مسایل روز و اهداف و مقاصد عدالت خواهانه آشنا می کردند. این دو خطیب، اعتبار و جایگاه قابل توجهی در میان توده داشتند. محبوبیت این دو تن به حدی بود که چون از خانه بیرون می آمدند، صدها تن مردم کوچه و بازار ایشان را تا محل خطابه بدرقه می کردند (جعفریان، ۱۳۶۹: ۳۳۴).
سید جمال در گویایی و روانی سخن، به ویژه لسان عامه مردم بی نظیر بود و حرف هایش اثر فراوانی در مردم کوچه و بازار داشت. سخنرانی های او در منابر و مساجد، پایه های حکومت وقت را به لرزه در آورده بود، به گونه ای که پس از دستگیری او به دستور صدراعظم وقتی از طرف روحانیون، شیخ مهدی سلطان المتکلمین، نزد عین الدوله رفت تا وی از تبعید واعظ اصفهانی چشم بپوشد، عین الدوله گفت:

«محال است این خواهش را قبول کنم، البته باید سید جمال الدین دهه عاشورا در طهران نباشد، چه مذاکرات منبری او باعث فتنه و آشوب خواهد گردید» (خاتمی، بی تا: ۵۹).

سید جمال اصفهانی که در بزرگ ترین مسجد آن روز تهران، یعنی مسجد شاه به منبر می رفت، بی پروا دستگاه استبداد را به باد انتقاد می گرفت و از هیچ مقامی هراس نداشت. شیرینی و حرارت سخنان او تاثیری بسیار زیادی بر روند حرکت نهضت می گذاشت به طوری که حتی برخی از صاحبان رسانه های مدرن مکتوب آن زمان، سخنان او را نشر می داده و در سطح وسیعی به چاپ می رساندند. بعدها روزنامه ای به نام «الجمال» به وجود آمد که اختصاص به نشر مواعظ او داشت.
از دیگر واعظان مشهور این دوره که سهم به سزایی در شورش مردم داشت، شیخ محمد واعظ اصفهانی بود. عین الدوله حضور شیخ را جز ضرر و زیان برای حکومت نمی دانست. لذا در پی فرصتی می گشت که شیخ را از سر راه خود دور کند، تا آن که حادثه بانک استقراضی روس که در جهت رقابت با بانک شاهنشاهی ساخته می شد، پیش آمد. این واقعه که مصادف با ماه مبارک رمضان بود، هیجان عمومی را برانگیخت. در بیست وهفتم ماه مبارک، شیخ محمد واعظ به منبر رفت و سخنرانی اعتراض آمیزی ایراد کرد که باعث شد مردم به ساختمان نیمه کاره بانک حمله برده و آن را با خاک یکسان کردند و بدینسان در مبارزه با استعمار گامی به جلو برداشتند (خاتمی، بی تا: ۶۱-۶۰).

۴- ۲. مهم ترین مراکز ارتباطات سنتی در جنبش مشروطه

۴- ۲- ۱. مسجد و منبر

مسجد و منبر یکی از مهم ترین و فعال ترین ابزارهای ارتباطات سنتی در جنبش مشروطه به حساب می آیند. علمای شیعه همواره به عنوان مهم ترین منتقدان حکومت های ظالم و ستم گر و پیشروان دادخواهی و ظلم ستیزی از مسجد و منبر به انحای مختلف در مسیر جنبش بهره برده اند. با توجه به حضور علما و روحانیت در صف مقدم مبارزه در جنبش ، به تدریج مسجد به یکی از کانون های کوبنده و تاثیرگذاری در فشار بر حکام وقت برای پذیرش مقاصد رهبران جنبش مبدل شد.
مساجد در کنار بقاع متبرکه و مدارس دینی، مکان های مناسبی برای مردم و علما بودند تا عقاید خویش را در آنان نشر دهند و مخالفت خود با دولت را با ایراد سخنرانی، چاپ اعلامیه و برپایی تظاهرات نشان دهند (زاهد، ۱۳۷۸: ۱۴۲). مساجد به عنوان میعادگاه و سنگر و منابر به لحاظ جهت دهی و برانگیختن احساسات دینی و ملی مردم در طول نهضت های شیعی، همواره دخالت داشته اند و خیزش مشروطه هم از این قاعده مستثنی نبوده است (خاتمی، بی تا: ۵۶).
کارکرد ارتباطی مسجد و منبر در جنبش مشروطه با توجه به ویژگی همگانی بودن و ارتباط رودررو و بی واسطه و عمیق با مخاطبان، آگاهی بخشی آن و قابلیت استفاده و تاثیرگذاری آن بر مخاطبان گوناگون اعم از باسواد و بی سواد و نیز غیررسمی بودن آن موجب شد که در آغاز راه جنبش، بسیاری از تحولات در این مسیر، عملاً از طریق مساجد و منابر شکل گرفته و هدایت شود.
حکومت قاجار همواره در تلاش بود تا از طریق سلطه اداری و حکومتی خود کانال های ارتباطات اجتماعی را در کنترل و سیطره خویش داشته باشد. اما در واقع امر در این مسیر ناکام ماند؛ چرا که رهبران دینی و نهاد مرجعیت، سلطه خود را بر ارتباطات اجتماعی از خلال نفوذ در نهادهای آموزشی سنتی (مدارس علمیه)، مساجد، بازار و سایر جمعیت ها حفظ می کردند. «این موضوع با بحران مشروعیت سلسله قاجار به ویژه پس از جنبش تنباکو تشدید شد و علما به طور جدی در صدد برآمدند که مستقل از حکومت، کانال های ارتباطی خود را تقویت نمایند» (باهنر، ۱۳۷۸: ۵۶).
در آن روزگار که خبری از رسانه های گروهی نبود، تنها واسطه میان روحانیون و مردم، همین منابر بودند که در مساجد، حسینیه ها و تکایا آگاهی های لازم را به عوام انتقال می دادند. تمام حرکت هایی که سرانجام به خیزش مردم منجر شد، بعد از خطابه یک خطیب و از درون مسجد جوشید و اندیشمندان غربی هم نتوانسته اند منکر این واقعیت تاریخی شوند (خاتمی، بی تا: ۶۵).
در دوران مشروطه با توجه به اعتبار و جایگاه روحانیون و سخنوران حاضر در مساجد و اماکن مذهبی در میان عامه مردم و نیز با توجه به اهمیت و قداست مکان مسجد به عنوان مهم ترین نهاد عقیدتی و سیاسی مسلمانان، مردم مومن و مذهبی با حضور در مسجد همواره خود را در معرض سخنان وپیام های سخنرانان و خطیبان قرار می گرفتند. لذا طبیعی به نظر می رسد که دامنه نفوذ و تاثیرگذاری روحانیون مخالف حکومت قاجار، در تحریک و تشجیع آنان برای شورش علیه شاه و امضای قانون مشروطه موثر باشد.
واعظان و خطبا سعی می کردند از فرصت های مختلف، جهت سخنرانی در مسجد و منبر و دیگر اماکن مذهبی به منظور انتقال پیام به مخاطبان خویش استفاده کنند. «مثلاً در تبریز مقرر شد که روز جمعه واعظان سرشناس برای ایراد خطابه بالای منبر بروند و درباره موضوع جنبش مشروطیت بحث کنند. طی ده ماه محاصره تبریز نه تنها واعظان، مردم را به مسلح شدن تشویق کردند، بلکه آن ها را از خبرهای توسعه نهضت در پایتخت و نیز بخش های دیگر و خارج از کشور مطلع می ساختند، وقایع را تفسیر می کردند و در وقت لزوم به مردم آرامش می دادند» (فرقانی، ۱۳۸۷: ۱۳۶).
نقش قابل توجه این رسانه سنتی موجب می شد که حتی گاهی سلطلنت طلبان نیز برای نیل به مقاصد خویش از آن بهره ببرند. اصغر فتحی در رساله خود تحت عنوان «منبر یک رسانه عمومی در اسلام» پیرامون نقش منبر و وعاظ و روحانیون در نهضت مشروطه می نویسد: «باید توجه داشت که سلطنت طلبان (نیز) تماماً به نفوذ منبر به مثابه یک رسانه عمومی آگاهی داشتند. بنابراین هر دو دسته برای کشمکش هایشان، راهبرد خود را موافق با آن گسترش دادند. اگرچه استفاده از منبر برای سلطنت طلبان به آسانی قابل حصول نبود» (فرقانی، ۱۳۸۷: ۱۳۶).
فتحی ضمن تاکید بر مشروعیت بخشی نهضت مشروطه از سوی روحانیت می نویسد:

«... این حقیقتی است که پشتیبانی رهبران مذهبی توانست برای جنبش مشروطه طلبی، مشروعیت فراهم سازد..... در حقیقت نقشی را که یک رسانه عمومی مانند روزنامه در جامعه باسواد اروپایی نظیر فرانسه یا انگلستان می توانست در جنبش اجتماعی اعمال کند، در ایران با منبر و در مسجد به پایان رسید که طی قرن ها به صورت یک نظام متمایز و متشکل ارتباط عمومی وجود داشت» (فرقانی، ۱۳۸۷: ۱۳۷- ۱۳۶).
یک. روحانیت شیعه بر فراز منبر
علما به ویژه بهبهانی و طباطبایی هر کدام هفته ای یک بار در مسجدی منبر می رفتند و مردم را به قیام تشویق می کردند (کسروی، ۱۳۶۳: ۸۸). آنان به خصوص در مناسبت های مذهبی در مساجد به ایراد سخنرانی می پرداختند. مثلاً سید محمد طباطبایی در سالروز وفات حضرت فاطمه (ع) دخت پیامبر اکرم (ص) در روز ۱۴ جمادی الاول ۱۳۲۴ق ایدئولوژی مشروطه را به طور مختصر از روی منبر در یک مسجد برای مستمعین بیان داشت (زاهد، ۱۳۷۸: ۱۳۱).
او در خطبه آتشین خود، در این روز بر فراز منبر با مخاطب قراردادن مردم گفت:

«... امروزه کفار در دیگر ملت ها از عدالت پیروی می کنند اما ما مسلمین به مخالفت با آن پرداخته و ظالمانه و سرکوبگرانه رفتار می کنیم و یا عمله ظلمه شده ایم. حدود هشت ماه است که ما از روی منبر و دیگر مجالس فقط از عدالت صحبت می کنیم و دیگر هیچ» (ناظم الاسلام کرمانی، ۱۳۶۲، ج۱: ۴۴۳).

بسیاری از روحانیون و خطیبان، بر بالای منبر، از بدکرداری نوز بلژیکی و ستم کاری و اجحاف های او انتقاد می کردند. مرحوم بهبهانی در واکنش به عمل وقاحت آمیز نوز بلژیکی به منبر رفت و آن را توهین بزرگی به دین و روحانیت خواند (جعفریان، ۱۳۶۹: ۲۷۰-۲۶۹). سخنرانی بهبهانی در آن روز، تاثیر بسیار عمیقی در میان طلاب و مردم گذاشت. «طلاب و سادات و حاضرین در مجلس به واسطه استماع فرمایشات و ملاحظات نتایج وخیمه، صدا را به گریه و زاری بلند کردند. طلاب که مهیا و مستعد بودند، عمامه ها را از سر انداخته و یقه پیراهن ها را پاره نموده، هیاهوی غریبی در شهر افتاد» (صفائی، ۱۳۴۴: ۲۰۳-۱۷۳).
در جریان نهضت، گاه رهبران از این نهاد سنتی و پرظرفیت جهت تحصن و مامن و پناهگاه استفاده می کردند. وقتی که علاءالدوله، حاکم تهران که هم چون عین الدوله، خصلت مستبدانه داشت، به اشاره صدراعظم، شماری از بازرگانان را به بهانه گران کردن قیمت قند تنبیه نمود، این کار او خشم بازاریان و علما را برانگیخت. به همین دلیل، بازاریان، علما و مردم در شوال ۱۳۲۳ در مسجد شاه تهران تحصن کردند.
در جریان مهاجرت صغرا، مردم، جهت اعتراض به اقدام حکومت در سرکوب ها و ظلم وستم حکام و به ویژه عین الدوله، برای شنیدن سخنرانی «سید جمال واعظ» در مسجد گرد آمدند. در جریان دستگیری و تبعید شیخ محمد واعظ، بین مردم و سربازان درگیری پیش آمد و در نتیجه چند نفر مجروح شدند و طلبه ای به نام سید عبدالحمید، به شهادت رسید. این حادثه خشم مردم را برانگیخت و آنان جنازه سید را به مسجدی در مرکز شهر رساندند.
هم زمان با موضع گیری علما در خصوص واقعه نوز بلژیکی، شیخ محمد واعظ، چهل روز به منبر رفت و با کلام رسا و شیوای خود، به تحریک مردم پرداخت. در تاریخ بیداری ایرانیان آمده است:

«... و قریب چهل روز متوالیاً در بقعه و صحن و مسجد حضرت عبدالعظیم منبر رفت و به متقضای وقت، در هر روز آیه کریمه عنوان کرد و ذم ظلم و نفاق و فساد و جور و استبداد و مدح عدل و داد و اتفاق اقتصاد می کرد، بلکه معنی مشروطیت را گوشزد عباد، و منتشر در بلاد نمود و جمعیت مستمعین و متحصنین زاویه مقدسه را روز به روز زیاد کرد، به طوری که نبود خانه های در طهران و مضافات آن، مگر اقلاً یک نفر به جهت حمایت، خود را جزو آن جمعیت قرار می دادند...» (ناظم الاسلام کرمانی، ۱۳۶۲، ج۱: ۲۶۸).

عمل به فلک بستن سه روحانی توسط ظفرالسلطنه در کرمان در انظار عموم، به انزجار مردم دامن زد و این خود دستاویز مطلوبی برای آزادی خواهان شد. در نتیجه تمامی طلاب و روحانیون به منبر می رفتند و درباره این موضوع صحبت می کردند. به ویژه در ماه رمضان، عمده سخنان واعظان تهران اختصاص به واقعه کرمان داشت و همین منابر، سخت مردم را به هیجان آورد (خاتمی، بی تا: ۱۳۸).

نظرات کاربران درباره کتاب رسانه‌های سنتی در انقلاب‌های سیاسی اجتماعی