فیدیبو نماینده قانونی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .

کتاب پژوهش مجازی

نسخه الکترونیک کتاب پژوهش مجازی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب پژوهش مجازی

کتاب حاضر حاصل پژوهشی ظریف درباره ویژگی‌ها و خصیصه‌های پژوهشگری در دنیای مجازی است که با بررسی دقیق امتیازات و فصل مشترک‌های دنیای مجازی و دنیای واقعی،‌ ابعاد مختلف پژوهشگری در فضای مجازی را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد. ویژگی مثبت و بسیار موثر اثر حاضر آن است که با آگاهی به چالش‌های پیش‌روی این تحول در جامعه علمی ایرانی ـ‌ با مختصات فرهنگی و اجتماعی خاص خود- تلاش می‌کند با تمرکز بر وجوه ملی مطالعه و پژوهش در دنیای مجازی ظرفیت‌ها و چالش‌های تاسیس شهر مجازی علمی ایرانی را مورد مطالعه قرار دهد. پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با تقدیم این اثر به جامعه علمی کشور امیدوار است پژوهش حاضر بتواند زمینه بسط شناخت دانشجویان و پژوهشگران ایرانی را با فضای نوظهور پژوهش در دنیای مجازی فراهم آورد و گامی موثر در تحول علمی، پژوهشی و به تبع آن شکوفایی فرهنگی، تمدنی بردارد.

ادامه...
  • ناشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 2.38 مگابایت
  • تعداد صفحات ۱۳۸ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب پژوهش مجازی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



فصل ۱: پژوهش دو فضایی در جهان دو فضایی

مقدمه

به واسطه خلق و عبور سریع از مرحله جنینی به مراحل تکامل بعدی، فضای مجازی که گاه در موازات فضای واقعی به همراهی آن می پردازد و گاه در رقابت با آن سعی بر سلطه یابی دارد، توانسته است بسیاری از مفاهیم سنتی را دچار تغییر و دگرگونی کند. در کنار زایش مفاهیم جدید در علوم طبیعی، رخداد اصلی در علوم اجتماعی واقع شده است. فضای مجازی با داشتن خصوصیاتی مانند بی مکانی(۱)، فضای گفتمانی داشتن(۲)، بدون کارگزار شناخته شده بودن، بی مرکزی، محدود نبودن به زمان(میترا(۳) و واتز،(۴) ۲۰۰۲) و همچنین غیر سلسله مراتبی بودن(۵)، افقی بودن و سیالیت بی انتهای آن(اوری،(۶) ۲۰۰۳، ص ۶۳) باعث شده است الگوهای صُلب رایج حاکم بر تبیین پدیده های اجتماعی و موضوع مختار آن؛ یعنی انسان، نیازمند در نظر گرفتن جنبه های نوپدیدی باشد. در چنین شرایطی، الزام در استخدام نگاهی جدید و بازاندیشی در حوزه مطالعات اجتماعی، اعم از مرحله کشف اولیه پدیده ها و نحوه تلاش برای دستیابی به خصوصیات بطنی آنها و در نهایت، نظریه پردازی، ضروری می نماید.
لذا بدیهی است در چنین فضایی با چنین خصیصه هایی که در ابتدا نام مجازی را موقتاً پذیرفت تا بتواند به تدریج حضور خود را به واقعیتی غیرقابل انکار تبدیل کند، به علت خودسامانی و روند سریع تکاملی، به کارگیری روشهای جدید تحقیق علوم اجتماعی را با ظرفیتی جدید مواجه کرده است.
از سوی دیگر باید توجه داشت که طبق قاعده ای مشهور به قانون مور،(۷) قدرت رایانه هر ۱۸ تا ۲۴ ماه دو برابر می شود(چارئون ونگساک،(۸) ۲۰۰۲، ص ۱۹۴)؛ در چنین وضعی، قابل انتظار خواهد بود که در صد سال آینده، دانش به میزانی برابر با ۳۵۰۰ سال گذشته دچار تغییر شود (همان، ص ۳). لذا به موازات این تغییرات بنیادی، بازنگری در روشهای کسب دانش در مورد پیامدهای ظهور و حضور جدی این فضای نو در زندگی انسان، لازم و البته گریزناپذیر است.
در فصل ۱، تلاش می شود ضمن تبیین مفهومی پژوهش دو فضایی، خصوصیات پژوهش برخط همراه با اصول اخلاقی مرتبط با پژوهش مجازی مورد بررسی قرار گیرد.

پژوهش دو فضایی

پیمایش اجتماعی به کمک پرسشنامه، با تعریف «مسیری که از درون آن جریان اطلاعات از جهان رفتارها و اعتقادات روزمرّه وارد جهان تحقیق و تحلیل می شود»(زاجا(۹) و بلایر(۱۰)، ۲۰۰۵، ص ۵۹) به عنوان یکی از راههای رایجِ علمی کسب دانش نیز از این تغییر کلان مستثنا نیست و در حال آزمودن و آموختن راههای جدید جمع آوری اطلاعات است. در واقع؛ در پی آنچه عاملی (۲۰۰۳a، ۲۰۰۳b، ۲۰۰۴َ) نام «دو جهانی شدنها»(۱۱) را بر آن می نهد و حاکی از شکل گیری دو روند جهانی شدن موازی در دو فضای واقعی فیزیکی و واقعی مجازی است ، روشهای انجام تحقیق، ناگزیر از تطابق با مقتضیات این فضا و بافت جدید تحقیق هستند.
عاملی (۱۳۸۲، ص ۱۴۵-۱۴۴) در توصیف این پدیده می نویسد: «جهان امروز جهانی است که جامعه انسانی را مواجه با دو جهان موازی نموده است؛ «جهان اول: جهان واقعی» و «جهان دوم: جهان مجازی». جهان اول، جهانی است که در آن زندگی و فعالیت عینی جریان دارد. جهان دوم، جهانی است که انسان را در مواجهه با «واقعیتهای مجازی» قرار می دهد. در واقع؛ در فضای مجازی که قلمروهای زمان و مکان را تغییر داده است، انسان با سرزمینی بی مرز و چندفرهنگی و در عین حال برخوردار از «فضای واحد» مواجه است».
با به وجود آمدن فضای مجازی و پیدایش روشهای جدید انجام تحقیقات، بازنگری در مفاهیم علوم اجتماعی و نیز روشهای انجام تحقیقات ضروری شده است. با ظهور چنین فضایی و ایجاد ضرورت تغییر نگاه به روشهای رایج کسب دانش، پرسشنامه برخط(۱۲) به عنوان ابزاری روشی که بنیان آن بر استفاده از شبکه جهانی وب به عنوان یکی از فضاهای قدرتمند حاضر در فضای واقعی مجازی استوار است، به عنوان «جدیدترین روش نظرسنجی»(دوآن،(۱۳) ۲۰۰۲، ص ۱۸۸) کاربردی وسیع یافته و «به علت آسان بودن، باعث جذب بسیاری از محققان شده است».(دنسکامب،(۱۴) ۲۰۰۳، ص ۵۶)
پژوهشهای غیرحضوری از طریق توزیع پرسشنامه های پستی که سابقه ای طولانی دارد در دهه ۱۹۷۰ شکل حرفه ای تری به خود گرفت. به طور مثال، ۶۹% پرسشنامه های دفتر مدیریت و بودجه ایالات متحده در سال ۱۹۸۴ از طریق پست برای شهروندان آمریکایی ارسال شد و ۱۱% نیز به صورت نیمه پستی انجام شد(دیلمن،(۱۵) ۲۰۰۷). به دنبال آن، چاپ پرسشنامه در وسایل ارتباط جمعی چاپی، پرسشنامه های رادیویی و تلویزیونی و همچنین پژوهش های تلفنی، روشهای متفاوتی را وارد پژوهش های اجتماعی کردند و امکان پژوهش با نمونه های بزرگ را فراهم آوردند.
اگر چه پیمایش برخط تاریخ نسبتاً کوتاهی دارد، اما با این حال، تاثیر عمیقی بر تحقیقات پیمایشی داشته است. زمان کمی از ابداع و به کارگیری اولین جستجوگرهای اینترنت ـ ان سی اس ای موزاییک(۱۶) در سال ۱۹۹۲، نت اسکیپ نویگیتور(۱۷) در سال ۱۹۹۴ و اینترنت اکسپلورر(۱۸) در سال ۱۹۹۵ (استوارت،(۱۹) ۲۰۰۹) ـ نگذشته بود که آغاز انتشارِ مقالات گسترده در زمینه پیمایش تحت وب در سال ۱۹۹۶،(۲۰) محققان را متوجه رخدادی بی سابقه کرد. از آن زمان، علاقه به اینترنت به عنوان ابزاری برای جمع آوری داده های پیمایشی گسترش یافت و به زودی پیمایش برخط بر دیگر روشهای موازی خود ترجیح داده شد. مهم ترین علل اولیه این رخداد، هزینه نسبتاً کمتر و دسترس پذیری و سرعت عمل بیشتر پیمایشهای برخط نسبت به روشهای پیمایش تلفنی و پیمایش چهره به چهره در جمع آوری داده ها بود.(فیشر(۲۱) و همکاران، ۱۹۹۶)
با این حال، اهمیتِ پیمایش برخط، فراتر از محاسن اولیه ای است که در دوره تولد مورد توجه قرار گرفت. اهمیت ابداع پیمایش برخط بر روند علم و تحقیقات علمی، با اتخاذ رویکرد پدیدارشناسانه آشکار می شود. تا پیش از آغاز کاربرد پیمایش برخط، بسیاری از پیمایشها تنها به دلیلِ هزینه بالا و عدم برخورداری از پشتیبانی مالی شرکتهای تحقیقاتی، تجاری و حتی دانشگاه ها، فعلیت نمی یافت. این موضوع می تواند موجب سوگیری پنهان در گسترش مرزهای علم شود؛ چرا که هر آنچه مورد تایید نهادهای قدرت (اقتصادی، علمی و مانند آن) نبودند، از حوزه تحقیق پذیری خارج می شدند. ممکن است عدم جواز تحقیقات پرهزینه در زمینه هایی خاص، برآمده از رویکردهایی لااقل غیر علمی باشد. به هر حال، اکنون پس از گسست انتظام سنتی الزام پشتیبانی مالی تحقیقات، می دانیم که از این منظر، تحقیقات به طور خاص و علم به طور عام از موقعیتِ دموکراتیک و آزاد خود دور بوده اند.

خصوصیات پیمایش بر خط

پژوهشهای مجازی در ادامه «پژوهشهای غیرحضوری» و با ظهور اینترنت تجلی یافتند. پژوهشهای اجتماعی مجازی همچون پژوهشهای مرسوم و متداول (آنالوگ)، از انواع روشهای متنوعی برخوردار است که شامل جستجوی اطلاعات برخط(تریکاریکو(۲۲) و همکاران، ۲۰۰۱)، مطالعات پیمایشی، مطالعات کیفی برخط، راهنمای علمی(دونالدسون(۲۳)، ۲۰۰۰؛ موریس(۲۴) و ماینارد(۲۵)، ۲۰۰۰)، پژوهشهای مبتنی بر روش «گروه کانونی»(ون نویز،(۲۶) ۱۹۹۹؛ رزابک،(۲۷) ۲۰۰۰) هستند. پژوهشهای مجازی به واسطه ذات فن آورانه خود، از پژوهشهای حضوری و آنالوگ متمایز می شوند. پژوهشهای سنتی با آنالوگ بودن، حضوری بودن و مکان محور بودن، از پژوهش مجازی که از خصلت دیجیتالی بودن، غیر حضوری بودن (فرا مکان و فرازمان بودن) و از سوی دیگر مبتنی بر رابطه اتوماتیک حاضر با غایب بودن یا ارتباط انسان با سامانه برخوردار است. در اینجا به بعضی از خصلتهای پژوهش مجازی که نقش محوری دارند اشاره می شود.

۱. بهره وری بالای هزینه ای: ون نویز(۱۹۹۹) تاکید می کند که انجام پژوهشهای برخط موجب کاهش هزینه ها می شود. بر اساس آمار ارائه شده در سال ۱۹۹۷، نزدیک به دوازده میلیارد دلار صرف مطالعات مشاوره ای به منظور کسب نظرات دیگران شده است. در حال حاضر شرکتهایی که سفارش کارهای مبتنی بر روش تحقیق «گروه کانونی اینترنتی» را می دهند، ۲۰% زیر قیمت روشهای مبتنی بر مطالعات مشابه به صورت چهره به چهره است. ظهور پیمایش برخط، با توجه به هزینه بسیار نازل آن نسبت به دیگر شیوه های پیمایش، به محققانی که پشتوانه مالی کمی دارند یا حتی آنان که هیچ گونه پشتیبانی مالی ندارند، امکان پیگیری مسائل ذهنی و انتشار و تسهیم آن را با دیگران می دهد. در این زمینه، دیلمن(۲۸)(۲۰۰۷، ص ۱۰۰) ابراز می کند که «روش پیمایشی دیگری برای جمع آوری داده ها وجود ندارد که قابلیتِ کاهش هزینه به اندازه پیمایش برخط را داشته باشد». حتی، پیمایش در روشهای سنتی که بخشی از اقتدار خود را وامدارِ تخصصِ پژوهشگران در ریاضیات، آمار، روشهای پیچیده نمونه گیری و تحلیل داده ها بود، پس از ظهور پیمایش برخط با بحران اقتدار مواجه شد. یکباره پیمایش به روشی سهل و آسان تبدیل شد که برای آن نیازی به روش شناس بودن یا حتی داشتن تحصیلات دانشگاهی نبود. اکنون، هر شهروندی می توانست پیمایش کوچکی را در گوشه ای از وبلاگ خود بگذارد و پاسخ دهندگان سراسر جهان را دعوت به مشارکت کند. از سوی دیگر، هم قابلیت و هم فرهنگ ارتباطات اینترنتی که مبتنی بر داد و ستدهای اطلاعاتی و تسهیم آن با دیگران است، بیشترین همخوانی را با پیمایشهای برخط دارد. دنیای اینترنت بر اساس اصل تعامل، در حال گسترش است و پیمایش برخط، به خصوص که نتایجِ طبقه بندی شده خود را به کاربر نشان بدهد، بهانه ای ساده برای تعاملی کاملاً بی خطر و بی هزینه است. در این شرایط، رخدادی ناپذیرفتنی و عجیب نخواهد بود که یک سایبروند عادی، نتایجِ تحقیقاتِ رسمی یک سازمان یا یک محقق کهنه کار را با چالش جدی مواجه سازد. پیمایش برخط، این قابلیت را دارد که هر آن، دریای علم را تیرگی زدایی کند.

۲. دموکراتیزه شدن پژوهش و علم: بنابر این، دموکراتیزه شدن علم، مهم ترین نوید پیمایش برخط است. این دموکراتیزه شدن هم به علتِ رهایی روش پیمایش از نهادهای قدرت و هم به دلیلِ انطباق با محیط تعاملی برخط، در آینده، علم را از مسیرهای ِقابل کنترل خارج خواهد کرد. در واقع؛ پیمایش برخط، پیروزی خِرد بر عقلِ ابزاری را نوید می دهد و جهان را به سمت و سویی هدایت می کند که حقیقت، حکومت خواهد کرد.

۳. سریع بودن پژوهش مجازی: پیمایش های وبنیاد سریع تر، کارامدتر و ارزان تر هستند. میزان پاسخگوها، دوره زمانی پاسخ دادن به پرسشنامه، کیفیت پاسخ ها نسبت به مطالعات پیمایشی مرسوم بهتر است(جی(۲۹) و همکاران، ۲۰۰۸، ص ۳۴۴) یکی از مزایای همه انواع پژوهش وب بنیاد در قالب پرسشنامه متّصل به سامانه یا نرم افزار داده پردازی، آماده شدن همزمان متن پژوهش و امکان انتقال اطلاعات به برنامه های تحلیل آماری است.

۴. چند رسانه ای بودن پژوهشهای مجازی: پیمایش های برخط از قابلیت چند رسانه ای برخوردارند. استفاده از تصویر، صدا، ویدیو و شبیه سازی، همه می توانند در طراحی پرسشنامه به کار گرفته شوند. با این حال، استفاده از این گونه ابزارها به حوزه مطالعاتی و جمعیتِ هدفِ پیمایش بستگی دارد. ابراز شده است که بینِ کاربرد ابزارهای چند رسانه ای در پرسشنامه برخط و میزان پاسخ به آن، رابطه متقابل برقرار است(کوپر،(۳۰) ۲۰۰۷). بنابر این، ضروری است در استفاده بجا از این ابزارها دقت شود. در هر حال، امکانات جانبی بسیاری در پرسشنامه برخط وجود دارد که در پیمایش آنالوگ قابلیت اجرا ندارند(گان،(۳۱) ۲۰۰۲). استفاده از دکمه رادیویی(۳۲)، جای تیک (۳۳)، لیست گزینه (۳۴)، پرسش باز(۳۵) و مقیاسهای طبقه بندی شده(۳۶)، هر کدام به تناسب نوع پرسش قابل استفاده هستند.

۵. مجازی بودن زمان در پژوهشهای مجازی: بی مکانی و محدود نبودن به زمان به شکل معمول در فضای واقعی، در واقع؛ رخداد تغییر در اصیل ترین «صافی های دانش»(۳۷)(مونت،(۳۸) ۲۰۰۱، ص ۱) است؛ صافی هایی که پیش از این، منبع ثابت، مستقل و قابل اتکای تحصیل معرفت بودند. از دیگر سو، خصیصه گفتمانی و غیر سلسله مراتبی بودن این فضا باعث شکل گیری شبکه های گفتگو در سطوحی بالقوه برابر می شود؛ بی مرکزی و نداشتن کارگزار شناخته نیز منجر به احساس ضرورت تجدید نظر در نظریات رایج مالکیت می شود و در نهایت، سیالیت بی انتهای آن به واسطه رقمی بودن باعث به دست دادن امکان تولید بی انتها و توزیع بی کران می شود. منطقِ غیر خطی زمان در فضای مجازی (عاملی، ۱۳۸۸) موجب می شود پیمایشهای برخط، سرعت جمع آوری اطلاعات را نسبت به روشهای پیمایش آنالوگ (به خصوص پیمایش پستی) افزایش دهند. این موضوع از یک سو مرتبط با طبیعتِ فضای مجازی و سرعت انتقال در اینترنت است و از سوی دیگر با کیفیتِ دیجیتال و امکانِ طبقه بندی و تحلیل همزمان داده ها در ارتباط است. البته لوزار(۳۹) و همکاران(۲۰۰۸) دریافتند متوسط سرعت پاسخ دهی مشارکت کننده به یک پرسشنامه تحت وب، معمولاً کمتر از میزانی است که در روشهای دیگر پیمایش وجود دارد. فرا تحلیل آنها از ۴۵ مورد مقایسه پیمایشهایی که هم به روشِ پیمایش برخط و هم یکی از روشهای پیمایش آنالوگ انجام شده بود، نشان می دهد پیمایشهای برخط ۱۱% کند تر پاسخ داده شده اند.
معمولاً مشارکت کننده، پرسشنامه برخط را در زمان مناسب و فراغت خود تکمیل می کند. بنابر این، با احساس واقعی تر از وضعیتی که در برابر بازاریابهای مشارکت جو قرار می گیرد، پاسخ خواهد داد. این مزیت دیگر یک پرسشنامه است که برای مشارکت کننده محدودیت زمانی ایجاد نکند. در پرسشنامه برخط، کاربر می تواند هر اندازه که احساس نیاز می کند برای پرکردن یک پرسشنامه زمان صرف کند. با این حال، تردیدی نیست که زمان لازم برای کلِ پروژه پیمایش برخط، به دلیلِ عدم نیاز به تبدیل داده های آنالوگ به دیجیتال، امکان «یک ارسال برای همه»، تکمیل و ارسال موازی پرسشنامه برخط و مهم تر از همه، امکان تبدیلِ روندِ تحلیلِ مکانیکی و دستی به نظام تحلیل خودکار و مداوم، بسیار کمتر از پیمایشهای آنالوگ خواهد بود. در زمینه مخاطب/ مصرف کننده پژوهی، پیمایشهای برخط، به دلیل منطق زمان مجازی، زمان حدفاصل بین تحقیق در زمینه نیاز بازار و تولید را بسیار کاهش می دهند. این بدان معنی است که این پیمایشها برای صاحبان تولیدی ها و کارخانه ها به طور بالقوه پول ساز هستند.

۶.کوتاه کردن فرایند تحلیل اطلاعات: برنامه ریزی نرم افزاری پرسشنامه برخط از این قابلیت برخوردار است که اطلاعات در حین ورود داده ها توسط مشارکت کنندگان، گردآوری، تلفیق و تحلیل شود و در صورت نیاز همزمان با ورود داده ها، نتایج تحلیلها به مشارکت کننده نیز ارائه شود. در این شرایط، تهیه گزارش نهایی از نتایج تحقیق زمان بسیار کمتری را نسبت به روشهای آنالوگ طلب می کند.

۷. کاهش ضعفهای اخلاقی پژوهش: سوگیری پرسشگر(۴۰) که مسئله ای مرتبط با اعتبار پیمایشهای آنالوگ است، در پیمایش برخط وجود ندارد(اسمیت(۴۱) و لیق(۴۲)، ۱۹۹۷). همه مشارکت کنندگان در پیمایش برخط، یک پرسشنامه را در شرایط کاملاً مشابه و بدونِ تاثیر مجاورت پرسشگر دریافت و تکمیل می کنند. به علاوه، داده های جمع آوری شده از پیمایش برخط، از کیفیت بالاتری برخوردارند. دلیل این امر، تسهیلاتی مانند امکان بازخوانی پرسشها و تصحیح ساده پاسخها توسط مشارکت کنندگان است.

۸. قابلیتهای متنوع پژوهشهای مجازی: اغلب گونه های مطالعات، مانند پیمایشهای مرتبط با رضایت کارمندان، پایش رضایت شرکتها، ارزیابی نفوذ نام و آوازه شهرت شرکتهای تجاری، پیمایش تاثیر تبلیغات تجاری، تحلیل رقابت بازار و بسیاری از تحلیلهای روندی دیگر، به سادگی به صورت برخط هدایت می شوند(انجمن ملی جغرافیا، ۱۹۹۹). یک پیمایشِ برخط می تواند به مدت چندین سال در یک وب سایت قرار بگیرد و به صورت سالیانه و دوره ای از مشارکت کنندگان خاص یا عموم مردم دعوت به تکرارِ همکاری کند. در این شرایط، خودِ برنامه نرم افزاری، تحلیل های روندی را انجام خواهد داد و نتایج را به صورتِ عدد یا نمودار برای بخشهای تجاری یا مراکز تحقیقاتی ارائه خواهد کرد. به علاوه، وقتی هدف پیمایش، بررسی روندهای اجتماعی است، بهترین گزینه، پنل برخط است؛ چون این گونه پنل ها نمودار درستی از تحرکات اجتماعی آینده محسوب می شوند.

۹. دائمی بودن پژوهش: پیمایش برخط روش پیمایشی بی وقفه(۴۳) است. به محض آنکه مشارکت کنندگان موافقت خود را برای شرکت در پیمایش اعلام کنند، ابلاغیه ای را از طریق پست الکترونیک دریافت می کنند(استوارت، ۲۰۰۹). وقفه زمانی پیمایشهای آنالوگ، هم بر نرخ پاسخگویی و هم بر اعتبارِ پیمایش تاثیر منفی دارد.

۱۰. هایپرلینک بودن پژوهشهای مجازی: پیمایشهای برخط این قابلیت را دارند که در مورد موضوعات مبهم، به منابع برخط در شبکه جهان گستر پیوند خورده و ابهام زدایی کنند. این اطلاعات، مشارکت کننده را در طول پاسخگویی، همراهی و از انصراف پاسخگویی به دلیلِ ابهام، پیشگیری می کند.

۱۱. توسعه انفجاری فرایند توزیع پرسشنامه برخط: از آنجا که پیوند پیمایش برخط از طریق پست الکترونیک، قرار گرفتن در وبلاگ یا وب سایت بین کاربران منتقل می شود، اطلاع رسانی در موردِ پرسشنامه، به سرعت از یک نفر به افراد بسیار انتقال می یابد و به صورت تصاعد هندسی و انفجاری، مشارکت کنندگان بالقوه را مطلع می سازد. این موضوع به خصوص در مقایسه با پیمایشهای تلفنی که نرخ ثابت و نازل جلب مشارکت دارند، مفهوم می یابد.

اصول اخلاقی پرسشنامه برخط

گردآوری اطلاعات از جمعیت هدف، مستلزم رعایت موضوعات اخلاقی است. علاوه بر اینکه هر مرکزِ تحقیقاتی و به خصوص شرکتهای پشتیبانی پیمایش برخط، اصول اخلاقی منحصر به فردی را تعریف و منتشر می کنند، موضوعات عمومی ای در مورد حقوق پاسخ دهنده نیز وجود دارند که بایستی در هر حال به آنها احترام گذاشته شود. یکی از معروف ترین بیانیه های اصول اخلاقی تحقیقات برخط، از سوی «همبستگی پژوهشگران اینترنتی»(۴۴) منتشر شده که حاوی جزییاتِ بسیار بسیطی در زمینه اصول قراردادی اخلاقِ حرفه ای است.(۴۵) در ذیل برخی از اصول عام اخلاقی در زمینه پیمایش برخط ارائه شده است:

*نبایستی هیچ تمهیدی مبنی بر اجبار و تهدیدِ پاسخ دهندگان برای تکمیل پرسشنامه برخط اندیشیده شده باشد و انگیزه ‎های طرح شده برای ترغیب کاربران جهت پاسخگویی به پیمایش بایستی ساده و صادقانه باشد.(۴۶)
*پیمایش بایستی از پرسیدن نامِ پاسخ دهنده امتناع بکند.(۴۷)
*پرسشنامه باید در نهایتِ رازداری برنامه نویسی شود. اگر شناسایی پاسخ دهنده برای پیگیری های بیشتر مورد نیاز است، پژوهشگر می تواند استفاده از شماره به جای نام را برگزیند. حتی در چنین شرایطی، مشارکت کننده بایستی کاملاً در جریان باشد که چه شماره ای به وی اختصاص داده شده است و این شماره به چه منظوری در پرسشنامه قرار دارد.(کوپر(۴۸) و همکاران، ۱۹۹۸)
*پرسش ها بایستی حاوی گزینه «نمی دانم» نیز باشند یا گزینه ای که اعلام بی طرفی یا بی نظری مشارکت کننده را ممکن سازد(شارپ(۴۹) و همکاران، ۲۰۰۲). این اقدام به این منظور است که بر مبنای آزادی عقیده، شخص نبایستی چندان تحت جبر فن آوری قرار بگیرد که حتماً گزینه هایی با سوگیری ها یا طبقه بندی های مشخص را تکمیل کند.
*پرسش ها نباید به گونه ای مطرح شوند که پاسخ دهنده را فریب بدهند. پرسشها بایستی روشن و واضح مطرح شده باشند؛ مشارکت کننده باید احساس کند به راحتی قادر است منظور پرسش را دریابد.(گراوز(۵۰) و همکاران، ۲۰۰۴)
*در اغلب موارد، مشارکت کننده بایستی بداند چرا پرسشنامه طرح شده است و چه اطلاعاتی و به چه منظور از آن استخراج خواهد شد.(برادبورن(۵۱) و همکاران، ۲۰۰۴)
*در برخی موارد، پرسشنامه بایستی توسط یک انجمن یا تیم رسمی خارج سازمانی مورد ملاحظه قرار گیرد(شارپ و همکاران، ۲۰۰۲). اگر پرسشنامه حاوی اطلاعات احساسی یا موضوعاتی است که برای مشارکت کننده، رنج آور یا ناخوشایند است، این موضوع اهمیت ویژه ای می یابد.

خصوصیت ویژه پیمایشهای برخط، تنوع آنهاست. بر خلاف انواع دیگر روش های جمع آوری داده که به موضوعات خاصی درباره فرایند نمونه گیری و روش جمع آوری داده ها متمرکز هستند، مفهوم «پیمایش تحت وب» بسیار گسترده است و اطلاعات مفید بسیاری در مورد شیوه هدایت مطالعه ارائه می کند. برای مثال؛ پیمایشهای تلفنی، هم در روش نمونه گیری و هم در روش جمع آوری داده ها محدود هستند، اما بحث در زمینه روشهای نمونه گیری از طریق اینترنت بسیار گسترده است. مفهوم «پیمایش برخط» چندان اطلاعات روشنی در زمینه نمونه گیری و ارزیابی به دست نمی دهد و مجادله در این خصوص همچنان ادامه دارد(کوپر، ۲۰۰۰). اسناد بسیاری در خصوص تنوع شیوه هایی که می توان اینترنت را به تنهایی یا با تلفیق دیگر روشها برای هدایت پیمایش ها به کاربرد وجود دارد.
در حالی که شاهد رشد چشمگیر دسترسی به اینترنت و استفاده از آن، هم در کشورهای صنعتی و هم کشورهای در حال توسعه هستیم، نسبت دسترسی به اینترنت همچنان موضوع مجادله برانگیزی در اعتبارِ پیمایش برخط است. صرف نظر از سطح واقعی نفوذ اینترنت، نسبت معتبری از جمعیت همچنان بدون دسترسی به اینترنت باقی مانده اند و اختلاف بین آنهایی که دسترسی دارند و آنهایی که دسترسی ندارند، نشانه های کاهش را نشان نمی دهد. همچنین، این موضوع که ذات استفاده از اینترنت به طور بنیادی، متفاوت از دیگر واسطه ها مثل تلفن است (هر چند اخیراً با ورود تلفنهای همراه و تلفن مبتنی بر اینترنت، شاهد تغییراتی هستیم)، به این معناست که قالب کاربران اینترنتی در وضعیت مناسبی برای نمونه گیری وجود ندارد و احتمالاً در آینده نیز وجود نخواهد داشت.

سپاسنامه

آغاز و پایان همه سپاسها مخصوص عطاکننده بی منت و دانای حکیمی است که توان سپاس او را نداریم و در این ناتوانی، باز می گوییم تو را شاکر و سپاسگزاریم که همت و توفیق انجام پژوهش و تحقیق را به ما عطا کردی.
کتاب پژوهش مجازی منعکس کننده پژوهش انجام شده در خصوص دانش سنجی، نیازسنجی و ایده آل سنجی مجازی است و در عین حال، به بنیانهای مفهومی پژوهشهای مجازی می پردازد. این پژوهش در درجه اول محصول تلاش جمعی گروه پژوهشی شهر مجازی علم ایران و به دستیاری و تلاش مستمر آقای هادی خوشنویس صورت گرفته است که از تلاش پیوسته و با دقت همه عزیزان سپاسگزاری می کنم. همچنین از تلاش همه همکاران گروه، آقایان: حمیدرضا یغمایی، مجتبی حاجی جعفری، مهدی رنجبر و خانمها: مینا مکی و سعیده قادری صمیمانه سپاسگزارم که به طور حتم بدون همکاری جمعی آنها جمع آوری این مجموعه اطلاعات امکان پذیر نبود. از جناب آقای محسنی آهویی و مجتبی حاجی جعفری که در آخرین مراحل کار و بازنگری های نهایی اینجانب را یاری کردند نیز تشکر خاص دارم.
همچنین از جناب آقای دکتر محمدباقر خرم شاد، معاونت محترم فرهنگی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری که به کلیه دانشگاههای کشور توصیه کردند در پاسخ به پرسشنامه همکاری کنند، تشکر و سپاسگزاری دارم. همچنین از مدیران، اعضای محترم هیئت علمی و دانشجویان عزیز دانشگاههای ذیل که در این پژوهش با ما همکاری کردند، صمیمانه سپاسگزارم:
دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه علم و صنعت ایران، دانشگاه علوم پایه دامغان، دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه قم، دانشگاه کاشان، دانشگاه کردستان، دانشگاه مازندران، دانشگاه محقق اردبیلی، دانشگاه ملایر، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشگاه یاسوج، مجتمع آموزش عالی جندی شاپور، دانشگاه الزهرا، دانشگاه ایلام، دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه بیرجند، دانشگاه پیام نور، دانشگاه تبریز، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه تربیت معلم آذربایجان، دانشگاه جامع علمی ـ کاربردی، دانشگاه خلیج فارس، دانشگاه سمنان، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشگاه شاهد، دانشگاه شیراز، دانشگاه لرستان و دانشگاه زابل.
همچنین از تلاش جناب آقای جباری در خصوص برنامه نویسی پرسشنامه برخط این پژوهش تشکر می کنم. راهنمایی های جناب آقای دکتر سلطانی نژاد نیز بسیار سودمند و راهگشا بود که از ایشان نیز صمیمانه سپاسگزارم.
همچنین از زحمات آقایان نیرویی، سلیمی، شجاعی، زکی خانی، تندر، شهیدی، عظیمی و خانمها: حسینی، توحیدی، پورحیدر، طاهری و سایر همکاران دانشکده مطالعات جهان که بدون حمایت و دلگرمی های این عزیزان تحقق این مهم امکان پذیر نبود نیز بی نهایت سپاسگزارم.
از اندیشمند فرهیخته جناب آقای دکتر علیخانی، ریاست محترم پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی و عزیز خردمند جناب آقای خورسندی دبیر محترم گروه توسعه علوم انسانی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی که با حمایتهای پیوسته خود، انجام این پژوهش را امکان پذیر ساختند نیز صمیمانه سپاسگزارم. در پایان از زحمات و دقت نظر ویراستار، طراح و صفحه بند محترم و کارشناس محترم پژوهشکده، سرکار خانم پاشایی که همواره در پشتیبانی اداری و اجرایی، ما را یاری رساندند، نیز نهایت تقدیر و سپاسگزاری را دارم.

سعیدرضا عاملی
دانشیار گروه ارتباطات دانشگاه تهران

نظرات کاربران درباره کتاب پژوهش مجازی