فیدیبو نماینده قانونی نشر و گروه نشریات یزدا و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب بحران تا بحران

کتاب بحران تا بحران
تاریخچه و روزشمار بازار نفت

نسخه الکترونیک کتاب بحران تا بحران به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب بحران تا بحران

کتاب حاضر، مهم‌ترین وقایع تاثیرگذار بر بازار نفت از سال ۱۹۷۰ به بعد را با نیم‌نگاهی به تاریخ صنعت نفت در ایران شامل می‌شود. رویدادهای مورد بحث در این کتاب می‌تواند به‌عنوان منبعی معتبر و قابل‌تحلیل برای پژوهشگران و روزنامه‌نگاران حوزه نفت و انرژی باشد.

ادامه...

بخشی از کتاب بحران تا بحران

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



بخش اول: تاریخچه

نفت

نفت خام مایع غلیظ و افروختنی به رنگ قهوه ای سیر، سبز تیره یا سیاه است که در لایه های بالایی بخش هایی از پوسته ی کره ی زمین یافت می شود. نفت شامل آمیزه پیچیده ای از هیدروکربن های گوناگون است. بیشتر این هیدروکربن ها از زنجیره ی آلکان هستند، ولی ممکن است از دید ظاهر، ترکیب یا خلوص، تفاوت های زیادی داشته باشند.
ریشه ی واژه «نفت» از واژه اوستایی «نپتا» گرفته شده است. کلدانیان و اعراب آن را از زبان مادی گرفته و «نفتا» خوانده اند. در برخی منابع قدیمی به صورت «نفط» نیز آمده است. در فرانسه نیز «Naphte» گفته می شود و پیش از آن تا سال ۱۲۱۳ میلادی «Napte» گفته می شد، که از واژه لاتین «Naphta» برگرفته شده بود. ریشه این کلمه، واژه یونانی «Naphtha» به معنی روغن شرقی می باشد.
کلمه نفت در زبان انگلیسی «پترولیوم» نامیده می شود که از دو کلمه «پترا» (معادل یونانی واژه ی سنگ) و کلمه «اولئوم» (روغن) تشکیل شده است.
نفت مایعی است که عمدتا از دو عنصر آلی هیدروژن و کربن تشکیل شده، و دارای مقادیر کمتری از عناصر سنگین مانند: نیتروژن، اکسیژن و گوگرد می باشد، و به صورت طبیعی در زیر زمین و به صورت استثنایی در روی زمین یافت می شود.
تاریخچه
اقوام متمدن دوران باستان، به ویژه سومری ها، آشوری ها و بابلی ها، در حدود چهارهزار و پانصدسال پیش در سرزمین بین النهرین (عراق امروزی) با برخی از مواد نفتی که از دریاچه ی قیر به دست می آمد، آشنایی داشتند. آنان از خود قیر به عنوان ماده ی غیرقابل نفوذ برای عایق کاری استفاده می کردند. رومی ها و یونانی ها نیز مواد قیری را برای غیرقابل نفوذکردن بدنه ی کشتی ها و همچنین برای روشنایی و گرم کردن به کار می بردند. در داستان ها آمده است که نوح نیز کشتی خود را با قیر پوشاند، تا آب به درون آن نفوذ نکند.
با توسعه و پیشرفت تکنولوژی حفاری در اواسط قرن نوزدهم، و تکنولوژی تقطیر و پالایش نفت در اواخر همین قرن؛ و استفاده از آن در موارد غیر سوختی، جهش حیرت آوری به وجود آمد. به طوری که امروزه صنایع پتروشیمی نقش اساسی و بنیادی در رفع نیاز عمومی جامعه به عهده دارد.
منشاء
بیشتر دانشمندان منشاء تشکیل نفت را گیاهان و موجودات آلی موجود در اقیانوس های اولیه می دانند.
باقی مانده ی جانوران و گیاهانی که میلیون ها سال قبل (قبل از دایناسورها) در محیط دریا (آب) زندگی می کرده اند، طی میلیون ها سال توسط لپه های گل و رسوبات مدفون شده و تحت فشار و دمای بالا، نبود اکسیژن و مدت زمان طولانی تبدیل به نفت گردیده اند. در صورت وجود این شرایط همراه با سنگ مخزن مناسب، نفت به مقدار زیاد در حوضچه ی نفتی جمع می گردد.
نفت خام حالت روغنی دارد و به شکل های جامد (قیرهای نفتی) و مایع دیده می شود. برخی اوقات به تمام اشکال نفت هیدروکربن نیز گفته می شود. اگر نفت در محلی جمع گردد به آن محل «حوضچه ی نفتی» می گویند. از مجموع چندین حوضچه ی نفتی، یک «میدان نفتی» حاصل می شود. به سنگ متخلخل دربرگیرنده نفت، «سنگ مخزن» می گویند.

اکتشاف

یک منطقه ی انتخاب شده را با مطالعه نمونه های سنگی و لرزه نگاری مشخص می کنند. اندازه گیری ها انجام می شود و اگر مکان از نظر میزان ذخیره ی نفت موجود و ملاحظات اقتصادی، موفقیت آمیز باشد؛ حفاری آغاز می شود. بالای چاه ساختاری به نام «دکل حفاری» برای جادادن وسایل و لوله های مورد استفاده در چاه ساخته می شود. زمانی که حفاری تمام می شود، چاه حفرشده یک جریان ثابتی از نفت را به سطح زمین خواهد آورد. به سنگ هایی که غالبا از سنگ های رستی (شیل) تشکیل شده و روی مخزن نفت قرار می گیرند، «سنگ پوششی» گفته می شود.

پالایش

نفت به صورت خام نمی تواند مورد استفاده قرار گیرد، و باید در پالایشگاه نفت مورد تصفیه قرار گیرد.

انواع نفت خام

نفت خام معمولا بر اساس دو معیار وزن مخصوص و میزان گوگرد، تقسیم بندی می شود. نفت هایی که وزن مخصوص، گرانروی و چگالی پایین تری دارند «نفت سبک» و نفت هایی که وزن مخصوص، گرانروی و چگالی بالاتری دارند، «نفت سنگین» نامیده می شوند. نفت هایی که گوگرد آن ها کمتر است نیز «نفت شیرین»، و نفت های دارای گوگرد بیشتر، «نفت ترش» نامیده می شوند. استخراج، جابه جایی و پالایش نفت های سبک و شیرین، ساده تر و کم هزینه تر است و میزان بیشتری از محصولاتی چون بنزین، نفتا، نفت سفید و سوخت های جت برگرفته از نفت سفید، و گازوئیل های مرغوب را می توان از آن ها به دست آورد. به همین دلیل این نوع نفت ها بیشتر مورد علاقه ی پالایشگاه ها بوده و قیمت بالاتری دارند. شاخص های بین المللی تعیین قیمت نفت، یعنی وست تگزاس اینترمیدیت و برنت، از نوع نفت سبک و شیرین هستند. اما میزان نفت های ترش و سنگین در ذخایر نفتی دنیا بسیار بیشتر است.

پالایشگاه نفت

پالایشگاه نفت یک واحد صنعتی است که در آن نفت خام به مواد مفیدتری مانند گاز مایع، نفت سفید، بنزین، گازوییل، نفت کوره، آسفالت و قیر و دیگر فرآورده های نفتی تبدیل می گردد. پالایشگاه های نفت به طور معمول، واحدهای صنعتی بزرگ و پیچیده ای می باشند که در آن ها واحدهای مختلف توسط مسیرهای لوله کشی متعددی به هم پیوند داده شده اند.
نفت به صورت خام یا فراورش نشده خیلی مفید نیست و به صورتی که از دل زمین بیرون آمده کاربرد چندانی ندارد. با اینکه نفت شیرین (با لزجت کم و نیز با گوگرد کم) به صورت تصفیه نشده در وسایل محرکه با قوه ی بخار به کار برده می شد، گازها و سایر محلول های سبک تر آن معمولا داخل مخزن سوخت جمع شده و باعث بروز انفجار می گردید. غیر از مورد گفته شده، برای استفاده از نفت جهت تولید محصولات دیگر مانند پلاستیک، فوم ها و...، نفت خام به طور حتم باید پالایش گردد. فراورده های سوختی نفتی در گستره ی وسیعی از کاربردها، سوخت کشتی، سوخت جت، بنزین و بسیاری موارد دیگر استفاده می شود. هر کدام از مواد فوق الذکر دارای نقطه جوشی متفاوت می باشند، از این رو می توان آن ها را توسط فرایند تقطیر از همدیگر جدا نمود. از آنجایی که تقاضای زیادی برای اجزای مایع سبک تر وجود دارد، از این رو در یک پالایشگاه مدرن نفتی، هیدروکربن های سنگین و اجزای گازی سبک در طی فرایندهای پیچیده و انرژی بری، به موادی با ارزش تر تبدیل می شوند.
نفت به خاطر دارا بودن هیدروکربن هایی با وزن و طول های مختلف مانند پارافین، آروماتیک ها، نفتا، آلکن ها، دین ها و آلکالین ها، می تواند در موارد متعددی مفید واقع گردد. هیدروکربن ها، مولکول هایی با طول های متفاوت هستند که تنها از هیدروژن و کربن تشکیل شده اند و ساختارهای مختلف، به آن ها خواص متفاوتی می دهد. فن پالایش نفت در واقع عبارت است از جداکردن و بالابردن درجه ی خلوص اجزای تشکیل دهنده ی نفت از هم.
همین که اجزا از هم جدا گردیده و خالص شدند، می توان ماده روغن کاری یا سوخت را به طور مستقیم روانه ی بازار مصرف کرد. با ترکیب مولکول های کوچک تر مانند ایزوبوتان و پروپیلن و یا بوتیلن طی پروسه هایی همانند آلکالنین کردن یا دیمرازسیون، می توان سوختی با اکتان موردنظر تهیه نمود. همچنین درجه ی اکتان بنزین را می توان طی فرایند بهسازی توسط کاتالیزور بهبود بخشید، که طی آن هیدروژن از هیدروکربن جداشده، و هیدروکربن آروماتیکی تشکیل می گردد که درجه ی اکتان بسیار بیشتری دارد. تولیدات میانی برج جداکننده را می توان طی پروسه های کراکینگ گرمایی، هیدروکراکینگ و یا کراکینگ کاتالیزوری سیالی، به محصولات سبک تری تبدیل نمود. مرحله ی نهایی در تولید بنزین، ترکیب مواد هیدروکربن مختلف با درجه های اکتان متفاوت با همدیگر است، تا به مشخصات محصول موردنظر دست یابیم.
معمولا پالایشگاه های بزرگ، توانایی پالایش از صدهزار تا چندین صدهزار بشکه نفت در روز را دارند. به دلیل ظرفیت بالای مورد نیاز، بسیاری از پالایشگاه ها به صورت دائم برای مدت طولانی از چندین ماه تا چندین سال، به طور مداوم کار می کنند.
پالایشگاه های نفت بسته به نوع خوراکی که بر مبنای آن طراحی شده اند، دارای پیچیدگی های متفاوتی هستند که بر اساس آن میزان و نوع محصولات متفاوتی تولید می کنند. میزان سرمایه گذاری برای احداث یک پالایشگاه با پیچیدگی متوسط بین ۱۸ تا ۱۹ هزار دلار به ازای هر بشکه ظرفیت پالایش است و با افزایش درجه ی پیچیدگی، گاه از ۲۴ تا ۲۵ هزار دلار در هر بشکه، سرمایه گذاری نیاز دارد.
تولیدات پالایشگاه به ترتیب از سبک به سنگین، عبارتند از:
  • گاز مایع (ال پی جی)
  • بنزین
  • نفتا (برشی که بین بنزین و نفت سفید قرار می گیرد، و خصوصیات آن ترکیبی از این دو است)
  • نفت سفید و سوخت های جت مرتبط به آن
  • گازوئیل (نفت گاز) و به طور کلی سوخت های دیزل
  • نفت کوره معروف به مازوت یا نفت سیاه
  • روغن های نفتی
  • واکس پارافین
  • آسفالت و قیر
  • کُک نفتی
  • گوگرد

پالایشگاه های نفت ایران

- پالایشگاه نفت آبادان
پالایشگاه نفت آبادان، بزرگ ترین پالایشگاه ایران است که در شهر آبادان، استان خوزستان ایران قرار دارد. ساخت این پالایشگاه در سال ۱۲۹۱ ه. ش به پایان رسید، و تا آغاز جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۵۹، یکی از بزرگ ترین پالایشگاه های دنیا با ظرفیت تصفیه ی ۶۲۸ هزار بشکه در روز بود. این پالایشگاه تا سال ۱۹۷۳ به دست شرکت های نفتی خارجی اداره می شد، تا اینکه در این سال به شرکت ملی نفت ایران تحویل داده شد. پالایشگاه آبادان به وسیله خطوط لوله به چندین میدان نفتی و بندر ماهشهر متصل شده است. خط لوله ای هم از آبادان به سمت تهران می آید، و سپس در طول مرزهای شمالی کشور از مشهد تا تبریز امتداد می یابد.
پس از کشف نفت در شهر مسجد سلیمان در سال ۱۲۸۷، لزوم ایجاد یک پالایشگاه نفت برای تصفیه ی نفت ضروری بود؛ به همین دلیل عملیات ساخت این پالایشگاه در سال ۱۲۸۸ توسط مهندسان انگلیسی شرکت نفت ایران و انگلیس آغاز گردید. در سال ۱۲۹۱ عملیات ساخت آن به پایان رسید، و پالایشگاه (تصفیه خانه نفت) وارد مدار تولید گردید. توسعه ی پالایشگاه آبادان از سال ۱۳۱۲ شمسی (۱۹۳۲ میلادی) با لغو قرارداد موجود با شرکت ایران و انگلیس، و عقد قرارداد جدید نفتی شتاب بیشتری گرفت. نقطه ی عطف در قرارداد جدید این بود که پیش بینی های لازم برای تعلیم و آماده نمودن ایرانیان برای جانشینی خارجی ها بشود، به همین منظور پایه های دانشکده ی نفت آبادان نیز ریخته شد. این دانشکده در سال ۱۳۱۸ شمسی دائر و در سال۱۳۱۹ شمسی افتتاح گردید. این پالایشگاه در ابتدا روزانه ۲۵۰۰ بشکه در روز نفت تصفیه می کرد. ظرفیت آن تا سال ۱۳۳۰ به ۵۰۰۰ بشکه در روز رسید که پس از سرمایه گذاری شرکت های خارجی به ۶۰۰ هزار بشکه در روز رسید، و بزرگ ترین پالایشگاه جهان لقب گرفت. پالایشگاه آبادان در حال حاضر (سال ۱۳۹۲) با تولید روزانه ۱۵ میلیون لیتر بنزین به طور روزانه، ۲۳ درصد کل بنزین و ۲۶ درصد بنزین پالایشگاهی ایران را تامین می کند، و همچنان بزرگ ترین پالایشگاه ایران محسوب می شود.
- پالایشگاه نفت تهران
پالایشگاه تهران (کیلومتر ۷ شهر ری در نزدیکی نیروگاه گازی ری) یکی از قدیمی ترین پالایشگاه های فعال ایران است که در سال ۱۳۴۷ با ظرفیت ۸۵ هزار بشکه در روز راه اندازی شد. بعد از آن چندین بار تغییراتی در ظرفیت این پالایشگاه ایجاد شد، و اکنون ظرفیت اسمی این پالایشگاه ۲۳۵ هزار بشکه در روز است. پالایشگاه تهران حدود ۱۵ درصد ظرفیت پالایشگاهی ایران را تشکیل می دهد، و محصولات تولید روزانه ی آن عبارتند از یک درصد بنزین، ۱۶ درصد بنزین موتور، ۳۰ درصد نفت گاز، ۲۱ درصد نفت اوره و ۵ درصد سایر محصولات است.
- پالایشگاه نفت اصفهان
شرکت پالایش نفت اصفهان، فعالیت خود را در زمینه ی پالایش نفت خام و تولید فرآورده های نفتی از سال ۱۳۵۸ آغاز نموده، و هم اکنون حدود ۲۲ از فرآورده های نفتی مورد نیاز کشور را تولید می نماید.
این شرکت در منطقه ای با مساحت کل ۳۴۰ هکتار و دارا بودن فضای سبز به مساحت ۵/ ۱۱۴ هکتار، در شمال غربی اصفهان واقع شده است. ظرفیت تولید این پالایشگاه هم اکنون ۳۷۵ هزار بشکه در روز است. این شرکت در سال ۱۳۸۶ مشمول اصل ۴۴ قانون اساسی قرار گرفت و با عرضه سهام آن در بازار بورس، به بخش خصوصی واگذار شد.
نفت خام مورد نیاز شرکت پالایش نفت اصفهان از حوزه ی نفتی مارون - در فاصله ۷۰ کیلومتری اهواز -، از طریق ۷ ایستگاه تقویت فشار و با خط لوله ای به طول ۴۳۰ کیلومتر تامین می گردد. آب خام مورد نیاز پالایشگاه از رودخانه ی زاینده رود و از طریق تاسیسات آب رسانی در۲۷ کیلومتری پالایشگاه تامین می گردد.
از میان واحدهای عملیاتی آن می توان به واحدهای تقطیر در جو، تقطیر در خلاء، تولید گاز مایع، تبدیل کاتالیستی، تولید هیدروژن و آیزوماکس (هیدروکراکینگ) اشاره کرد. راه اندازی مجتمع پتروشیمی بندر امام (ره)، اعزام گروه های تعمیراتی جهت کمک در تعمیرات اساسی سایر پالایشگاه ها، توسط متخصصان این واحد انجام گرفته است.
در ضمن طبق اعلام سازمان مدیریت صنعتی ایران در سال ۱۳۸۸، شرکت پالایش نفت اصفهان با بیش از ۱۱ هزار میلیارد تومان فروش (بیش از ۱۱ میلیارد دلار)، پردرآمدترین شرکت کشور اعلام گردید. ظرفیت پالایشگاه از ۱۸۰ هزار بشکه در روز در سال ۱۳۵۸، به ۳۶۰ هزار بشکه در روز افزایش پیدا کرده است.
- پالایشگاه پارسیان (شیراز)
پالایشگاه پارسیان مهر یکی از پالایشگاه های گاز ایران است که در حد فاصل شهرستان های لامرد و مهر قرار گرفته است. این پالایشگاه در موقعیت طول ۵۸ و ۵۲ شرقی این پالایشگاه و عرض ۲۸ و ۲۷ شمالی در فاصله ۹ کیلومتری مرکز شهرستان مهر قرار دارد. میان آخرین رشته کوه های فلات ایران (زاگرس جنوبی) بر کناره ی بزرگراه لامرد - مهر قرار گرفته، و تاکنون دو فاز آن به بهره برداری رسیده است.
منابع تامین گاز پالایشگاه در حال حاضر شامل میادین تابناک، شانول، هما و وراوی می باشد. برآورد تعداد چاه های مورد نیاز حفاری حوزه ی تابناک، شانول و وراوی و هما، ۴۰ حلقه چاه می باشد. طراحی این پالایشگاه به منظور تصفیه ی گاز شیرین، تفکیک میعانات گازی به محصولات باارزش تر شامل اتان، پروپان، بوتان و بنزین طبیعی می باشد. به منظور انتقال گاز طبیعی تولیدی لوله گازی از پالایشگاه پارس جنوبی، پارسیان، جهرم، ارسنجان، اصفهان احداث شده است. خط لوله علاوه بر تامین بخشی از گاز مورد نیاز شمال کشور، گاز مورد نیاز شهرستان های جنوب استان فارس را نیز تامین می نماید.
هم اکنون با بهره برداری از فاز دوم در سال ۱۳۸۶ ظرفیت تولید گاز آن به حدود ۸۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این پالایشگاه دارای نیروگاه گازی به ظرفیت ۱۶ر۵MW می باشد که شامل سه توربین گازی ۵ر۵MW است. برق پالایشگاه در حالت عادی از نیروگاه و در غیر آن از شبکه برق مهر تامین می گردد. برق شبکه ی سراسری از یک پست ۲۰/ ۱۳۲ کیلو ولتی تامین گردیده که در صورت قطع این خط از خط ۲۰ کیلو ولتی، برق مورد نیاز تامین می گردد.
- پالایشگاه نفت تبریز
پالایشگاه نفت تبریز یکی از پالایشگاه های مهم نفت در ایران است که در جنوب غرب شهر تبریز در ارتفاع ۱۳۶۲ متری از سطح دریا و در محدوده ای به وسعت ۱ر۵ کیلومتر مربع قرار گرفته است. مراحل اجرایی این پالایشگاه از سال ۱۳۵۳ خورشیدی آغاز شده و در سال ۱۳۵۶ خورشیدی به پایان رسیده است. پالایشگاه تبریز در سال ۱۳۷۷ خورشیدی با ایجاد تغییراتی در بخش اداری آن به شرکت پالایش نفت تبریز ارتقا یافت. این پالایشگاه از دو واحد آب-برق-بخار و پالایش تشکیل یافته است. نفت خام مورد نیاز این پالایشگاه از میادین نفتی اهواز-آسماری و از طریق تاسیسات ری توسط یک خط لوله ۱۶ اینچ تامین می شود. شرکت پالایش نفت تبریز دارای ۱۴ واحد پالایش و ۱۰ واحد سرویس های جانبی می باشد.
- پالایشگاه نفت آناهیتا (کرمانشاه)
پالایشگاه نفت کرمانشاه در سال ۱۳۰۱ با ظرفیت روزانه ۲ هزار بشکه به بهره برداری رسید. این پالایشگاه در زمان خود دومین پالایشگاه ایران بود، و نفت خام آن از میدان نفتی نفت شاه تامین می شد. اما از سال ۱۳۴۸ با نیاز به افزایش تولید نفت تاسیسات این پالایشگاه تغییر کرده، و مجددا در سال ۱۳۵۰ این پالایشگاه با ظرفیت روزانه ۱۵ هزار بشکه آغاز به کار کرد. در حال حاضر با نام شرکت پالایش نفت کرمانشاه فعالیت می کند. ظرفیت اسمی این پالایشگاه ۲۵ هزار بشکه در روز و ظرفیت عملیاتی آن ۳۰ هزار بشکه در روز می باشد. خوراک نفت خام این پالایشگاه شامل نفت خام نفت شهر، سرکان و مالکوه و اهواز –آسماری می باشد.
- پالایشگاه نفت جزیره لاوان
پالایشگاه لاوان یا شرکت پالایش نفت لاوان، یکی از شرکت های تابعه ی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران در استان هرمزگان است، که خود یکی از چهار شرکت اصلی شرکت ملی نفت ایران می باشد.
این پالایشگاه، ظرفیت اسمی ۵۰ هزار بشکه در روز و ظرفیت عملیاتی ۶۰ هزار بشکه در روز را دارا می باشد. خوراک نفت خام این پالایشگاه از میادین دریایی سلمان، رشادت، بلال، رسالت تامین می گردد.
از تولیدات پالایشگاه می توان به نفت، گاز و همچنین نفتای سبک اشاره کرد، که به عنوان بنزین سوپر، به مصرف داخلی می رسد. همچنین تولید دیگر، نفت کوره می باشد، که صادر می گردد. از دیگر محصولات پالایشگاه لاوان، می توان به گاز مایع اشاره نمود، که روزانه در حدود ۲۶۸ هزار لیتر، تولید می گردد.
- پالایشگاه نفت بندر عباس
پالایشگاه نفت بندرعباس در سال ۱۳۷۱ تاسیس و در سال۱۳۷۶ به بهره برداری رسید و در حال حاضر با نام شرکت پالایش نفت بندرعباس فعالیت می کند. ظرفیت اسمی و ظرفیت عملیاتی این پالایشگاه ۳۲۰ هزار بشکه در روز می باشد. خوراک نفت خام این پالایشگاه شامل: نفت خام، نفت خام سنگین و میعانات گازی می باشد.
- پالایشگاه نفت امام خمینی (شازند)
پالایشگاه امام خمینی شازند، یکی از پالایشگاه های ایران است، که در استان مرکزی و در شهرستان شازند واقع شده است. این پالایشگاه از شرکت های فرعی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران می باشد، که به عنوان بزرگ ترین پالایشگاه تک واحدی ایران، در سال ۱۳۷۲ با ظرفیت اسمی ۱۵۰ هزار بشکه در روز، راه اندازی گردید.این پالایشگاه نخستین پالایشگاهی است که کار مطالعه و عملیات اجرای آن در نخستین سال پس از جنگ ایران و عراق آغاز شد.
نام این پالایشگاه، در گذشته شرکت پالایش نفت شازند اراک بود، تا اینکه در سال ۱۳۸۹ با پیشنهاد پالایشگاه و تصویب در هیئت مدیره شرکت ملی پالایش و پخش، و استناد به نامه اداره کل ثبت شرکت ها و موسسات غیرتجاری، به نام شرکت «پالایش نفت امام خمینی شازند» تغییر پیدا کرد. بزرگ ترین طرح تولید بنزین کشور در این پالایشگاه در حال بهره برداری است. این طرح، پالایشگاه امام خمینی شازند را به بزرگ ترین پالایشگاه تولید بنزین در کشور تبدیل می کند. با بهره برداری کامل از این طرح که بنابر برنامه ریزی قبلی در بهمن ۱۳۹۱ عملی می شود، ظرفیت استحصال گوگرد از فرآورده های نفتی این پالایشگاه حدود ۱۱ برابر افزایش می یابد، که به کاهش آلایندگی بنزین و گازوییل این پالایشگاه منجر شده و کیفیت این محصولات را تا حد استاندارد آلایندگی اروپا افزایش خواهد داد. پس از مدتی با تلاش و کوشش نیروهای متعهد و متخصص، ظرفیت تولید پالایشگاه به ۱۷۱ هزار بشکه در روز رسید. با توجه به تغییر الگوی مصرف محصولات نفتی کشور از محصولات میان تقطیر به بنزین، و همچنین ارتقای کیفیت محصولات تولیدی مطابق با الزامات زیست محیطی و استانداردهای بین المللی؛ مسوولان را بر آن داشت که طرح افزایش ظرفیت و بهبود کیفیت فرآورده های پالایشگاه امام خمینی شازند را تصویب و ابلاغ نمایند. با اجرای این طرح، ظرفیت تولید پالایشگاه از ۱۷۰ هزار بشکه در روز به ۲۵۰ هزار بشکه در روز افزایش یافته است. همچنین تولید بنزین به میزان ۱۲ میلیون لیتر در روز در ازای کاهش تولید نفت کوره افزایش می یابد. درحالی که خوراک پالایشگاه از ۱۰۰ درصد نفت خام شیرین و سبک به مخلوط ۵۵ درصد سبک و ۴۵ درصد نفت خام سنگین تغییر می یابد. از سوی دیگر محصولات پالایشگاه با مشخصات و کیفیت استانداردهای ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵ اروپا به بازار عرضه خواهد شد.

اکتشاف و حفاری چاه های نفت

از گذشته تا به امروز، روش های متفاوتی برای اکتشاف نفت به کار برده شده است. در آمریکا برای کشف نفت به گورهای سرخ پوستان نقب می زدند. نفت یابی دیگر، کلاهی کهنه بر سر می گذاشت و در چمنزاری می دوید تا اینکه کلاه می افتاد و وی آن محل را حفاری می کرد. بعد از آن حفاران برای کشف نفت در بستر رودخانه ها به کندوکاو پرداختند. سپس جستجو برای تاقدیس ها یکی از راه های معتبر کشف نفت در طول تاریخ شد.
در اوایل قرن بیستم، اکتشاف نفت بر مبنای نقشه برداری سطحی تاقدیس ها بود. در میانه ی دهه ۱۹۲۰ به کارگیری روش های ژئوفیزیکی، اکتشاف نفت را وارد مرحله تازه ای نمود. روش های لرزه ای و گرانشی در یافتن نفت های گنبدهای نمکی سواحل خلیج مکزیک و ایالات متحده بسیار کارآمد بوده است. در سال های بعد روش های چاه نگاری الکتریکی، صوتی و پرتوزایی مورد استفاده وسیعی قرار گرفتند. سپس استفاده از عکس های هوایی به خصوص در مناطق فاقد پوشش گیاهی، بسیار کارآمد بود.
امروزه با وجود کامپیوتر روش های چندبعدی سنجش از دور و ژئوفیزیکی و ژئوشیمیایی سطحی، ابزار جدید مهمی می باشند.

اوپک

سازمان کشورهای صادر کننده نفت با نام اختصاری اوپک (OPEC)، یک کارتل بین المللی نفتی است که متشکل از کشورهای الجزایر، ایران، عراق، کویت، لیبی، نیجریه، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، اکوادور، آنگولا و ونزوئلا است. مقر بین المللی اوپک از بدو تاسیس در سال ۱۳۳۹ در ژنو بود، و در سال ۱۳۴۴ به شهر وین در کشور اتریش انتقال یافت.
۱۲ سپتامبر ۱۹۶۰ کشورهای صادرکننده نفت با هدف محافظت از منافع خود، به تاسیس سازمان واحدی اقدام کردند که به اختصار «اوپک» نامیده شد. این توافق در پایان مذاکرات نمایندگان این کشورها در بغداد حاصل شد.
هدف اصلی این سازمان، آنچنان که در اساسنامه بیان شده، به این شرح است: «هماهنگی و یکپارچه سازی سیاست های نفت کشورهای عضو و تعیین بهترین راه برای تامین منافع جمعی یا فردی آن ها، طراحی شیوه هایی برای تضمین ثبات قیمت نفت در بازار نفت بین المللی به منظور از بین بردن نوسانات مضر و غیر ضروری؛ عنایت و توجه ویژه به کشورهای تولید کننده نفت و توجه خاص به ضرورت فراهم کردن درآمد ثابت برای کشورهای تولید کننده ی نفت؛ تامین نفت کشورهای مصرف کننده به صورت کارآمد، مقرون به صرفه و همیشگی؛ و بازده مناسب و منصفانه برای آن هایی که در صنعت نفت سرمایه گذاری می کنند.»
در دهه های اخیر افزایش کشورهای صادر کننده نفت که خارج از این سازمان قرار گرفته اند، رو به افزایش بوده و اوپک مجبور است که برای حفظ بهای نفت خام با آن ها - که در صدرشان روسیه قرار گرفته است - کنار آید. با وجود این، دولت های عضو اوپک که سران برخی از آن ها وابستگی های خارجی دارند، با سایر اعضای این سازمان هماهنگی کامل ندارند. این سازمان در راستای دفاع در مقابل سیاست استثماری شرکت های بزرگ نفتی مشهور به «هفت خواهران» که به دلیل در اختیار داشتن تکنولوژی تولید نفت و تسلط بر شبکه ی حمل و نقل نفت خام، از افزایش قیمت نفت جلوگیری می کردند و ارزش آن را به صورت مصنوعی در بازار پایین نگه می داشتند، به پیشنهاد ونزوئلا در سال ۱۳۳۹ طی جلسه ای در بغداد با حضور نمایندگان کشورهای ایران، عربستان، ونزوئلا، کویت و عراق تاسیس شد.
اوپک در دهه ی نخست عمر خویش سعی در تداوم بقاء و در دهه ی دوم سعی در تاثیرگذاری بر بازار نفت و اعاده ی حقوق کشورهای تولید کننده داشت. اکنون اوپک با افزایش وحدت نظر اعضایش، توانسته است تاثیرات مثبتی در جهت جلوگیری از سقوط ناگهانی و نیز افزایش انفجاری قیمت نفت داشته باشد.
تاریخچه ی اوپک
ونزوئلا اولین کشوری بود که با نزدیک شدن به ایران، عراق، کویت، و عربستان سعودی در سال ۱۹۴۹ و ارائه این پیشنهاد که آن ها به تبادل نظر بپردازند، و برای برقراری روابط نزدیک تر و همیشگی بین خود راه های جدیدی کشف کنند؛ در راستای تاسیس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) گام برداشت. در سپتامبر ۱۹۶۰، دولت عراق کشورهای ایران، کویت، عربستان سعودی، و ونزوئلا را به اجلاسی در بغداد دعوت کرد تا در مورد کاهش قیمت مواد خام تولید شده توسط کشورهای متبوع خود به مذاکره بپردازند. در نتیجه این مذاکرات، اوپک با هدف یکپارچه سازی و هماهنگ کردن سیاست های ناظر بر نفت کشورهای عضو، تاسیس شد. ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا اعضای اولیه اوپک بودند.
این سازمان بین سال های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۵ گسترش یافت و قطر، (۱۹۶۱)، اندونزی (۱۹۶۲)، لیبی (۱۹۶۲)، امارات متحده عربی (۱۹۶۷)، الجزایر (۱۹۶۹) و نیجریه (۱۹۷۱) به جمع کشورهای اولیه اوپک پیوستند. اکوادور و گابن نیز بعدها به عضویت اوپک در آمدند؛ که اولی یعنی اکوادور در دسامبر ۱۹۹۲ از عضویت اوپک خارج شد، و گابون نیز در ژانویه ۱۹۹۵ با تکرار حرکت اکوادور، از جمع کشورهای عضو اوپک خارج شد. اگرچه عراق همچنان یکی از اعضای اوپک محسوب می شود، لیکن تولیدات نفتی این کشور از مارس ۱۹۹۸جزو سهام مورد توافق اوپک قرار نداشته است. تخمین و برآورد EIA بیانگر آن است که یازده عضو فعلی اوپک، تولید کننده قریب به ۴۰ از نفت جهان هستند و حدود دو سوم (۶۵) ذخایر نفتی شناخته شده ی جهان در اختیار آن هاست.
اقتصاد نفت اوپک
کشورهای عضو اوپک قریب به دوسوم ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارند. در سال ۲۰۰۵ اوپک ۴۱ر۷ نفت جهان را تولید کرده، در حالی که کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه تنها ۲۳ر۸ و اتحاد شوروی سابق ۱۴ر۸ از تولیدات نفت جهان را به خود اختصاص داده اند.
از آنجا که فروش نفت در جهان بر مبنای دلار آمریکا سنجیده می شود، تغییر ارزش دلار در برابر دیگر ارزهای رایج جهان، بر تصمیمات اوپک در خصوص میزان تولید نفت تاثیر می گذارد. برای مثال، وقتی دلار در مقایسه با دیگر ارزهای رایج افت نسبی دارد، عایدات حاصل از نفت کشورهای عضو اوپک در برابر ارزهای دیگر کاهش می یابد، و در نتیجه توان خرید آن ها تا حد معتنابهی کاهش می یابد؛ چرا که آن ها کماکان نفت خود را به دلار می فروشند. پس از عرضه شدن یورو، عراق اعلام کرد که می خواهد در ازای نفتی که می فروشد به جای دلار آمریکا، یورو دریافت کند، که باعث شد اوپک به فکر تجدید نظر در ارز فروش نفت و جایگزینی یورو به جای دلار بیفتد. برخی بر این باورند که این تصمیم عراق علت اصلی بروز جنگ عراق و جنگ احتمالی ایران در آینده بوده است. اگر اوپک ارز دریافتی در ازای فروش نفت را به یورو تغییر می داد، خسارات شدیدی به اقتصاد آمریکا وارد می شد.
تصمیماتی که اوپک اتخاذ می کند تاثیر بسیار زیادی بر قیمت نفت در جهان دارد. به عنوان مثال، در زمان بحران نفتی سال ۱۹۷۳، اوپک از ارسال نفت به آن دسته از کشورهای غربی که در جنگ «یوم کیپور» یا «جنگ اکتبر» از اسرائیل حمایت می کردند، خودداری کرد. در آن جنگ، کشورهای غربی به حمایت از اسراییل با مصر و سوریه وارد جنگ شدند. خودداری اوپک از ارسال نفت به کشورهای غربی باعث شد قیمت نفت در بازارهای جهانی ۴ برابر افزایش بیابد. این رشد قیمت که به مدت پنج ماه ادامه داشت، در ۱۷ اکتبر ۱۹۷۳ شروع شد و در ۱۸ مارس ۱۹۷۴ به پایان رسید. پس از آن کشورهای عضو اوپک در ۷ ژانویه ۱۹۷۵ با هم موافقت کردند و قیمت نفت خام را ۱۰ افزایش دادند. در آن زمان، کشورهای عضو اوپک، از جمله آن کشورهایی که از قبل صنعت نفت خود را ملی کرده بودند، به اتفاق خواستار برقراری نظم نوین اقتصاد جهان با ائتلاف کشورهای اصلی تولید کننده نفت شدند. آن کشورها که موفق شدند اولین اجلاس اوپک را در الجزیره ترتیب دهند، خواهان قیمت ثابت و عادلانه برای کالا، یک برنامه بین المللی غذا و کشاورزی، انتقال فن آوری از شمال به جنوب و دموکراتیک کردن نظام اقتصادی بودند.
سیاست اتخاذی مفید و کارگر واقع شد، و قیمت نفت خام را تا حدی بالا برد که قبل از آن تنها یکبار قیمت محصولات پالایش شده به آن حد بالا رسیده بود. با وجود این، توانایی اوپک برای بالا بردن قیمت نفت، محدودیت هایی نیز دارد. افزایش قیمت نفت باعث کاهش مصرف می شود و در نتیجه درآمد خالص سازمان کاهش می یابد. علاوه بر آن، افزایش بی حد و حصر قیمت نفت می تواند زمینه ساز تلاش برای تغییر نظام مند در رفتار کشورها، از قبیل استفاده از انرژی جایگزین یا بقای انرژی بیش از پیش، گردد.
صدام حسین - رییس جمهور وقت عراق - از افزایش قیمت نفت اوپک حمایت کرد. افزایش قیمت نفت به عراق و دیگر کشورهای عضو اوپک کمک کرد سود بدهی های خود را بپردازند. بالا رفتن قیمت نفت منجر به بروز جنگ خلیج فارس در سال های ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱ شد. اما جدایی و دو دستگی بین کشورهای عضو اوپک، با جنگ ایران و عراق رقم خورد، و به دنبال آن حمله ی عراق به کویت باعث شد همبستگی بین آن کشورها به کمترین حد خود برسد. هراس و اضطراب قطع عرضه و تامین نفت که از این درگیری ها ناشی شده بود، برطرف شد و قیمت نفت به شدت رو به کاهش نهاد.
پس از آنکه قیمت نفت تا حد ۱۰ دلار برای هر بشکه کاهش یافت، در سال ۱۹۸۸ یک سیاست مشترک و دسته جمعی با هدف رساندن تولیدات نفتی به وضعیت سابق آغاز شد، که عده ای شروع این سیاست را به هوگو چاوز - رییس جمهور پیشین ونزوئلا - نسبت می دهند. ونزوئلا در سال ۲۰۰۰ میزبان اولین اجلاس سران کشورهای عضو اوپک در ۲۵ سال اخیر بود. در آگوست ۲۰۰۴ اوپک اعلام کرد که اعضای این سازمان ظرفیت عرضه ی مازاد را ندارند. این اعلام به معنای آن بود که کارتل دیگر نفوذ و تاثیری بر قیمت نفت خام در بازارهای جهانی ندارد. اندونزی که تبدیل به یکی از واردکنندگان اصلی نفت شده است و دیگر قادر به تامین سهمیه رسمی و تعیین شده خود نیست، به تجدید نظر در مورد تدوام عضویت خود در این سازمان مشغول است.
در حالی که تاکنون طرفداران حفظ سطح تولید اوپک در درون این سازمان نزدیک به اکثریت بودند، اما برخی از اعضای این سازمان از افزایش سطح تولید حمایت کردند. اکثریت اعضای اوپک با رد فشارهای فزاینده کشورهای غربی هر گونه افزایش تولید اوپک درحال حاضر را به صلاح ندانسته، و خواهان حفظ تولید اوپک در سطح کنونی شده اند. ونزوئلا، الجزایر و لیبی با هر گونه افزایش تولید مخالفت کردند، اما عربستان سعودی خواهان افزایش تولید اوپک به میزان ۵۰۰ هزار بشکه در روز شد.
در سال ۲۰۰۷ اوپک اعلام کرد که از تاریخ ۱ر ۱۱ر ۲۰۰۷ تولید خود را به میزان ۵۰۰ هزار بشکه در روز افزایش خواهد داد. افزایش تولید نفت به دلیل مقابله با اثرات منفی قیمت ۷۷ دلاری نفت بر اقتصاد جهانی و کاهش ذخایر جهانی نفت اتخاذ شد، و این ۵۰۰ هزار بشکه بر تولید واقعی کشورهای عضو افزورده شد. به این ترتیب تولید واقعی ده کشور غیر از عراق و آنگولا از تاریخ مذکور به ۲/ ۲۷ میلیون بشکه در روز رسید. ولی علی رغم اعلام افزایش تولید اوپک، بهای یک بشکه نفت خام برای اولین بار از مرز ۸۱ دلار عبور کرد. هم زمان با نشست شورای امنیت (گروه ۵+۱) برای بررسی وضعیت ایران، قیمت نفت در بازارهای آمریکا با افزایش دو و نیم درصدی به حدود ۸۴ دلار در هر بشکه رسید. در آستانه فصل سرما، بهای نفت در بازارهای جهانی به رکورد کم سابقه ۹۳ دلار برای هر بشکه رسید، و این در حالی است که قیمت این ماده خام در بازارهای خاور دور به بالای ۹۳ دلار رسید. بازارهای جهانی خود را برای افزایش بهای نفت به میزان صد دلار در هر بشکه آماده کردند. در آخرین روز سال ۲۰۰۷ میلادی قیمت هر بشکه نفت به بالای ۹۶ دلار آمریکا رسید، در حالی که در آغاز سال ۲۰۰۷ میلادی قیمت هر بشکه نفت در حدود ۶۰ دلار آمریکا بود.
به این ترتیب قیمت نفت در سال ۲۰۰۷ با افزایشی ۵۸ درصدی، بیشترین افزایش قیمت را در یک دهه ی گذشته داشته است. تنش های موجود در خاورمیانه، کاهش قدرت دلار آمریکا و کمبود گنجایش ظرفیت پالایشگاه ها، از عوامل موثر در این افزایش قیمت بوده است. افزایش قیمت نفت بر قدرت خرید مصرف کنندگان در بسیاری از کشورها تاثیر محسوسی داشته است. قیمت محصولات نفتی با افزایش نسبتا چشمگیری در سال ۲۰۰۸ میلادی مواجه شد. قیمت نفت در اوایل تابستان ۲۰۰۸ به رقم بی سابقه ۱۴۸ دلار رسید، اما در اوج گرمای تابستان ۲۰۰۸ با آشکار شدن بحران مالی ۲۰۰۷-۲۰۰۹ در اقتصاد جهانی، قیمت نفت روند نزولی گرفت و به زیر ۴۰ دلار در هر بشکه سقوط کرد!
قیمت محصولات نفتی با افزایش نسبتا چشمگیری در سال ۲۰۱۰ میلادی مواجه شد. قیمت نفت در اوایل سال ۲۰۱۱ مجددا به رقم ۱۲۰ دلار رسید.

صنعت نفت ایران

صنعت نفت ایران مهم ترین صنعت این کشور است. در سال ۲۰۰۱ ایران چهارمین تولید کننده نفت خام جهان بود. طبق برآوردهای مجله ی نفت و گاز، تا ژانویه ۲۰۱۱، ذخایر قطعی نفت ایران در حدود ۱۳۷ میلیارد بشکه می باشد که حدود ۱۰ کل ذخایر جهان است، و همچنین ایران دارای ۱۰۴۵ تریلیون فوت مکعب ذخایر گاز طبیعی می باشد که حدود ۱۶ از ذخایر کل جهان است. تولیدات نفت و گاز ایران شامل گاز مایع، نفت کوره، گازوئیل، نفت سفید و نفتا است.
تاریخچه
اولین بار در سال ۱۹۰۱ م (۱۲۸۰ ه.ش) امتیاز بهره برداری از نفت ایران به یکی از اتباع انگلیسی به نام «دارسی» واگذار شد. این امتیاز که به «قرارداد دارسی» معروف است در اوایل کار از سوی طرفین قرارداد چندان جدی تلقی نشد و حتی پس از چند سال که از اقدامات بی نتیجه اکتشافی آن می گذشت، امتیازداران درصدد برآمدند از ادامه ی کار صرف نظر کنند. اما بر اثر مساعدت و جسارت برخی از مدیران و مهندسان دارسی، پس از تلاش های گسترده سرانجام در سال ۱۹۰۸ م (۱۲۸۷ ه.ش) در منطقه ی مسجدسلیمان یکی از چاه ها به نفت رسید، و این آغاز تحولی جدید در عرصه سیاسی، اقتصادی ایران و حتی جهان شد. پس از آن صاحبان امتیاز با قاطعیت بیشتری عملیات اکتشافی خود را ادامه دادند و با کشفیات جدید نفت سرمایه گذاری های گسترده تری نیز ضرورت می یافت. نفت ایران هنگامی اهمیت بیشتری پیدا کرد که دولت انگلستان در پی محاسبات کارشناسان اقتصادی – سیاسی این کشور درصدد برآمد به طور مستقیم تری در این پروژه عظیم مشارکت نماید، و آن خرید سهام دارسی بود. این هدف تا جنگ جهانی اول حاصل شد، و پس از آن دولت انگلستان خود مالک بی رقیب منابع نفتی عظیم ایران در بخش های جنوب و جنوب شرقی شد. از نقش قاطعی که نفت ایران در سراسر دوران جنگ اول جهانی در تامین انرژی و سوخت لازم جهت ناوگان دریایی انگلستان داشت آگاهی داریم، به ویژه پس از جنگ اول جهانی بود که انگلستان درصدد برآمد نفوذ خود را در حوزه های نفتی ایران بیش از پیش مستحکم تر سازد، و از ورود هر کشور و یا شرکت نفتی خارجی به این مناطق ممانعت به عمل آورد. با توجه به ثروت عظیمی که از کشف و صدور نفت ایران عاید انگلیس می شد، خیلی زود بر محافل داخلی کشور آشکار شد که قرارداد پیشین دارسی نمی تواند حقوق اقتصادی دولت ایران را تامین نماید؛ بنابراین زمزمه هایی به وجود آمد تا در مفاد این قرارداد تجدیدنظرهایی صورت بگیرد. مساله دیگر به کشورها و شرکت های نفتی مربوط می شد که با توجه به نتایج اکتشاف دولت انگلیس در حوزه های نفتی ایران -که پس از این با نام شرکت نفت ایران و انگلیس از آن یاد خواهد شد -، درصدد برآمده بودند سهمی از این غنایم به دست آورند.
شرکت های نفتی آمریکایی از جمله این موارد بودند که از اواخر دوره سلطنت قاجارها در ایران فعالیت هایشان را در این زمینه آغاز کرده بودند. به دنبال آن تلاش دولت شوروی نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده بود. این کشور که در مرزهای شمالی با ایران هم مرز بود، در یک روند رقابت آمیز با دولت انگلیس، خواهان نفوذ در حوزه های نفتی ایران بود. هرچند هدف اصلی دولت شوروی به دست آوردن امتیاز بهره برداری از نفت شمال ایران بود، اما از طرف دیگر نفوذ و تسلط بلامنازع رقیبش یعنی دولت انگلیس را در حوزه های مهم نفتی ایران در جنوب کشور نیز برنمی تابید، و پیوسته درصدد بود از دامنه ی اقتدار این کشور بر آن مناطق بکاهد. بنابراین تا دهه ی اول سلطنت رضاشاه، افکار عمومی داخلی و خارجی به دلایل عدیده ی یاد شده و غیره، درصدد کاستن از شدت تسلط و تملک انگلیس بر منابع نفتی ایران برآمده بودند. در واقع در پی چنین واکنش هایی بود که رضاشاه درصدد برآمد برای انحراف اذهان عمومی هم که شده باشد، قرارداد اولیه دارسی را بی اعتبار دانسته و ملغی اعلام دارد. پس از مذاکراتی چند در سال ۱۹۳۳م (۱۳۱۲ ه. ش) میان دولت ایران و دولت انگلیس «قرارداد دارسی» با تغییراتی جزئی و نه چندان بااهمیت، بار دیگر تجدید و تمدید شد اما با توجه به اینکه این قرارداد پیش از آنکه آراء معترضین بر قرارداد پیشین دارسی را برآورده سازد، به حفظ و استحکام هرچه بیشتر منافع دولت انگلیس معطوف بود؛ بنابراین از دید مخالفان، این قرارداد بیش از یک مانور سیاسی – اقتصادی تلقی نشد.
اعتراض های داخل
بدین ترتیب از موضع مخالفت آمیز کشورهای ذی علاقه به نفت ایران نسبت به قرارداد جدید دارسی در سال ۱۹۳۳م (۱۳۱۲ ه.ش) که بگذریم، اعتراضات و مخالفت های محافل داخلی در بستر جدیدتری شکل گرفت. اما با توجه به جو سرکوب و خفقان آوری که بر ایران در عصر رضاشاه حاکم بود، این مخالفت های داخلی مجال چندانی برای ابراز نیافت. مضافا اینکه دولت انگلیس در موازات حکومت رضاشاه، با بهره گیری از یاری ماموران اطلاعاتی بومی و خارجی اش در سرکوب مخالفان داخلی قرارداد تجدیدنظر شده دارسی، سود می جست. بدین ترتیب این روند که بیشتر به نوعی آتش زیر خاکستر شباهت داشت، تا پایان سلطنت رضاشاه تداوم یافت، و دقیقا پس از عزل وی از سلطنت و جانشینی فرزندش -محمدرضا پهلوی- بود که آن خشم درونی نجات یافته از جو خشونت آمیز پیشین؛ به ناگهان شعله ور شد و برنامه های گوناگون حکومت پیشین را به باد انتقاد گرفت. از مهم ترین این موارد، مخالفت با فعالیت شرکت نفت ایران و انگلیس و غارت ثروت طبیعی کشور توسط دولت انگلستان بود. با اینحال تا هنگامی که نیروهای اشغالگر متفقین و در راس آن ها انگلستان در ایران حضور داشتند، مخالفت های داخلی چندان تزلزلی در فعالیت شرکت نفت ایران و انگلیس در حوزه های نفتی جنوب ایجاد نکرد؛ هرچند اعتراضات وجود داشت. از سوی دیگر کشورهای شوروی و آمریکا نیز هر یک به نوعی درصدد رخنه کردن در حوزه های نفتی ایران در بخش های مختلف کشور برآمده بودند، و به ویژه فعالیت های گسترده ی نفتی انگلستان در جنوب ایران را مستمسک ورود خود و شرکت های نفتی شان در حوزه های دیگر نفتی ایران قرار می دادند. و از آنجایی که نفوذ انگلیس در ایران سدی عظیم جهت ورود آن ها به ایران بود، درصدد بودند از هر وسیله ی ممکن، منافع این کشور در ایران را محدود سازند. این دو کشور برای رسیدن به این هدف حداقل از دو شیوه پیروی کردند، که راه اول همان تلاش برای سهیم شدن در دیگر حوزه های نفتی ایران، به استثنای حوزه های نفتی مربوط به شرکت نفت ایران و انگلیس بود. اما از آنجایی که این روش در شرایط تسلط انگلیس و شرکت نفت ایران و انگلیس بر بخش های مختلف ایران، چندان کارآیی نشان نداد؛ از روش دومی بهره گرفتند و آن توسل جستن به نیروهای بومی و ایرانی بود. بیشترین موضع گیری ها در قبال مساله نفت ایران و حوادثی که پیش روی آن قرار داشت، در مجلس شورای ملی رخ نمود؛ هر چند در خارج از مجلس نیز آرایش نیرو و جناح بندی های متعدد سیاسی، اقتصادی در حال شکل گیری بود که هر یک، از جریان سیاسی مورد علاقه خود پیروی می کردند.
پس از سقوط رضاشاه، مجلس شورای ملی از شکل فرمایشی پیشین فاصله گرفته بود و تا حدی آزادی عمل داشت. از جمله دلایل این امر، شکسته شدن جو دیکتاتورمنشانه ی پیشین، و موضع گیری جدی کشورهای خارجی علاقه مند در امور سیاسی، اقتصادی ایران در مقابل همدیگر بود. بنابراین هر یک از این کشورها درصدد پیشی گرفتن بر رقیب بودند. از سوی دیگر مجلس شورای ملی پس از سقوط رضاشاه، دیگر فرزند و جانشین وی - محمدرضا پهلوی - را چندان مهم تلقی نمی کرد و جایگاه او را به حد فردی که لازم است فقط سلطنت کند نه حکومت؛ تنزل داده بود.
بنابراین مهم ترین ابزار اعمال سلطه ی انگلیس در شئون مختلف کشور، یعنی شخص شاه، قدرت در خور توجهی نداشت. به همین دلیل این کشور جهت تحکیم موقعیتش در ایران، به قدرت یابی فائقه ی شاه در مقابل دیگر نیروهای دارای نفوذ و اقتدار داخلی نظیر هیئت دولت و به ویژه مجلس شورای ملی، نیاز مبرم احساس می کرد. اما در مجلس شورای ملی که در واقع مرکز ثقل اصلی تحولات کشور به شمار می رفت و تصمیمات مهم و کلان کشور نظیر مساله ی نفت، در آن مکان حل و فصل می شد؛ نمایندگان آرایش یکدستی نداشتند. گروهی بدون وابستگی به کشورهای خارجی گرایش های صرف استقلال خواهی و وطن پرستانه را دنبال می کردند. گروهی از سیاست های شوروی در ایران پشتیبانی می کردند. گروه سوم به سیاست انگلیس گرایش داشتند، و از اهداف مختلف سیاسی - اقتصادی این کشور در ایران، پشتیبانی می نمودند. با اینحال هیچ یک از گروه های سه گانه ی اخیر، برتری قاطعی در مجلس نداشت، و در صورت ائتلاف دو گروه بر ضد دیگری، آرایش و تعادل نیروها به هم می خورد. غیر از این گروه ها، عده ای نیز هرچند گرایش های استقلال خواهی داشتند اما جهت کاستن از نفوذ قدرت های خارجی بالاخص شوروی و انگلیس بی میل نبودند که پای قدرت دیگری مانند آمریکا نیز به میان کشیده شود، تا در فشارهای این دو قدرت بر شئون مختلف کشور اندکی تخفیف حاصل آید. با توجه به موضع گیری هر یک از این جناح ها و احزاب در مجلس، می شد ارزیابی کرد که ائتلاف گروه های استقلال خواه با طرفداران شوروی و مدافعان ورود قدرت ثالث (آمریکا) به ایران برای مقابله با انگلستان، چندان دور از ذهن نمی نماید. بدین ترتیب به نظر می رسید ائتلافی، هرچند بدون هماهنگی و نامتعارف، بر ضد انگلستان در عرصه سیاسی – اجتماعی ایران در حال شکل گیری است.
در چنین شرایطی بود که به ویژه مجلس شورای ملی طی سال های ۱۳۲۳-۱۳۲۷ قوانینی در جلوگیری از واگذاری امتیازات نفتی به کشورهای خارجی تصویب کرد، و در همان حال دولت انگلستان که به درستی بر این باور قرار گرفته بود که منافع (البته نامشروع) عظیم نفتی اش در جنوب و غرب ایران با خطرهای جدی مواجه شده است، درصدد چاره جویی برآمد. قرارداد الحاقی نفت (که اندکی بعد با نام قرارداد گس-گلشائیان هم مشهور شد) مهم ترین طرح های بریتانیا برای حفظ و تحکیم موقعیتش در سرپل های عظیم نفتی ایران در جنوب و غرب کشور بود.
قرارداد ۱۹۳۳
قرارداد ۱۹۳۳، یا قرارداد ۱۳۱۲ (خورشیدی)، قراردادی بین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس بود که در دوره رضاشاه پس از الغای قرارداد دارسی و عملا برای تمدید مدت آن قرارداد، منعقد شد.
شخص رضاشاه پس از مذاکره با سر جان کدمن - رئیس شرکت نفت ایران و انگلیس، و هور سفیر بریتانیا در ایران این قرارداد را قبول کرد، و مقامات دولت را وادار به تصویب آن کرد. مجلس شورای ملی نیز به اتفاق آرا آن را تصویب کرد.
در این قرارداد شرکت نفت ایران و انگلیس همچنان به اکتشاف و استخراج و فروش منابع نفتی ایران، بدون هیچ الزامی به ارائه صورت عملکرد به دولت ایران، ادامه می داد. مدت قرارداد ۶۰ سال تعیین شد.
قانون ملی شدن نفت که در سال ۱۳۲۹ تصویب شد، این قرارداد را باطل کرد ولی پس از کودتای ۲۸ مرداد در سال ۱۳۳۲ قرارداد کنسرسیوم جانشین آن شد.
قرارداد گس-گلشائیان
قرارداد گس-گلشائیان یا قرارداد الحاقی، قراردادی است که در تاریخ ۲۶ تیر ۱۳۲۸ بین دولت ایران و نمایندگان شرکت نفت انگلیس و ایران به عنوان ضمیمه قرارداد ۱۹۳۳ امضا شد. بر اساس این قرارداد شرکت نفت تعدیلاتی در مبالغ پرداختی به ایران را می پذیرفت.
نام قرارداد از نام دوتن از مذاکره کنندگان یعنی سر نویل گس (از مقامات شرکت) و عباس قلی گلشائیان (وزیر دارایی ایران) گرفته شده است. این قرارداد به تصویب مجلس شورای ملی نرسید، و به جای آن قانون ملی شدن نفت ایران تصویب شد.
قرارداد کنسرسیوم
قرارداد کنسرسیوم قراردادی است که پس از کودتای ۲۸ مرداد، بین دولت ایران و کنسرسیومی از شرکت های نفتی بین المللی، برای بهره برداری از منابع نفتی ایران بسته شد.
در این قرارداد که به قرارداد امینی-پیج نیز معروف شده است، برخلاف قانون ملی شدن نفت ایران، باز هم اکتشاف و استخراج و فروش نفت به دست شرکت های خارجی سپرده شد، و ایران به دریافت حق الامتیاز (با نام مبهم پرداخت اعلام شده) اکتفا کرد.
این قرارداد براساس اصل کلی پنجاه - پنجاه طرح شد. مذاکره کننده ی اصلی ایران در مسایل مربوط به این قرارداد، دکتر علی امینی وزیر دارایی کابینه ی سپهبد زاهدی بود. بر اساس این قرارداد شرکت نفت ایران و انگلیس ۴۰، شرکت های آمریکائی نیز ۴۰، شرکت شل ۱۴ و شرکت فرانسوی ۶ در منافع کار سهیم بودند.
در ۲۹ اسفند ۱۳۳۲ خورشیدی اعلام شد تولید نفت خام در ایران در سال ۱۹۵۳ میلادی، ۰۰۰, ۸۰۰, ۹ بشکه و درآمد ایران از نفت خام ۰۰۰, ۱۰۰ لیره بوده است.
جنگ ایران و عراق
در طول جنگ ایران و عراق میادین و تاسیسات نفتی ایران مورد حمله ی هوایی ارتش عراق قرار می گرفت. از میان نقاط هدف صنعت نفت ایران برای عراق در طول جنگ، تاسیسات نفتی جزیره خارک و پالایشگاه آبادان از اهمیت ویژه ای برخوردار بود. هدف عراق از این حملات، قطع صادرات نفت ایران بود. با اینحال حتی یک روز نیز صادرات نفت ایران در طول جنگ قطع نگردید.
در نهایت، صنعت نفت ایران در طول جنگ ۸ ساله در حدود ۱۰۰۰ کشته، ۹۷۰۰ مجروح و ۱۱۸۰ اسیر را متحمل شد.
سرمایه گذاری
قبل از انقلاب اسلامی ایران ۲۵ قرارداد برای اکتشاف و بهره برداری از منابع نفت و گاز ایران به امضا رسید که چهار قرارداد به صورت امتیازی، ۱۱ قرارداد به صورت مشارکت در تولید و سود و ۹ قرارداد به صورت خدماتی همراه با ریسک بوده است. اما پس از انقلاب، تمام قراردادهای امضا شده از نوع خدماتی بیع متقابل بوده است. تا قبل از تعریف کردن قراردادهای بیع متقابل در سال ۱۳۷۵، هیچ نوع قرارداد توسعه ای در صنعت نفت ایران وجود نداشت. تنها مشارکت خارجی ها، حضور پیمانکارانی بود که با منابع مالی از داخل کشور اقدام به فعالیت می کردند. که به دلیل هزینه های هنگفت استخراج و بهره برداری از منابع هیدروکربنی، هیچ گاه منابع مالی داخلی کفایت این امر را نمی کرده، و توسعه ی میادین نفت و گاز به کندی انجام می گرفت. اولین قرارداد بیع متقابل صنعت نفت ایران در سال ۱۹۹۵ با شرکت نفتی توتال فرانسه برای توسعه ی میدان سیری انجام گرفت. با روی کار آمدن نهمین دولت ایران و تصمیم جدی برای از سرگیری برنامه هسته ای ایران و تقابل کشورهای غربی با این تصمیم سرمایه گذاری خارجی در بخش صنعت نفت ایران کاهش یافت. تحریم های شورای امنیت علیه ایران و واکنش های احتمالی از جانب مقامات ایران، از دلایلی است که موجب می شود سرمایه گذاران خارجی تمایل به سرمایه گذاری های کلان در این زمینه نداشته باشند.
تولید و مصرف
در پایان سال ۲۰۰۸، میزان تولید نفت ایران ۴۳۲۵۰۰۰ بشکه برآورد شده است. همچنین تولید گاز ایران در همین زمان نیز ۱۱۶ر۳ میلیارد متر مکعب بود. در سال ۱۳۸۹ تولید نفت و گاز در ایران ارزشی بالغ بر ۲۱۷ میلیارد دلار در بر داشته است. ایران دارای دومین ذخایر گاز دنیا است، و همچنین سومین مصرف کننده گاز در دنیا است. به گزارش شرکت بریتیش پترولیوم ایران در سال ۲۰۱۲ حدود ۱۶۰ر۵ میلیارد متر مکعب گاز تولید می کرده و ۱۵۰ میلیارد مترمکعب مصرف داشته است. بر اساس گزارش های جدیدتر مصرف گاز ایران به ۱۶۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. در سال ۲۰۱۲ روزانه ۱ر۲ میلیون بشکه در روز صادرات نفت داشت. در سال ۲۰۱۱ صادرات نفت از ۲ر۵ میلیون بشکه در روز به ۸۵۰ هزار بشکه در روز در ماه نوامبر کاهش یافت و تولید نفت خام نیز با افت ۱ میلیون بشکه ای به ۲ر۵ میلیون بشکه در روز رسید. هم اکنون حدود ۸۰ از میادین نفت ایران در نیمه ی دوم عمر خود قرار دارند و بر اساس اداره اطلاعات انرژی آمریکا، چاه های ایران سالانه ۸ تا ۱۳ درصد از توان تولید نفت خود را از دست می دهند.
فروش و صادرات
در دهه ی ۱۳۵۰ با افزایش قیمت نفت در بازارهای جهانی، درآمد نفتی ایران نیز به طرز بی سابقه ای افزایش یافت. اما در پی وقوع انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق، زیرساخت های نفت ایران دچار آسیب های بسیاری شد که کاهش تولید و صادرات را در پی داشت. هم زمان با آغاز دهه ی ۱۳۷۰ و برطرف شدن عمده مشکلات به وجودآمده، درآمدهای حاصل از فروش نفت رو به افزایش گذاشت. سال ۱۳۷۲ سالی بود که سهم درآمدهای نفتی در بودجه ی سالانه به اوج خود در بعد از انقلاب رسید. اما در پی کاهش بهای جهانی نفت در سال های آتی این دهه بود که فروش نفت ایران منفعت گذشته را به همراه نداشت. در دهه ی ۱۳۸۰ وابستگی دولت ها به درآمدهای نفتی بیش از گذشته ادامه یافت.
از زمان عضویت ایران در اوپک، قیمت فروش نفت خام این کشور اغلب موارد کمی کمتر از میانگین قیمت سبد نفتی اوپک بوده است.
بنابر آمار سال ۲۰۰۷، ایران چهارمین صادرکننده ی عمده ی نفت در جهان نامیده می شود. در این سال به طور متوسط ۲ر۴۵ میلیون بشکه نفت در روز از ایران صادر شده که ۶۰ درصد آن به کشورهای واقع در شرق کانال سوئز، ۳۲ درصد به کشورهای اروپایی و مابقی به آفریقا صادر شده است. اصلی ترین محصولات صادراتی صنعت نفت ایران را نفت موتور، نفت صنعتی، گریس، ژل های نفتی، متانول و قیر بوده است.
صادرات نفت ایران در طول سال ۲۰۱۲ در روندی تقریبا ثابت با کاهش روبه رو شد. به طوری که این صادرات در ماه سپتامبر این سال به ۸۶۰ هزار بشکه در روز رسید. این کاهش متاثر از عوامل متعددی نظیر تحریم خرید نفت ایران، ممانعت از بیمه نفت کش های ایرانی، تحریم بانک های ایرانی و... می باشد. در این مدت ایران سعی داشته با انجام اقداماتی، برخی از این تحریم ها را خنثی نماید، که تا حدودی نیز موثر واقع بود. از جمله این اقدامات می توان به متنوع کردن خریداران نفت ایران و واگذاری فروش نفت به بخش خصوصی و تنوع بخشیدن به شیوه های کسب درآمد حاصل از فروش نفت اشاره کرد.
درآمد
اگر درآمدهای نفتی ایران بر حسب طلا محاسبه شود، سال ۱۳۸۴ الی ۱۳۹۱ به عنوان پردرآمدترین سال های فروش نفت نام می گیرند. در بین دولت های مستقرشده در حکومت جمهوری اسلامی ایران، پردرآمدترین دولت ها، دولت های نهم و دهم می باشند و کم درآمدترین آن ها دولت های سوم و چهارم. یکی از پردرآمدترین محصولات نفتی ایران گاز مایع ال پی جی (بوتان و پروپان مایع شده) بوده است و پس از آن نفت کوره بزرگ ترین منبع درآمد ایران است.

درآمد نفتی ایران (۲۰۰۶-۲۰۱۰)



نظرات کاربران درباره کتاب بحران تا بحران