فیدیبو نماینده قانونی دفتر نشر فرهنگ اسلامی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب روان‌شناسی شایعه و روش‌های مقابله

کتاب روان‌شناسی شایعه و روش‌های مقابله

نسخه الکترونیک کتاب روان‌شناسی شایعه و روش‌های مقابله به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب روان‌شناسی شایعه و روش‌های مقابله

شایعات با توجه به ماهیت و قدرت تأثیرگذاری آن می‌تواند اضطراب اجتماعی را افزایش داده و میزان بهره‌وری و تولید را کاهش دهد و چرخۀ اقتصاد را فلج نموده و اعتبار اجتماعی افراد، مؤسسات، و کشورها را خدشه دار نماید. در این نوشته سعی شده است ضمن بررسی ماهیت شایعه و تحلیل انگیزه‌های شایعه‌پردازی و شایعه‌گویی به روش‌های پیش‌گیری و کنترل شایعات اشاره شده و راه‌حل‌های کاربردی برای مقابله با شایعه ترسیم گردد.

ادامه...
  • ناشر دفتر نشر فرهنگ اسلامی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 0.43 مگابایت
  • تعداد صفحات ۶۸ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب روان‌شناسی شایعه و روش‌های مقابله

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



۱.مبانی روان شناختی شایعه

انسان اصالتاً موجودی اجتماعی و نیازمند ارتباط با دیگران است. تبادل اندیشه و احساس، دریافت و ارائه اطلاعات، اساسی ترین عامل ارتباط بین فردی و شاخص پویایی حیات اجتماعی انسان است. بدون تردید، رشد مطلوب شناختی و تحول منش اجتماعی انسان در گرو ظرفیت و قابلیت وی در چگونگی دریافت و پردازش و ارائه و مبادله اطلاعات و تولید اندیشه برتر است. اما واقع امر این است که همواره در ارتباطات اجتماعی بخش قابل توجهی از گفته ها و شنیده ها و محاوره های روزانه ما را شایعات یا خبرهای ساختگی تشکیل می دهد. ما غالباً در صحبت ها و گفت و گوهای دوستانه راجع به مسائل متنوعی صحبت کرده و بعضاً خواسته و ناخواسته شایعات بی اساس و اطلاعات بیهوده ای را رد و بدل می کنیم. بسیاری از اوقات در جمع های صمیمی و دوستانه طرح شایعات و خبرهای بی محتوا هدفی جز گذراندن وقت به همراه ندارد.
پدیده شایعه کم و بیش در همه جوامع رواج دارد، اما در جامعه ای روان شناسی شایعه و روش های مقابله که مردم با فقر اطلاع رسانی سریع و دقیق مواجه اند و در بین گروه ها و جمعیت هایی که به لحاظ سادگی و زودباوری و تاثیر پذیری آمادگی روانی بیشتری برای دریافت و انتقال شایعه دارند، رونق بیشتری دارد.
قدرت شایعه با توجه به ماهیت، گستردگی و قدرت تاثیرگذاری آن در بین گروه های مختلف مردم به گونه ای است که می تواند اضطراب اجتماعی را افزایش و میزان بهره وری و تولید را کاهش دهد و چرخه اقتصاد را فلج نماید و اعتبار اجتماعی افراد با نهادها و سازمان ها و موسسات را خدشه دار سازد و بی اعتمادی و بدبینی و سو ظن(۱) و سستی باورها را نسبت به سلامت اشخاص و واقعیت ها و پدیده های مختلف جامعه رواج دهد.
بعضاً یک شایعه به طور فوق العادهای قوت می یابد و آن چنان در اذهان آحاد مردم رسوخ می کند که اطلاعیه ها و توضیحات منابع رسمی دولتی هم به سهولت نمی تواند آن را تکذیب کند و از افکار مردم خارج نماید.
واقع این است که بعضی از شایعات عجیب و غریب و باورنکردنی شباهت زیادی به افسانه های بومی و قدیمی دارد. بعضی از افسانه های قدیمی می توانند همانند یک زنگ خطر برای مردم یک منطقه باشد. این قبیل افسانه ها نیز همانند شایعات در موقعیت های پیچیده و مشکل آفرین پدیدار می شوند. به عبارت دیگر در بعضی از شرایط نامطلوب و تحت فشارهای اجتماعی و حاکمیت های لجام گسیخته افسانه های غیرواقع و شایعات بی اساس زاده می شوند. بدیهی است بسیاری از افسانه ها با گذشت زمان رنگ عوض کرده و بعدها یا به صورت یک داستان واقعی و یا یک حکایت عجیب و غریب در آمده و یا به شکل یک لطیفه بازگو می شوند. گاه شایعات به صورت مجموعه ای از فعالیت های موضعی، تصاویری از نحوه بازخورد ها و نگرش ها و باور ها و انگیزه های شخصی و اجتماعی اقشار مختلف مردم در شرایط و موقعیت های خاص پدیدار می گردد. شایعه بسیار سریع منتشر می شود و دیری نمی گذرد که در اغلب خانواده های اداره ها، مغازه ها، اتوبوس، قطار، بر سر سفره نهار و شام و خطوط تلفن، برای خود جا باز می کند.
مردمی که شایعه ای را می شنوند، لااقل در ارتباطات اجتماعی خبری برای گفتن دارند. معمولاً آن هایی که در اولین جملاتشان به هنگام صحبت با دیگری عبارات «تازه چه خبر»، «خبر تازه چی دارید»، «راستی شنیده اید که...» بر زبان می آورند، خودشان و یا. مخاطبانشان چیزی برای گفتن دارند و آن شایعه ای است که شنیده شده اند.
شایعه معمولاً در بین افراد جوان در حین یک محاوره طنزآمیز ظاهر می شود، اغلب در جمع های دوستانه، جوانان هنگام وقت گذرانی با خنده و شوخی برای سرگرم کردن یکدیگر بسیاری از شایعاتی را که شنیده اند بازگو می کنند.
در میان افراد مسن اغلب شاهد تبادل و انتقال شایعه بدون مقدمه و به صورت فی البداهه هستیم. وقتی که در یک پارک عمومی دو سه نفر از افراد مسن و بازنشسته بر روی صندلی پارک می نشینند، سعی می کنند گوی سبقت را از دیگری برای گذران وقت و سرگرم کردن همنشینان بربایند.
از نظر اغلب جامعه شناسان شایعات اطلاعاتی مبالغه آمیز، نادرست و غیر منطقی است که از فردی به فرد یا افراد دیگر به صورت سلسله وار منتقل می شود و بیشتر این شایعات را اشخاص بسیار ساده اندیش و سطحی نگر، عمدتاً در شرایط و موقعیت های اجتماعی نامطلوب، منتشر می کنند. شکی نیست که بعضاً در شایعات ممکن است رگه هایی از حقایق نهفته باشد. گاه شایعات به مثابه شبکه قوی اطلاع رسانی غیررسمی جامعه ایفای نقش می کند. به همین جهت بعضی از محققان نظیر کامپفر(۲) (۱۹۸۹) شایعه را قدیمی ترین شکل ارتباطات جمعی تلقی کرده که در آن اقشار مختلف مردم نسبت به یکدیگر واکنش نشان داده و علایق، تمایلات و باورهای مشترک را در سمت و سوی شایعه متبلور می کنند.
گرچه انتشار شایعه در هر زمان و در هر شرایط و موقعیت اجتماعی می تواند نشانی از یک مشکل روانی ـ اجتماعی در ابعاد مختلف باشد، اما رواج شایعه در بحران های سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی فوق العاده قابل توجه است. برای مثال در دوران جنگ، شایعات می تواند موجبات ضعف روحیه رزمندگان و تهدید امنیت ملی را فراهم آورد. گاه شایعه یا اخبار بیاساس در دوران جنگ می تواند موجب به صدا درآوردن آژیرها و آماده باش های نابه هنگام و غیر ضروری شده، یا زمینه باورها و امیدهای کاذب و غیرمعقول را در بین نظامیان و اقشار مردم به وجود آورد. همچنین شایعات بی اساس در دوران جنگ می تواند نگرش های منفی و احساسات نامطلوبی را نسبت به کارگزاران وفادار نظام و فرماندهان نظامی در نزد گروه های مختلف مردم به وجود آورد.(۳) لذا ضرورت دارد به پدیده شایعه در جامعه انقلابی و در حال تحول ایران اسلامی بیش از پیش توجه داشته و با شناخت مبانی روان شناختی حاکم بر شایعه و شناخت روش های پیش گیری و کنترل آن گام های عملی را برای امنیت و سلامت روانی جامعه برداریم.

شایعه چیست؟

شایعه، خبر یا اطلاعات تایید نشدهای است که مورد توجه گروه یا جمعیت خاصی بوده و برای ایجاد باور نزد دیگران معمولاً از فردی به فرد دیگر به طور شفاهی بدون هیچ گونه اطمینان و دلیل و مدرک کافی انتقال می یابد. به عبارت دیگر شایعه طرح و شیوع خبر یا ادعایی است که همواره هال های از شک و تردید آن را پوشانده است.
شایعه خط باریکی را بین واقعیت و سراب ترسیم می کند.
شایعه عمدتاً مربوط به وقایع و رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، مردم، سازمان ها و نهادهاست.
شایعه، موضوع ظاهراً مهمی است که بدون اینکه صحت و سقم آن معلوم باشد انتشار می یابد.
شایعه پدیده ای است که می آید و می رود. به دیگر سخن، شایعه اساساً در موقعیت خاص و به صورت موقت و گذرا پدیدار می گردد و گاه شایعات کهنه در موقعیت های جدید یا مشابه ظاهر می شود. معیار تشخیص شایعه از خبر، خرافات از علم، ساده لوحی و زودباوری از بصیرت و دانایی همان دلایل متقن و شواهد مطمئن است.(۴) منبع شایعه همیشه مبهم و نامشخص است.
خبر مورد تایید واقع می شود در حالی که شایعه همیشه مورد تایید قرار نمی گیرد، به همین دلیل، بعضی از جامعه شناسان نظیر تاموتسو شیباتانی(۵) شایعه را «خبر ساختگی» نامیده اند. زیرا شایعات عمدتاً از جمعی علاقه مند به اخبار ساختگی سرچشمه می گیرد. شایعه ای که معمولاً می تواند در آن رگه هایی از حقیقت نهفته باشد، برای ایجاد باور است، به خصوص زمانی که جامعه با ضعف اخبار صحیح و فقدان منابع موثق اطلاع رسانی مواجه باشد.
شایعات اعم از اینکه به ظاهر مثبت یا منفی باشند، هدفی جز تخریب روانی و افشاندن تخم بی اعتمادی به همراه ندارند.
با اینکه اساساً بستر اصلی جریان انتشار و انتقال شایعه زبانی و از طریق محاوره بین فردی است که به صورت های جدی و هیجانی با لطیفه گویی قابل ملاحظه است، اما متاسفانه این نیز درست است که برخی از شایعات یا «اخبار ساختگی» در روزنامه ها و مجلات و خبرنامه های رسمی درج شده و به امواج رادیویی راه پیدا می کند.
در حقیقت انتقال شایعه از طریق جراید و مطبوعات مستقل و خبرنامه ها و منابع وابسته به دولت و کارگزاران نظام از قدرت تخریب روانی ـ اجتماعی بیشتری برخوردار خواهد بود. لذا همیشه در جوامعی که قانون مطبوعات به طور جدی حاکم و نافذ بوده و حقوق افراد حقیقی و حقوقی رعایت می شود، مدیران و سردبیران مطبوعات بسیار مراقب هستند که به جای اخبار موثق «شایعه ای» را انتشار ندهند. البته در بعضی از جوامع شایعه از طریق اعلامیه، جزوه و شبنامه های بینام و نشان منتشر می شود. هرچند دامنه این شیوه از انتشار شایعه، نمی تواند به گستردگی انتقال شفاهی باشد، اما نیروی تخریبی آن بیشتر است.
برای اینکه در زندگی روزمره متوجه باشیم که به شایعه گوش می سپاریم یا اخبار و اطلاعات واقعی دریافت می کنیم، می بایست همواره به جست و جوی دلایل منطقی، معیارهای عقلانی و شواهد معتبر برخیزیم. منابع اخبار رسمی همیشه مشخص و قابل بررسی و ارزیابی است، لیکن همان طوری که اشاره شد سرچشمه شایعات و «اخبار ساختگی» همواره نامعین، تیره و پنهان است.

۲.چگونه و چرا شایعه انتشار می یابد؟

به طور کلی، در شرایط و موقعیت های زیر زمینه شیوع شایعات بیشتر فراهم می شود:

۱. اهمیت خبر

موضوع و محتوای شایعه یا «خبر ساختگی» برای گوینده و شنونده آن باید اهمیت قابل توجهی داشته باشد. به همین جهت هر خبری که از اهمیت و برجستگی لازم برخوردار نباشد فضایی برای سیر و سفر نمی یابد. اما اگر موضوع شایعه از نظر مردم بسیار مهم و حیاتی باشد به سرعت منتشر شده و در هر گذر، محله، کوچه، خیابان، خانه، تاکسی، اتوبوس، قطار، هواپیما و... راهی و جایی برای خود می یابد. این شایعه مانند گلول های برفی رهاشده در سرازیری تپه های پر از برف است که هرچه پیشتر می رود بزرگ تر می شود.

۲. ابهام در جامعه

شرایط اجتماعی به گونه ای باشد که اخبار صحیح و واقعیت ها در هاله ای از ابهام قرار گرفته باشد. به دیگر سخن، وقتی ما حقیقت را می دانیم دلیلی برای گوش دادن به شایعه وجود نخواهد داشت. اهمیت و حساسیت این دو مسئله به گونه ای است که می توان گفت قانون اصلی شایعه در همین دو اصل خلاصه می شود.
آلپورت(۶) روان شناس شهیر که برای نخستین بار در جنگ دوم جهانی به طور علمی پدیده شایعه را مورد بررسی و ارزیابی قرار داد، اعتقاد دارد که شایعه حاصل اهمیت مسئله(۷) مورد بحث برای گروه یا جمعیت هدف ضرب در وضعیت ابهام و فقر نظام اطلاع رسانی صحیح در جامعه است، برای مثال در زمان جنگ به سبب ابهامات موجود و اطلاع رسانی محدود، شایعه به اوج خود می رسد و وقایع و رویدادهای نظامی بیشترین توجه را به خود اختصاص می دهند.
اگر شایعه یا خبر ساختگی از نظر مردم یک محله، شهر یا کشور از اهمیت لازم برخوردار نباشد و مردم نسبت به آن در وضعیت ابهام آمیزی قرار نگرفته باشند، نمی تواند به طور طبیعی انتشار یابد. مثلاً برای مردم کشور ما شایعه آلودگی همبرگر مک دونالد آمریکا چندان اهمیتی ندارد و یا شایعه گرانی فوق العاده قیمت شتر در بعضی از کشورهای عربی اهمیت چندانی برای اروپایی ها و آمریکایی ها نمی تواند داشته باشد، و لذا مردم دلیل و انگیزه لازم برای اشاعه این شایعه را در خود نمی بینند. علاوه بر دو عامل مهمی که بدان اشاره شد، دو عامل دیگر نیز می تواند در اشاعه شایعه کاملاً موثر باشد که در اینجا به مثابه اصل سوم و چهارم از آن ها یاد می شود:

۳. نگرانی و اضطراب شخصی و اجتماعی

زمانی که درصد قابل توجهی از اقشار مختلف جامعه در زندگی فردی و حیات اجتماعی خود به دلایل گوناگون، از جمله فشارهای روانی اجتماعی و ناامنی سیاسی همواره به طور جدی نگران و مضطرب باشند، زمینه شیوع و انتشار شایعات بیشتر فراهم می شود. همه انسان ها نیاز دارند که از نوعی تعادل عاطفی و بهداشت روانی برخوردار باشند. وجود نگرانی مزمن و اضطراب مدام آفت تعادل عاطفی و بهداشت روانی و تمرکز و خلاقیت ذهنی است. همه افراد به طور خودآگاه و ناخودآگاه، مستقیم یا غیرمستقیم، برای حفظ حبات روانی خود به دنبال آرامش و سکینه خاطر و به زبان دیگر تعادل جویی و بازیابی سلامت روانی خویش اند. افراد مضطرب و نگران و پریشان همانند کسانی هستند که پیوسته به دنبال گمشده خود هستند. لذا، این قبیل افراد در همین جهت و در پی یافتن گمگشته های خود اگر نتوانند با قدرت ایمان، توکل، اخلاص، پالایش روان و تصعید وجود، به اطمینان قلبی و رضامندی درونی نایل شوند، به هر شهر و دیار و فکر و خیال سیر و سفر می کنند و با هر غریبه و آشنا همنوا شده و به هر حدیث و سخن روا و ناروا گوش جان می سپارند و هر آنچه را که دریافت می دارند، درست یا غلط، به هنگام و نابهنگام بازگو می کنند تا شاید آرام گیرند.(۸) در حقیقت شایعه با ناامنی و اضطراب به گونه ای همراه است که هر قدر عدم امنیت روانی و اضطراب در میان مردم فزونی یابد به همان میزان شایعات بیشتر انتشار می یابد. برعکس، افرادی که از آرامش روانی بیشتر برخوردارند، و کسانی که با ایمان و سکینه قلبی و درنهایت اخلاص و کرامت شخصیت در نیل به هدف های متعالی گام برمی دارند، هرگز توجهی به شایعات نداشته و از کنار هر آنچه بیهوده و لغو است با صلابت می گذرند.(۹)

۴. استعداد شایعه پذیری

همیشه رونق بازار شایعات را می توان در میان افراد و جمع های ساده اندیش و زودباور مشاهده کرد. افراد ساده و خوش باور که عمدتاً احساسات آنان بر عقل و منطقشان غالب می آید، سوداگران ارزان ـ قیمت فرآورده های ذهنی تقلبی، یعنی «شایعات» هستند.
بدیهی است فردی که عاقلانه می اندیشد و خردمندانه به مسائل می نگرد و با بینش و بصیرت شنیده ها و خوانده ها را مورد نقادی و ارزیابی قرار می دهد از آن چه که علم و یقین ندارد پیروی نمی کند، در مقابل شایعات ایستادگی و سماجت بیشتری دارد و شخصیتش در برابر امواج ویرانگر شایعات مقاوم است. افرادی که با بهره مندی از سلامت روان و اندیشه متعالی و خلاق به پدیده ها و رویدادهای اجتماعی می نگرند به هنگام مواجه شدن با سخن لغو، بدون تغییر وضعیت روانی و نشان دادن حالات احساسی و هیجانی، و تایید یا تکذیب آنی، با تامل و تعمق مستقیم و غیرمستقیم در پی وارسی شواهد علمی و دلایل منطقی و مدارک بر می آیند. کسی که هشیارانه و عاقلانه انواع اطلاعات دریافتی را مورد ارزیابی قرار می دهد کمتر اسیر شایعات می شود.

نظرات کاربران درباره کتاب روان‌شناسی شایعه و روش‌های مقابله