فیدیبو نماینده قانونی آذرکلک و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب گردشگری تبریز

کتاب گردشگری تبریز
فرصت‌ها،چالش‌ها و راهبردهای توسعه

نسخه الکترونیک کتاب گردشگری تبریز به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب گردشگری تبریز

با توجه به اهمیّت گردشگری شهری در ایران، و نقش آن در توسعه­ی شهرها، در این کتاب فرصت­ها، چالش­ها و راهبردهای توسعه­ی گردشگری شهر تبریز مطالعه شده است. تبریز از کلان­­شهرهای مهم شمال­غرب کشور است که توان بالایی برای توسعه­ی گردشگری دارد. در این راستا مهم‌ترین راهبردهای توسعه­ی گردشگری در شهر تبریز با استفاده از مدل تحلیلی سوات تبیین شده است. مطالب کتاب در چهار فصل گنجانده شده است. در فصل نخست اهمیّت و ضرورت توسعه­ی گردشگری در شهر تبریز بیان شده است. تبیین ویژگی­های جغرافیایی، کالبدی، جمعیّتی، اقتصادی و معرفی جاذبه­های گردشگری شهر تبریز و تجهیزات و امکانات مرتبط با گردشگری این شهر در فصل دوم بیان شده است. در فصل سوم مجموعه­ قوت­ها، ضعف­ها، فرصت­ها و تهدیدهای گردشگری مورد تحلیل قرار گرفته است و بر پایه مدل تحلیلی سوات مهم‌ترین راهبردهای توسعه­ی گردشگری تبریز مطرح شده است و در فصل چهارم از تمامی یافته­ها، نتیجه­گیری شده است.

ادامه...
  • ناشر آذرکلک
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 4.67 مگابایت
  • تعداد صفحات ۲۱۶ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب گردشگری تبریز

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

فصل نخستین: گردشگری شهری و ضرورت پرداختن به آن

بی­­اغراق گردشگری پیامد دگرگونی­های کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ۵۰ سال اخیر و نماد زندگی به شیوه­ی امروزی آن است. این پدیده یکی از شیوه­های سرمایه­گذاری و نیل به توسعه برای افزایش درآمد، اشتغال­زایی و فقرزدایی در بسیاری از کشورها به شمار می­رود. سرمایه­گذاری در گردشگری دارای آثار اجتماعی و کالبدی است و اثرات اقتصادی آن در سطوح ملی و فراملی و در کسب درآمدهای ارزی، متعادل سازی توزیع درآمد، جذب سرمایه­های خصوصی، تجدید زیرساخت­های شهری و غیره قابل مشاهده است.
کشورهایی که کانون و قطب گردشگری جهان به شمار می­آیند، تلاش دارند تا جاذبه­های گردشگری خود را به بهترین نحو به دیگران معرفی نمایند و با برنامه­ریزی و اجرای طرح­های گردشگری و دادن امکانات رفاهی، خدماتی و تسهیلات حمل و نقل مناسب، گردشگران بیشتری را جذب کنند (کردی، ۱۳۸۱: ۴).
شهرها مهم ترین، کامل ترین و پیچیده­ترین فعالیّت­­های انسانی را در خود جای داده اند و گردشگری یک فرصت بزرگ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی برای شهرها به ویژه کلان­شهرها پدید آورده است. از سوی دیگر مدیران شهری در پی ایجاد تنوع در جاذبه­­های شهری و معرفی و شناساندن شهر خود هستند تا بتوانند بیش از پیش شهر و شهروندان خود را از منافع و مزایای گردشگری بهره­مند سازند (موحد، ۱۳۸۶: ۷۳).
ایران یکی از هفت کشور تمدن­ساز بشری است. شهرهای ایران از گذشته تا امروز محل مراجعه گردشگران بسیاری بوده­ است که برای سیاحت، تجارت و بازرگانی به این سرزمین کهن پا نهاده­اند. بخش مهمی از جاده­ی ابریشم در ایران قرار گرفته است. ایران بیش از یک میلیون و دویست هزار اثر تاریخی و فرهنگی غیرمنقول در خود جای داده است و از نظر داشتن آثار تاریخی، جزو ده کشور نخست دنیاست. ایران شش اثر ثبت شده در سازمان یونسکو دارد و یکی از کشورهای با توان بالا برای جذب گردشگر است. تخت جمشید، چغازنبیل، تخت سلیمان، میدان نقش جهان، پاسارگاد و ارگ تخریب شده­ بم از مهم ترین جاذبه­های جهانی ما است (خبرگزاری اقتصادی ایران، ۱۳۸۸). با این وجود آهنگ رشد بسیار بالای شهرها که از فرایندهای در حال تکوین و گریزناپذیر در ایران محسوب می­شود، با روند توسعه­ی گردشگری در ایران هماهنگ نیست (اکبرزاده­ابراهیمی، ۱۳۸۶: ۵). مقایسه­ی جمعیت و جاذبه­های گردشگری کشور ایران و فرانسه که رتبه­ی نخست گردشگری جهان را داراست، به خوبی توسعه نیافتگی بخش گردشگری در ایران را نشان می­دهد. جمعیت دو کشور ایران و فرانسه تا حدی مساوی و حدود ۷۰ میلیون نفر جمعیت است، با این تفاوت که وسعت و تنوع جغرافیایی و قدمت تاریخی و فرهنگی کشور ایران بسیار بیشتر از کشور فرانسه است؛ اما تعداد گردشگران فرانسه حدود ۷۰ برابر و درآمد گردشگری این کشور ۱۷۸ برابر گردشگری ایران است. کشور فرانسه به لحاظ جذب تعداد گردشگر در سطح جهان حایز مقام نخستین و به لحاظ درآمد در مقام سوم قرار دارد و دارای ۱/۶۹ میلیون نفر گردشگر خارجی با درآمدی بالغ بر ۷۹ میلیارد یورو در سال می­باشد و کشور ایران دارای حدود ۹۰۰ هزار نفر گردشگر خارجی با درآمدی حدود ۴۵۰ میلیون دلار است. درآمد گردشگری فرانسه در سال ۲۰۰۶ میلادی حدود ۷۰ درصد تولید ناخالص این کشور بوده است (اروجی، ۱۳۸۷). در جدول شماره ۱.۱ ده شهر برتر جهان با بیشترین تعداد گردشگران خارجی ذکر شده است، در این میان شهر پاریس از نظر تعداد جذب گردشگر در مقام نخست قرار دارد و این نشان دهنده­ی موفقیت این کشور در زمینه­ی توسعه­ی پایدار گردشگری شهری است.

جدول شماره ۱.۱. ده شهر برتر جهان با بیشترین تعداد گردشگر بین­المللی



ماخذ: سازمان جهانی گردشگری(۳)، ۲۰۱۰

سرزمین ایران از کهن­ترین خاستگاه­های شهرنشینی و تمدن بشری در سطح جهان است که میراث تاریخی و فرهنگی بسیار غنی توان بالایی برای توسعه­ی گردشگری شهری در آن پدید آورده است. سیاست توسعه­ی گردشگری در ایران به عنوان منبع جدید ارزی و کسب درآمد غیر نفتی بر پایه­ی حفظ میراث فرهنگی و آثار باستانی و بافت­های تاریخی و توسعه­ی امکانات گردشگری استوار است و لازمه­ چنین اقدامی توجه ویژه­ی مسئولان و مدیران به جاذبه­های تاریخی و باستانی و فرهنگی شهرهای ایران است، در این زمینه شهرداری­ها و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با همکاری بخش خصوصی می­توانند در زمینه­ی توسعه­ی گردشگری شهرهای کشور اقدام کنند، هر چند برخی تنگناهای موجود بر سر راه توسعه­ی گردشگری از جمله نبود ساختار منسجم و متولی مشخص، عدم رسیدگی به مراکز جذب گردشگر، نبود کادر مجّرب و متخصص در پایگاه­های هدف مانند مراکز باستانی و تاریخی، عدم ارایه خدمات مناسب به گردشگران، عدم امکان تعامل و ایجاد ارتباط با گردشگر، به دلیل تفاوت­های فرهنگی و زبانی و از همه مهم تر نبود درک صحیح از اهمیّت گردشگری شهری، مانع توسعه­ی گردشگری در ایران شده است (دیناری، ۱۳۸۴: ۲۶۰). با وجود اینکه در بیشتر موارد گردشگری را شیوه­ای برای درمان بیماری شهرهایی در نظر می­­گیرند که خواهان بهره­مندی از رشد اقتصادی مثبت و با ثبات­اند، اما به تازگی این نکته معلوم شده است که توسعه­ی گردشگری ناموزون ممکن است صدمات جبران­ناپذیری به محیط­­زیست شهری وارد سازد، زیرا که همیشه منافع بیش از خطرها و زیان­ها نیست، به همین لحاظ برنامه ریزی راهبردی برای توسعه­ی گردشگری شهری پایدار اهمیّت بسزایی دارد (محلاتی، ۱۳۸۰: ۲۷)، در این زمینه رویکردهای راهبردی به عنوان مولفه­ی همسو با اصول توسعه­­ی پایدار از اهمیّت ویژه­ای برخوردار است (فرهودی و همکاران، ۱۳۸۸: ۲). شهرها مکان­هایی پویا و همواره در حال دگرگونی هستند و هر شهر دارای ویژگی ها، امکانات و شرایط مختص به خود است، بنابراین استفاده از رویکردهای سنتی در توسعه­ی گردشگری بدون توجه به پویایی شهر، مناسب نیست؛ اما اجرای برنامه و راهبردهایی که شهر را به عنوان یک سیستم پویا، بر اساس امکانات و ظرفیّت­های گردشگری در نظر می­گیرد، راهکار مناسبی برای توسعه­ی گردشگری است.
شهر تبریز یکی از کلان شهرهای کشور، بزرگ­ترین و پرجمعیت­­ترین شهر در شمال­غرب است. این شهر بر اساس اسناد رسمی و سوابق فرهنگی ثبت شده، یکی از هفت شهر تاریخی و فرهنگی کشور نام گرفته است. به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرارگیری در چهار راه مواصلاتی شمال­غرب کشور و جاذبه­های تاریخی و فرهنگی متعدد و با ارزش، ­توان بالایی برای توسعه­ی گردشگری دارد. از جمله آثار تاریخی این شهر بازار تاریخی آن است که شهرت جهانی دارد و در سال ۱۳۹۰ خورشیدی در فهرست آثار جهانی در سازمان یونسکو به ثبت رسیده است. مسجدکبود از دیگر آثار ارزشمند این شهر است که به فیروزه­ی اسلام شهرت یافته است. از این رو مهم ترین پرسش های پیش­رو برای توسعه­ی گردشگری تبریز به شرح زیر است:
  • مهم ترین توان­ها، تنگناها، فرصت­ها و تهدیدهای توسعه­ی گردشگری شهر تبریز کدام است؟
  • با در نظر گرفتن فرصت­ها و چالش­­­های توسعه­ی گردشگری تبریز مهم ترین راهبردهای توسعه­ی گردشگری این شهر چیست؟
با توجه به پرسش­های بالا، نوشتار حاضر سعی دارد تا وضعیت موجود امکانات و زیربناهای گردشگری در تبریز را ارزیابی نماید و راهکارهای مناسب برای بهره­برداری بهینه از امکانات و توان­های گردشگری این شهر ارایه دهد. هدف دیگر این نوشتار آن است تا با شناسایی نقاط ضعف، قوت، تهدیدها و فرصت­های توسعه­ی گردشگری تبریز مهم ترین راهبردهای موثر برای استفاده حداکثر از این قوت­ها و فرصت­ها و کاهش تاثیرات تهدیدات و ضعف­های یاد شده را بشناسد؛ تا با استفاده­ی بهینه از ظرفیّت­ها و امکانات شهر بتوان برای تقویت جاذبه­های تاریخی، فرهنگی و باستانی تبریز و در راستای توسعه­ی گردشگری این شهر اقدام نمود.
باید به این نکته مهم توجه داشت که تبریز دارای جاذبه­های گردشگری فراوانی است و ضروری است تا جنبه­های گوناگون موثّر در توسعه­ی گردشگری این شهر شناخته شود و راهبردهای مناسب برای توسعه­­ی گردشگری این شهر تدوین و اجرا گردد. به این امید که در توسعه­ی گردشگری این شهر و پیامدهای مثبت آن منشا اثرات مثبت و ارزنده باشد.
از آنجا که گردشگری شهری به عنوان یک فعالیّت اقتصادی مهم و موثر در تغییرات کالبدی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و مدیریتی و غیره و توسعه­ی شهری مورد بررسی قرار می­گیرد (موحد، ۱۳۸۶: ۱) لازمه­ی­ دستیابی به توسعه­ی پایدار از طریق بهره­گیری از اقتصاد گردشگری نیازمند آگاهی و شناخت مبانی نظری آن است تا بر اساس این شناخت امکان برنامه­ریزی اصولی و مناسب برای توسعه­ی گردشگری و استفاده از این صنعت برای توسعه­ی شهر و همچنین رفاه شهروندان فراهم شود. بنابراین در این بخش سعی شده تا مبانی نظری گردشگری و رابطه­ی شهر و گردشگری و ضرورت بهره­­گیری مناسب از این صنعت برای توسعه­ی شهرها بررسی شود.

۱.۱.گردشگری در جهان

بشر از دیر باز، بنا به حس کنجکاوی و نیازهای روحی، فرهنگی و اقتصادی خود، سفر کرده است. به یقین می­توان گفت که سیر و سفر با آغاز زندگی بشر بر روی زمین شروع شده است (منشی­زاده، ۱۳۸۴: ۷۹). در تمدن­های ماقبل تاریخ مردم فقط برای به دست آوردن غذا و دوری از خطر و با نقل مکان به مناطقی که دارای آب و هوای بهتر بود سفر می­کردند. در دوره­های بعد انگیزه­ی تجارت و تبادل کالا به علل فوق افزوده شد و با گسترش امپراتوری های باستان، مسافرت­های رسمی دولتی که حاصل اعزام نمایندگان حکام به مکان­های دور دست برای جنگ­ها و یا دریافت مالیات و خراج نیز بود شروع شد (زمانی­فراهانی، ۱۳۷۹: ۱۷). اطلاعات تاریخی نشان می­­دهد، سیر و سیاحت برای استراحت و تفریح از اوایل قرن شانزدهم میلادی شروع شد و مردم برای بازدید از شهرهای بزرگ و معروف دنیا سفر می کردند. بدیهی است که انگیزه­ی اصلی سفر سیاحان معروفی چون مارکوپولو، ابن­بطوطه، ناصرخسرو و امثال آن ها را نمی­توان تفریح و استراحت دانست، بلکه اینان سیاحان حرفه­ای بودند که برای اکتشاف، کسب تجربه، ماجراجویی، شناخت سرزمین­­ها و اقوام دیگر و یا زیارت اقدام به سفرهای چندین ساله می­کردند. سوابق تاریخی و موقعیت شهرها و جاذبه­های مختلفی که در آن ها وجود داشت انگیزه ی سفر نخستین مسافران تفریحی بوده است (منشی­زاده، ۱۳۸۴: ۱۶-۱۵). در قرون وسطی سفرهای زیارتی به شهرهای مذهبی مانند بیت­المقدس افزایش پیدا کرد. پس از قرون وسطی و با شروع دوره­ی رنسانس، مسافرت­هایی که بیشتر با هدف کسب علم و دانش انجام می­شد رونق پیدا کرد. به دنبال دگرگونی­هایی که در ساختار اجتماعی و اقتصادی اروپا در طی قرن­های هجدهم و نوزدهم میلادی ناشی از انقلاب صنعتی رخ داد، به تدریج نوعی مسافرت تفریحی برای استفاده از سواحل دریاها و سرگرمی و استراحت، جای مسافرت­های سنتی اشراف را گرفت (دخیلی­­کهنمویی،۱۳۸۲: ۱۵). با پیشرفت­های اقتصادی و اجتماعی قرن بیستم، دسترسی مردم به امکانات و خدمات و توانایی­های مالی آن ها برای مسافرت و گردش در اکثر کشورها امکان­­پذیر گشت. فناوری­های نوینی چون رایانه­ها، خطوط هواپیمایی، ارتباطات ماهواره­ای و اینترنتی و ماشین­های هوشمند سبب تغییر شیوه­ی زندگی شدند و همین امر سبب شد تا بر میزان مسافرت و گردش افزوده گردد (موحد، ۱۳۸۱: ۳۵). امروزه گردشگری محدود به ثروتمندان نیست، بلکه در نقاط مختلف دنیا گردشگران با انگیزه های متفاوت اقدام به مسافرت می­کنند. در واقع گردشگری به مفهوم امروزی خود، زاده­ی دنیای کنونی ­است. دنیایی که به تعبیر هگل بر پایه­ی نوگرایی شکل گرفته است و نوگرایی نتیجه­ انقلاب صنعتی است. به بیان دیگر، گردشگری نوین، زاده­ی انقلاب صنعتی است (حیدری، ۱۳۸۷: ۱۱).

۲.۱. گردشگری در ایران

از گذشته تا امروز، در باور مردم ایران، سیر و سفر از جایگاه والایی برخوردار بوده است. این اندیشه­ها در باورهای دینی، آثار هنری، متون ادبی و اسناد تاریخی فراوان دیده می­شود. ایران با داشتن اقلیمی متنوع و پیشینه­ی تاریخی درخشان، توان بالایی برای گردشگری داشته و دارد­ (ولی­زاده، ۱۳۸۵:۵)؛ از دوران پیش از اسلام نوشته­­هایی در دست است که از سفر مردم مغرب زمین چون یونانیان و رومیان به ایران حکایت دارد. در دوران صفویه، ایران به عنوان یک کشور جذاب مورد توجه بسیاری از گردشگران اروپایی قرار گرفت (مرسلوند، ۱۳۷۶: ۱۲).
سیر و سیاحت ایرانیان و میل آنان به گردشگری در اروپا، از عصر مشروطیت رو به فزونی نهاد. در دوران حکومت رضاشاه، با اعزام دانشجویان ایرانی به غرب و گسترده شدن ارتباطات سیاسی و تجاری، همچنین احداث هتل­هایی به سبک اروپایی در نقاط مختلف کشور، ایران در آستانه تبدیل شدن به یکی از نقاط جذب گردشگر قرار گرفت (کاظمی، ۱۳۸۵: ۱۲). با این وجود از گذشته تا امروز هیچ گاه گردشگری در ایران به عنوان یک فعالیّت اقتصادی پردرآمد مطرح نبوده است و تا اوایل قرن حاضر هیچ سازمان یا اداره­ای، متولی امور گردشگری نبوده است تا اینکه برای نخستین بار در سال ۱۳۱۴ خورشیدی، اداره­ای در وزارت کشور به نام اداره­ی امور جهانگردی تاسیس شد. فعالیّت این اداره محدود به چاپ و ارایه ی نشریات و کتابچه­های راهنما برای راهنمایی گردشگران و معرفی ایران از نظر جغرافیایی، تاریخی و اجتماعی بوده است. پس از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی، اداره­ی امور جهانگردی به شورای عالی جهانگردی بدل شد، این شورا هفته­ای یک بار در وزارت کشور تشکیل می­شد، امور اداری تشکیلات مزبور را اداره­ی سیاسی وزارتخانه انجام می­داد. در برنامه­های عمرانی پیش و پس از انقلاب نیز بخش گردشگری چندان مورد توجه نبوده است. از شش برنامه عمرانی تهیه شده پیش از انقلاب، در دو برنامه نخست و دوم فصلی برای گردشگری در نظر گرفته نشده بود، تنها در برنامه سوم عمرانی ۴۵-۱۳۴۱ خورشیدی است که هر چند سر فصل مستقل و مشخصی برای جهانگردی معین و منظور نشده، اما خارج از برنامه، اقداماتی برای نهادسازی گردشگری در ایران برداشته شده. تاسیس سازمان جلب سیاحان از مهم ترین این اقدامات بوده است. نهادسازی دولت اثر خود را در برنامه چهارم عمرانی ۵۱-۱۳۴۶ خورشیدی به جای گذاشت و در این برنامه برای نخستین ­بار در تاریخ برنامه­نویسی کشور یعنی بیست سال پس از تدوین برنامه­های عمرانی، جهانگردی جایگاه ویژه­ای به خود اختصاص داد.
برنامه پنجم ۵۷-۱۳۵۲ خورشیدی با هدف کلان شناخت و معرفی فرهنگ ایران، ایجاد وسایل رفاه و تامین وسایل پذیرایی برای گردشگران داخلی و خارجی آخرین برنامه عمرانی پیش از انقلاب بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل شرایط جنگی حاکم بر کشور، بخش گردشگری به شدت تضعیف شد. پس از جنگ تحمیلی و آغاز حرکت بازسازی و سازندگی کشور، «احیای گردشگری» برای تحقق اهداف توسعه­ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور مورد توجه قرار گرفت. معرفی و عرضه­ی دستاوردهای انقلاب اسلامی و لزوم گسترش روابط با ملت­های جهان و نیز با توجه به ابعاد اقتصادی و اشتغال­زایی این صنعت سبب شد تا به این بخش از اقتصاد کشور توجه شود و به این دلیل، توسعه­ی گردشگری در برنامه­ی نخست اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور مورد توجه قرار گرفت (پور­احمد، ۱۳۷۸: ۱۲). در برنامه دوم توسعه، محدودیت موجود در سیستم تصمیم­گیری درک شد و به اصلاح ساختار تشکیلاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان مراکز ایران گردی و گردشگری تاکید گردید. به­گونه­ای که ایجاد واحد متمرکز قوی و مستقل در زمینه­ی برنامه­ریزی و سیاست­گذاری در مرکز کشور و واحدهای اجرایی در استان­ها با مشارکت بخش خصوصی پیشنهاد شد (معصومی، ۱۳۸۷: ۱۰۰). در برنامه­ی سوم توسعه نیز به گردشگری توجهی متفاوت و البته بیشتر و بهتر نسبت به سال­های پیش از آن شد و در منابع و اعتباراتی که دولت مدنظر داشت، پیش­بینی­هایی برای بسترسازی و توسعه­ی گردشگری مدنظر قرار گرفت (بهشتی، ۱۳۸۲: ۱۱). در نهایت در برنامه­ی چهارم و پنجم توسعه نسبت به سایر برنامه­های پیشین توجه ویژه­ای به گردشگری گردید. در این برنامه­ها به حفاظت از میراث فرهنگی و هویت فرهنگی تاکید شده است. گفتنی است هر چند در برنامه­های توسعه، برنامه­ها و اهداف ویژه و تا حدی آرمانی، برای توسعه­ی گردشگری در کشور بیان گردیده است اما با همه این احوال هیچ گاه گردشگری نتوانسته است در سطح توان گردشگری و جایگاه ایران در جهان توسعه­ی یابد.

۳.۱. رابطه شهرنشینی و گردشگری

یکی از عوامل مهم و موثر در توسعه­ی گردشگری، توسعه­ی شهرنشینی است. بسط تاریخی گردشگری و تحقق آن از نقطه­نظر اجتماعی و اقتصادی بدون توجه به توسعه­ی شهرنشینی امکان­پذیر نیست (قره­نژاد، ۱۳۷۴: ۳۰). پس از قرن هجدهم میلادی و پس از انقلاب صنعتی دگرگونی بزرگی در رشد، توسعه و پیدایش شهرها به وجود آمد و عوامل مختلفی نظیر دگرگونی در نظام حمل و نقل و سرعت مبادلات، پیدایش تخصص و تقسیم کار، پیشرفت در علوم پزشکی و بهداشت و در نتیجه­ ازدیاد جمعیت توام با کاهش مرگ و میر، گسترش مهاجرت­ها، توسعه و تمرکز صنعت و تجارت و بازرگانی و نیز بالا رفتن سطح درآمد، تنوع مشاغل، پیدایش و گسترش ارتباطات جمعی و... سبب گسترش شهرنشینی شد (کارگر، ۱۳۸۶: ۴۴). گسترش پدیده­ی شهرنشینی، به حضور مردم بیشتری در فضاهای کاری منجر شد. زندگی و کار در محیط شهری با افزایش جمعیت و شلوغی شهرها به بروز پدیده­های ناهنجاری چون انواع آلودگی­های صدا، منظر و هوا انجامید. آلودگی­ها­یی که با سلامت جسمی بشر در تعارض بود و مواجهه مستمر با آن ها جسم و جان بشر را می­آزرد. ترافیک و شکل آمد و شد در سطح شهری و فشارهای روانی حاصل از آن بعد مسافت در محیط­های شهری و موارد بسیار دیگر سبب شد تا بشر مسئله گریز موقت از محیط مسکونی خویش و پناه بردن به طبیعت یا تجربه نمودن محیط­های دیگر را به عنوان یک ضرورت مورد نظر قرار دهد (رنجبریان و زاهدی، ۱۳۸۴: ۴۰). شهرها به دو دلیل در فعالیّت­های مرتبط با گردشگری نقش غیر قابل انکار دارند. از یک سو با تمرکز جمعیت در خود و اضطرار ناشی از کار و فعالیّت در شهر، گردشگر فرست هستند، و از سوی دیگر برخی از آن ها با داشتن امکانات و جاذبه­های تاریخی و فراغتی به عنوان مقصد گردشگری ایفای نقش می نمایند. به دیگر سخن گسترش شهرنشینی از علل مهم شکل­گیری گردشگری تلقی می شود. در حال حاضر شهرها با توجه به توانمندی­­­های­­ متنوعی که در زمینه­ی گردشگری دارند، با جذب گردشگران بی­شمار منافع اقتصادی سرشاری نصیب خود می­نمایند به گونه­ای که برخی از شهرهای جهان با عملکرد و نقش تخصصی به ویژه در زمینه­ی گردشگری به زندگی خود ادامه می­دهند. توسعه­ی گردشگری در شهرها منجر به ظهور گردشگری شهری آن هم به­گونه­ای فراگیر شده است و به یکی از پردرآمدترین و مهم ترین انواع گردشگری­ بدل شده است (دیناری، ۱۳۸۴: ۲۵۵).

۴.۱. گردشگری شهری(۴)

گردشگری در چارچوب الگوهای فضایی ویژه خود مطرح می­­شود؛ یکی از این الگوهای فضایی، گردشگری شهری است (پاپلی­یزدی و سقایی، ۱۳۸۵: ۱۸۸). گردشگری شهری، جابجایی و سفر اشخاص به محیط­های شهری غیر از محیط محل اقامت متعارف گردشگران به منظور جمع­آوری اطلاعات، کسب تجربه و تامین مجموعه­ی خواسته­هایی که سفر به انگیزه­ی آن ها انجام می­پذیرد (رنجبریان و زاهدی، ۱۳۸۴: ۷۳). شهرها اغلب مقصد گردشگری هستند(۶۳: Timothy & Wall, ۱۹۹۵) و دربردارنده ی مراکز مهم اقتصادی، علمی، تفریحی، پزشکی و غیره هستند و افزون بر این ها از جاذبه­های طبیعی نیز بهره­مندند. برای همین مهم ترین کانون­های جلب گردشگرند. آمد و رفت میلیون­ها انسان در طی ساعات و روزها به شهرها تاثیر فراوانی بر ساختار فضایی، فرهنگی، اجتماعی و غیره شهر دارد (محلاتی، ۱۳۸۱: ۱۰).
بلانک و پت کویچ(۵) انگیزه­­­های دیدار گردشگران از مناطق شهری را به شرح زیر دانسته­اند:

الف. دیدار دوستان و بستگان.
ب. مسافرت­های تجاری.
ج. شرکت در کنفرانس­ها و بازدید از نمایشگاه­ها.
د. دلایل آموزشی.
ه. بازدید از آثار تاریخی و فرهنگی.
و. مسافرت­های مذهبی.
ز. وقایع و اتفاقات ویژه.
ح. خریدهای تفریحی و تفننی.
ط. مسافرت­های روزانه (قربانی، ۱۳۸۲: ۱۲۱).

۵.۱. برنامه­ریزی و مدیریت گردشگری شهری

گردشگری شهری یکی از راهکارهای مهم توسعه­ی اقتصادی، اجتماعی و رفاهی شهر و شهرنشینان است، برای همین مسئولان امور گردشگری و شهر را بر آن می­دارد تا در پی ارتقاء و گسترش آن برآیند، امّا تنها پیشینه کهن شهر، میراث گران بهای فرهنگی و تاریخی آن یا وجود مکان­های تفریحی و سرگرمی فراوان برای موفقیت گردشگری شهری و جلب گردشگران کافی نیست. شهر نیاز به مدیریتی آگاه، سازش­پذیر و معیارهای جهانی و با خبر از سازوکار و ویژگی­های روحی و خلقی گردشگران و خواست­های آنان دارد (محلاتی، ۱۳۸۱: ۱۹). برنامه­ریزی و مدیریت گردشگری شهری وزنه­­ی تعادلی در چارچوب دستیابی به گردشگری پایدار شهری است (مافی و سقایی، ۱۳۸۸: ۲۷). بنابراین گردشگری شهری نیازمند برنامه­ریزی و مدیریت برای تضمین اثرات مثبت و کاهش عوارض منفی این فعالیت تا حد امکان است، بدون برنامه­ریزی و مدیریت، این صنعت ممکن است نتایج غیر منتظره­ای در پی داشته باشد (تقوایی و اکبری، ۱۳۸۷: ۱۸).
برنامه­ریزی و مدیریت گردشگری شهری در شهرها بیشتر بر عهده سازمان­هایی مانند میراث فرهنگی و گردشگری و شهرداری است. این سازمان­ها با همکاری هم می­توانند با برنامه­ریزی مناسب و اصولی سبب توسعه­ی پایدار گردشگری در شهرها شوند. در صورتی که برنامه­ریزی و مدیریت فعالیّت­های گردشگری با احساس مسئولیت و با تاکید بر توانمندی­های محلی انجام شود، می­تواند آثار اقتصادی، اجتماعی مثبتی برای جامعه­ی میزبان به ارمغان آورد (قربانی، ۱۱۹:۱۳۸۲). بنابراین برنامه­ریزی باید با توجه به شرایط و ویژگی­های خاص شهرها باشد تا نتایج مطلوبی در بر داشته باشد.

۶.۱. گردشگری و کاربری اراضی شهری

کاربری­های شهری به انواع مختلفی چون کاربری­های مسکونی، تجاری، آموزشی و... تقسیم می­شود. یکی از این کاربر­ی­ها، کاربری گردشگری و پذیرایی است. کاربری­های وابسته به گردشگری که دارای ارزش و اهمیّت اقتصادی و فرهنگی است، مانند مکان­ها و جاذبه­های دیدنی و تفریحی شهر، مراکز خدماتی و فروشگاهی، تاسیسات اقامتی، مراکز اطلاع­رسانی و اداری وابسته را می­­­توان به عنوان کاربری گردشگری تعریف کرد (موحد، ۱۳۸۶: ۴۸-۴۷).

۷.۱. عناصر گردشگری شهری

لازمه­ی وجودی گردشگری عوامل و عناصری است که گردشگری بر اساس آن ها شکل می­گیرد و با عنوان عناصر اولیّه و ثانویّه شناخته می­شوند و گردشگری بدون در نظر گرفتن این عناصر اعتباری ندارد. گردشگری شهری نیز دارای عناصر اولیّه و ثانویّه است که در گردشگری شهری و توسعه­ی آن نقش مهمی دارند و عامل مهمی در جذب و ماندگاری گردشگر در شهرها به حساب می­­­آید.
عناصر اولیّه جاذبه­های گردشگری موجود در شهرها هستند که وجود آن ها برای جلب و جذب گردشگران به شهرها لازم است. در واقع وجود جاذبه، رکن اولیه و اصلی گردشگری شهری است و گردشگری بدون وجود جاذبه مفهومی ندارد. عناصری که عامل اصلی جذب گردشگر می شوند و گردشگر برای بازدید از آن ها هزینه می پردازد عناصر اولیه گردشگری نامیده می­­شود.
عناصر ثانویّه گردشگری عناصری هستند که به گردشگران در شهرها خدمات ارایه می­کنند. این عناصر عامل جذب گردشگر به شهرها نیستند اما برای گردشگران دارای اهمیّت هستند و وجود آن ها برای گردشگری ضروری است و هر چه این عناصر دارای کمیّت و کیفیّت بیشتری باشند، در کسب رضایت گردشگران و افزایش مدت اقامت آن ها در شهرها تاثیر می­گذارند. مهمان­سرا، خدمات فروشگاهی، بازار و غذاخوری­ها و غیره (موحّد، ۱۳۸۶: ۷۳ و ۸۷). لازم به ذکر است در بین عناصر ثانویّه گردشگری شهری مراکز اقامتگاهی چون مهمان­سراها، هتل­ها از اهمیّت بیشتری برای گردشگران برخوردار هستند. تسهیلات اقامتی شامل کلیه­­ی امکاناتی است که هدف اصلی آن ها تدارک جا و مکان برای اقامت شبانه گردشگران می­باشد (رنجبریان و زاهدی، ۱۳۸۴:۳۴۱).

۸.۱. مهم ترین انواع شهرهای گردشگری

برخی از شهرها دارای شرایط ویژه­ای هستند و نقش تخصصی در زمینه­ی گردشگری دارند که گردشگران با انگیزه­ی ویژه به این شهرها سفر می­کنند. از جمله مهم ترین این شهرها عبارتند از:

۱.۸.۱. شهرهای تفرجگاهی، ییلاقی و ساحلی

شهرهای تفرجگاهی شهرهایی هستند که محور اصلی اقتصاد این شهرها بر پایه­ی ورود گردشگران استوار است. این گونه شهرها با ارایه خدمات و امکانات تفریحی، به زندگی خود ادامه می­­دهند. بیشتر شهرهای تفریحی از نوع شهرهای ساحلی هستند؛ به ویژه اگر این ویژگی با خصیصه­های دیگری چون مجاورت با کوهستان و یا جنگل همراه شود، شهر را به یک مکان تفریحی ویژه بدل می کند. البته شهرهای غیر ساحلی نیز وجود دارند که از ویژگی­های تفرجگاهی خاص خود برخوردارند؛ شهرهای ییلاقی کنار کوهستان­های خوش آب و هوا که به ویژه در فصل تابستان جمع زیادی از گردشگران را به خود جذب می­کنند از این جمله­اند (قرخلو، ۱۳۸۶: ۲۷).

۲.۸.۱. شهرهای هنری و موزه­ای

شهرهای بزرگ با داشتن نمایشگاه­های هنری و انجمن­های نقد ادبی، مکان خلق بزرگ ترین آثار فرهنگی و هنری جهان هستند. شهرهای هنری، محیطی برای پرورش هنرمندان و سکونت آن ها است. شهرهای موزه­ای به دلیل برخورداری از ذخایر هنری، کانون جذب گردشگران بسیاری هستند. پاریس با موزه لوور، لنین­گراد با موزه آرمیتاژ، لندن با موزه بریتانیا و گالری ناسیونال، مادرید با پارادو و بالاخره ورسای و فونتن بلو با قصرهای زیبای خود، هر سال هزاران گردشگر هنردوست را به سوی خود جلب می کنند و از این راه درآمد نامرئی فراوانی به شهر و کشور جاذب، سرازیر می­­نمایند (قرخلو، ۱۳۸۶: ۲۸).

۳.۸.۱. شهرهای جشنواره ای

در این گونه شهرها به طور متناوب و فصلی، جشنواره ها و سمینارهایی در زمینه­ی مسایل علمی، اقتصادی، اجتماعی و هنری تشکیل می­شود. این گونه شهرها در بیشتر موارد شهرهای کوتاه اندامی هستند که تا پنجاه هزار نفر جمعیت دارند، اما به هنگام تشکیل کنگره و فستیوال و جلب دانشمندان و هنر دوستان از تحرک ویژه­ای بهره­مند می­شوند. گاهی موزه شهرها و زمانی شهرهای با آب معدنی به هنگام فصل آرام و مرده، چنین نقشی را بر عهده می­گیرند و در هتل­های لوکس از مهمانان پذیرایی می­کنند. شهر کان در فرانسه از جمله این شهرها است (فرید، ۱۳۷۵: ۳۰۶).

۴.۸.۱. شهرهای آب معدنی، درمانی

برخی شهرها به سبب داشتن بیمارستان­های مجهز و تخصّصی برای درمان بیماری های ویژه، نه تنها در بعد ناحیه­ای، بلکه در مقیاس ملی و جهانی بیماران مبتلا به مرض معینی را به سوی خود جلب می­کنند. این شهرها که در محدوده­های کوچک جغرافیایی شکل می­گیرند، اکثر جمعیت فعّال خود را در عرصه­ی خدمات درمانی شرکت می­دهند، شهر کوچک «کلرمن دلواز» فرانسه با داشتن بیمارستان­های روانی، نمونه­ی روشنی از شهرهای درمانی است (دیناری، ۱۳۸۴: ۱۰۴). همچنین شهرهایی که دارای چشمه­ها و منابع آب معدنی برای درمان بیماری­های ویژه هستند از دیگر شهرهای درمانی محسوب می­شوند. به دلیل شرایط ویژه­ی جغرافیایی و وجود آب معدنی فراوان در کشور این نوع شهرهای گردشگری در کشور ما زیاد است، سرعین در اردبیل نمونه ای از این شهرها است.

۵.۸.۱. شهرهای بازنشستگان

برخی کشورها، شهرهایی دارند که با عنوان شهر بازنشستگان از آن یاد می­شود. در این شهرها بیشتر نقش آسایشگاهی مطرح است که در واقع شهرهای غیر فعالی هستند و بیشتر طبقات مرفه اجتماعی را در خود سکنی می­دهند. این شهرها با آب و هوای سالم و مطبوع و با داشتن زمینه­های تفریحی و سرگرمی متناسب با دوره کهن سالی، به نام شهرهای بازنشستگان معروف شده­اند. شهر نیس فرانسه نمونه­ای بارز از این نوع شهرها است که پذیرای گردشگران فصلی و همچنین طبقات مرفه بیکار است. شهر لاهه هلند هم نمونه­ی دیگری از این گونه شهرها است (فرید، ۱۳۷۵: ۱۳۰).

۹.۱. پیامدهای گردشگری شهری

گردشگری یکی از مهم ترین و موفق­ترین فعالیّت­های اقتصادی است. فعالیّت در این عرصه، دستاوردهای قابل توجهی در بردارد که از آن جمله می­توان به کسب درآمدهای سرشار ارزی، توسعه­­ی روابط علمی، فرهنگی، ایجاد اشتغال به صورت مستقیم و غیر مستقیم و نمایش ثبات و امنیت اشاره نمود (نوحه­گر و همکاران، ۱۵۲:۱۳۸۸). با وجود چنین مزایایی است که مسئولین شهرهای مختلف با توجه به ظرفیت­های گردشگری شهرها سعی دارند تا از این طریق بتوانند از درآمد سرشار گردشگری و همچنین تاثیرات مثبت اجتماعی، فرهنگی و کالبدی آن در توسعه­ی شهرها بهره­برداری کنند. اما به دلیل پیچیدگی گردشگری، این فعالیّت در شهرها دارای اثرات و پیامدهای متفاوت مثبت و منفی است. بنابراین مطالعه و شناخت درست گردشگری و بررسی تاثیرات آن در شهرها یک ضرورت است تا از اثرات منفی آن در شهرها کاسته شود. بیشترین اثرات و پیامدهای توسعه­ی گردشگری در شهرها در سه بعد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی قابل بررسی است.

۱.۹.۱. پیامدهای اقتصادی گردشگری شهری

مهم ترین انگیزه­ی توسعه­ی گردشگری در اغلب کشورها استفاده از منافع اقتصادی آن است. مهم ترین اثرات اقتصادی گردشگری به شرح زیر است:
  • درآمدزایی
  • اشتغال زایی
  • منافع حاصل از اخذ مالیات از محل گردشگری
  • حفظ آثار باستانی، ابنیه­ی تاریخی، جاذبه­های طبیعی به عنوان منابع درآمدزای اقتصادی و حفظ میراث فرهنگی
  • توسعه­ی صنایع­دستی و فعال شدن صنایع قدیمی و فراموش شده (الوانی، ۱۸۷:۱۳۷۳).

۱.۱.۹.۱. درآمدزایی

درآمد­زایی گردشگری یکی از مهم ترین دلایلی است که توجه سازمان­هایی نظیر شهرداری­­ها را به گردشگری جلب می کند. شهرداری­ها از طریق توسعه­ی گردشگری سبب ارزش­آفرینی اقتصادی و رشد اقتصاد شهر می­شوند. به علاوه کمک به گردشگری کمک به اقتصاد ملی است. بنابراین فعالیّت در توسعه­ی گردشگری در یک شهر، افزایش در­­آمد، پس­انداز و سرمایه­گذاری را به دنبال خواهد داشت (تشکر، ۱۳۷۹: ۵). سود اقتصادی و درآمد گردشگری شهری مستقیم یا غیر مستقیم حاصل می شود. مزایا و درآمد مستقیم گردشگری شهری، درآمدی است که از طریق خرید کالا و خدمات توسط گردشگران به طور مستقیم حاصل می­شود و درآمد غیر مستقیم از طرق گردش وجوهی به دست می­آید که مسافر در مقصد خرج می­کند، این پول در سیستم اقتصادی محلی به جریان می­افتد و سبب افزایش سطح درآمد مردم می­شود (موحّد: ۱۳۸۶: ۱۲۱-۱۲۰).

۲.۱.۹.۱. اشتغال­زایی

گردشگری فعالیّتی خدماتی است که نیاز به نیروی انسانی فراوان دارد. اکثر نیروی کار جذب شده در این صنعت به تخصّص کمی نیاز دارند و در مقایسه با سایر بخش­ها، نیروی کار ساده به راحتی و سریع جذب می­شوند و به تندی هم کاهش می­یابد (موحّد، ۱۳۸۶: ۱۲۳). سه نوع مهم اشتغال نیروی انسانی یا نیروی کار و مدیریت در مورد گردشگری عبارتند از:
  • اشتغال اولیّه: این نوع اشتغال بیشتر در حوزه­ی فعالیت­هایی رخ می­دهد که برای فراهم آوردن زمینه­ها و پیش از انجام سفر یا در حین مسافرت قرار دارد؛ فعالیت موسسّات گردشگری و اطلاع­رسانی از این نوع است.
  • اشتغال در تامین نیازها: این نوع اشتغال که سهم عمده­ای از اشتغال در فعالیت­های گردشگری را شامل می­شود، به فعالیت­هایی اطلاق می­شود که به­گونه­ای مستقیم نیازهای روزمره گردشگر را تا زمانی که در مقصد است برطرف می­سازد. این نوع اشتغال دامنه­ی وسیعی از فعالیت­های مربوط به حمل و نقل، هتل­داری، پذیرایی و ارایه خدمات تفریحی و ورزشی را شامل می­شود.
  • اشتغال غیر مستقیم: این نوع اشتغال که بیشتر با فعالیت­های تولیدی مرتبط است همزمان با سرمایه­گذاری در گردشگری حاصل می­شود. فعالیت در احداث هتل­ها و کلیه­ی فعالیت­های پیش از آن، تولید وسایل حمل و نقل تا جایی که سهم گردشگری را در برگیرد و نیز سهم گردشگری در ایجاد تاسیسات زیربنایی موارد دیگر اشتغال غیر مستقیم است. این نوع اشتغال آن­گونه که از نام آن پیداست به طور مستقیم و تنها به فعالیت­های گردشگری مرتبط نیست بلکه نسبت حجم سرمایه­گذاری در گردشگری به کل تشکیل سرمایه در اقتصاد مربوط می­شود (زمانی، ۱۳۷۳: ۳۶).

پیشگفتار

گردشگری یکی از گسترده­ترین و متنوع­ترین فعالیّت­های اقتصادی جهان است. در بسیاری از کشورها، این فعالیّت مهم ترین منبع کسب درآمد، ایجاد اشتغال و انگیزه­ی اصلی توسعه­ی زیرساخت­ها و تسهیلات زیربنایی است. سالانه میلیون­ها نفر، میلیاردها دلار هزینه می­­کنند تا در داخل یا خارج از مرزهای کشور خود به گردشگری بپردازند. گذشته از منافع و مزایای گردشگری، دلیل اهمیّت­یابی روزافزون این فعالیّت این است که راهی نزدیک برای رسیدن به توسعه­ پایدار به ویژه در کشورهای در حال توسعه است، چرا که گردشگری منبعی تمام نشدنی و تاثیرات تخریبی زیست­محیطی کمتری دارد (درام و مور، ۱۳۸۷: ۱).
شهرها یکی از مکان­های مهم برای گردشگری است، به ویژه شهرهای بزرگ، همه ساله گردشگران زیادی را به سوی خود جلب می­کنند.
شهرها میراث سال­ها دگرگونی و پویایی کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هستند و با توجه به برخورداری از جاذبه­ها و عناصر مرتبط با گردشگری نظیر جاذبه­های تاریخی، فرهنگی، مذهبی، تجاری، مهمان سرا، مهمان­پذیر، دفاتر خدمات مسافرتی و جهانگردی، مجتمع های تفریحی و گردشگری و... پذیرای خیل عظیم گردشگران داخلی و خارجی هستند و با توجه به توانمندی­های گوناگونی که دارند، با جذب گردشگران و مسافران، برای شهرها منافع اقتصادی سرشاری فراهم می­سازند، به گونه­ای که برخی از شهرهای جهان، عملکرد و نقش تخصصی و ویژه­ای در زمینه­ی گردشگری پیدا کرده­اند (دیناری، ۱۳۸۴: ۲۵۵).
گردشگری شهری راهکاری مهم برای رسیدن به توسعه­ی پایدار شهری است و فرصت­ها و امکانات فراوانی برای رشد و توسعه­ی شهرها پدید می­آورد. نکته­ی مهم در این زمینه این است که گردشگری شهری همانند بسیاری از فعالیّت­های اقتصادی باید به­گونه­­ای همه جانبه و یکپارچه توسعه یابد و چنانچه تنها به جنبه­ی اقتصادی آن توجه شود منشا مسایل و مشکلات زیادی خواهد بود، بنابراین لازم است توسعه­ی گردشگری شهری به نحوی سامان داده شود که بیشترین پیامد مثبت و کمترین نتایج منفی را در برداشته باشد.
بدین ترتیب هر گونه برنامه­­ریزی در زمینه­ی گردشگری بدون توجه به مسایل محیط طبیعی و اجتماعی، فرهنگی و حفظ تعادل و توازن اقتصادی و حقوق جامعه­ی میزبان و میهمان مغایر با اهداف اصلی گردشگری پایدار و مغایر با مفاهیمی چون رفاه، عدالت اجتماعی و اعتلای کیفیّت زندگی است (قره­­نژاد و ابوالحسنی،۱۳۸۷: ۳۷۹).
با توجه به اهمیّت گردشگری شهری در ایران، و نقش آن در توسعه­ی شهرها، در این کتاب فرصت­ها، چالش­ها و راهبردهای توسعه­ی گردشگری شهر تبریز مطالعه شده است. تبریز از کلان­­شهرهای مهم شمال­غرب کشور است که توان بالایی برای توسعه­ی گردشگری دارد. در این راستا مهم ترین راهبردهای توسعه­ی گردشگری در شهر تبریز با استفاده از مدل تحلیلی سوات تبیین شده است.
مطالب کتاب در چهار فصل گنجانده شده است. در فصل نخست اهمیّت و ضرورت توسعه­ی گردشگری در شهر تبریز بیان شده است. تبیین ویژگی­های جغرافیایی، کالبدی، جمعیّتی، اقتصادی و معرفی جاذبه­های گردشگری شهر تبریز و تجهیزات و امکانات مرتبط با گردشگری این شهر در فصل دوم بیان شده است. در فصل سوم مجموعه­ قوت­ها، ضعف­ها، فرصت­ها و تهدیدهای گردشگری مورد تحلیل قرار گرفته است و بر پایه مدل تحلیلی سوات مهم ترین راهبردهای توسعه­ی گردشگری تبریز مطرح شده است و در فصل چهارم از تمامی یافته­ها، نتیجه­گیری شده است.
نگارندگان امید آن دارند تا نوشتار حاضر برای علاقمندان، دست­­اندرکاران و مدیران شهر تبریز و توسعه­ی گردشگری این شهر مفید واقع شود. همچنین قدردان تمامی همکاران خود در انتشارات آذرکِلک هستند که زحمت آماده­­­سازی و چاپ و نشر این کتاب را به عهده داشته­اند.

مریم اصغری(۱)
محسن کلانتری(۲)

نظرات کاربران درباره کتاب گردشگری تبریز