فیدیبو نماینده قانونی دفتر نشر فرهنگ اسلامی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب شیوه آماده‌سازی سخنرانی دینی

کتاب شیوه آماده‌سازی سخنرانی دینی
جلد اول

نسخه الکترونیک کتاب شیوه آماده‌سازی سخنرانی دینی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب شیوه آماده‌سازی سخنرانی دینی

امروزه مهارت سخنرانی در عرصه‌های مختلف کاربرد دارد و افراد در رشته‌ها و اصناف مختلف از آن استفاده می‌کنند؛ استادان دانشگاه در مقام اثبات نظریه‌های علمی، سیاسیون در مقام جلب آراء مردم، اهل تجارت در جذب مشتری و بازاریابی و وکلا در دفاع از حقوق موکل خود، همه و همه از مهارت سخنرانی بهره می‌برند، اما در این بین قرآن بهترین سخن را سخنرانی برای دعوت مردم به سوی خداوند متعال و بندگی او معرفی‌ می‌کند: وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَی اللهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ. مجموعۀ حاضر جلد اول از فصل دوم روش سخنرانی دینی است. فصل دوم شیوه‌های آماده‌سازی و پرورش کلام‌ است که به چگونگی شناخت مخاطبان، انتخاب پیام، نحوۀ طراحی موضوع، جمع‌آوری محتوا و چینش سخنرانی‌ می‌پردازد؛ اموری که به عنوان پایه و زیرساخت سخنرانی، بسیار مهم به نظر‌ می‌رسد و نقشی حیاتی در موفقیت سخنرانان دینی ایفا‌ می‌کند.

ادامه...
  • ناشر دفتر نشر فرهنگ اسلامی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 3.96 مگابایت
  • تعداد صفحات ۴۵۷ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب شیوه آماده‌سازی سخنرانی دینی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



سخن نخست

امروزه مهارت سخنرانی در عرصه های مختلف کاربرد دارد و افراد در رشته ها و اصناف مختلف از آن استفاده می کنند؛ استادان دانشگاه در مقام اثبات نظریه های علمی، سیاسیون در مقام جلب آراء مردم، اهل تجارت در جذب مشتری و بازاریابی و وکلا در دفاع از حقوق موکل خود، همه و همه از مهارت سخنرانی بهره می برند، اما در این بین قرآن بهترین سخن را سخنرانی برای دعوت مردم به سوی خداوند متعال و بندگی او معرفی می کند:

وَمَنْ اَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا اِلَی اللهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ اِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ.(۱)

«این آیه با صراحت، بهترین گویندگان را کسانی معرفی کرده که دارای این سه صفت باشند: دعوت به اللَّه، عمل صالح، و تسلیم در برابر حق.
گرچه آیه به صورت استفهام است، ولی روشن است که استفهام انکاری است، یعنی هیچ کس سخنش از داعیان به سوی اللَّه و منادیان توحید بهتر نیست، همان منادیانی که با عمل صالح خویش دعوت زبانی خود را تاکید و تثبیت می کنند، و با اعتقاد به اسلام و تسلیم در برابر حق بر عمل صالح خویش صحه می گذارند.»(۲)
از مصادیق بارز این آیه سخنرانان دینی و اهل خطابه هستند، عزیزانی که با سخنرانی های خود نقشی مهم و حیاتی در تقویت باورهای دینی مسلمانان و اصلاح سبک زندگی و رفتار آنها ایفا می کنند. البته همانگونه که در این آیه تاکید شده است، این تقویت باور و تغییر رفتار در مخاطبان نتیجه دعوتی خواهد بود که با عمل صالح و باور قلبی خود سخنران همراه باشد.
بر همین اساس سخنرانی دینی به عنوان بارزترین مصداق دعوت الی الله همواره مهمترین ابزار تبلیغی انبیاء و اولیاء الهی بوده است.
امام باقر(ع) به مردی که با ایشان بسیار سخن گفت فرمود: اَیهَا الرَّجُلُ تَحْتَقِرُ الْکلَامَ وَ تَسْتَصْغِرُهُ؛ ای مرد! آیا سخن خود را خوار و ناچیز می شماری؟ بدان که خداوند عزّ و جلّ پیامبران خود را با طلا و نقره نفرستاده است. وَ لَکنْ بَعَثَهَا بِالْکلَام؛ بلکه تنها ساز و برگ آنها همان «سخن» بوده است وَ اِنَّمَا عَرَّفَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ نَفْسَهُ اِلَی خَلْقِهِ بِالْکلَامِ وَ الدَّلَالاتِ عَلَیهِ وَ الْاَعْلَامِ و خدای خود را با همان سخن و نشانه ها و رهنمودهایش به مردم می شناسانده اند.(۳)
پس، کلام مهم ترین وسیله دعوت الی الله است و سخنرانی دینی ارزشمندترین روشی است که می توان از آن برای معرفی خداوند متعال استفاده کرد. به ویژه آن که آنچه به عنوان معجزه الهی پیامبر گرامی اسلام(ص) متناسب با این امت انتخاب شده است، فصاحت و بلاغت قرآن و کلام الهی است که گویای اهمیت کلام و سخن در این امت است.
ابن سکیت از امام رضا(ع) سوال کرد:
«برای چه خداوند عزّ و جلّ موسی بن عمران(ع) را با معجزه عصا و ید بیضا و ابطال سحر فرستاد، ولی عیسی(ع) را با معجزه طبّ و شفای امراض، و محمد(ص) را با کلام و خطبه ها (یعنی فصاحت و بلاغت که مراد قرآن است)؟ حضرت در پاسخش فرمود: خداوند تبارک و تعالی وقتی موسی(ع) را مبعوث فرمود، سحر رواج داشت و موسی از جانب خداوند با معجزه ابطال سحرـ که در قدرت اهل آن زمان عملی مانند آن نبودـ حجّت آورد، و خدای تعالی عیسی(ع) را هنگامی فرستاد که دردهای مزمن و بی درمان شیوع داشت، و مردم نیاز شدیدی به طبّ و طبیب داشتند، پس عیسی(ع) از جانب حق تعالی با معجزه ای آمد که در وسع آنان همانندش نبود و آن زنده کردن مردگان و شفای کور مادرزاد و مبتلا به مرض پیسی به اذن خدا بود و حجّت را بر آنان تمام کرد.
خداوند تبارک و تعالی محمد(ص) را زمانی مبعوث فرمود که سخنرانی و کلام رایج می بود، پس آن حضرت با کتاب خداوند که حاوی مواعظ و احکام و ابطال مطالب مشرکین و اثبات و صحّت موضوعات خود و اتمام حجّت بر آنها بود، آمد.» (۴)
اگر در دوران عیسی(ع) زنده کردن مردگان و در دوران موسی(ع) سحر مورد اهتمام مردم بود، در دوران نبی گرامی اسلام فصاحت و بلاغت مورد توجه اقشار مختلف جامعه بود و البته امروز نیز در دوران پیشرفت تکنولوژی و ابزارهای مختلف رسانه ای، همچنان گویندگی و سخنرانی در تمام رسانه های سمعی و بصری و همچنین در جایگاه های مختلف اجتماعی نقشی پررنگ و حیاتی ایفا می کند.
مقام معظم رهبری دام ظله درباره اهمیت منبر و خطابه فرمودند:
«هیچ کس گمان نکند که اهمیت منبر امروز کمتر از دیروز است؛ نه، بنده با وسائل ارتباطات جمعی آشنا هستم، تلویزیون و بقیه چیزها را می شناسم و تاثیرات آنها را می دانم، اما معتقدم جلسه ای که یک روحانی بنشیند و عده ای رو به روی او قرار گیرند و او با آنها حرف بزند، همچنان جایش در کل تبلیغات مدرن امروزی خالی است!»
و در ادامه درباره تولید علم روش سخنرانی دینی در حوزه ها فرمودند:
«ما از صد سال پیش تا امروز چقدر موازین منبر را زیر ضابطه برده ایم؟ این یک خلا است!... ما می توانیم شیوه انحصاری اختصاصی تبلیغ را؛ یعنی منبر و مواجهه روبه رو را تحت ضابطه درآوریم. چرا این را به شما می گویم؟ من این را می گویم تا فضای ذهنی شما به اهمیت قضیه توجه پیدا کند. بخواهید و بکوشید تا بشود».(۵)
موسسه تخصصی خطابه امیر بیان از سال ۱۳۸۸ به منظور امتثال امر رهبری معظم مبنی بر تولید علم و آموزش روش سخنرانی دینی در حوزه های علمیه، در شهر مقدس قم آغاز به کار کرد. این مجموعه که از ابتدا با هدف رفع خلاءهای موجود در عرصه آموزش روش های سخنرانی تشکیل شد، با وجود تقاضاهای متعدد طلاب مراکز تخصصی وعمومی حوزه و همچنین مبلغین فعال در سطح کشور مبنی بر تولید و ارائه متون علمی ـ آموزشی در زمینه روش سخنرانی، رسالت خود را در تهیه درسنامه ای آموزشی براساس آخرین دستاوردهای علمی درباره فن بیان و خطابه، بسیار مهم قلمداد کرده و با جدیت تمام، برنامه تهیه متن آموزشی روش سخنرانی را پیگیری و در چند عرصه به اجرا درآورد:

۱. روش بیان خداوند متعال در قرآن کریم (تاثیرگذارترین کلام تربیتی از جانب خداوند برای هدایت و تربیت انسان) مورد بررسی قرار گرفت.
۲. موسسه مسمی به لقب امیرالمومنین(۶) است و وام دار ایشان، و البته از نظر روشی نیز به این خطیب والامقام تاسی نموده و با بررسی خطبه های نهج البلاغه بیش از ۶۰۰ نکته از روش های بیان ایشان را استخراج و در قالب ۳ جلد کتاب با نام «نهج الخطابه» جمع آوری کرده است.
۳. در مسیر تدوین مباحث روش سخنرانی علاوه بر منابع دینی، از علوم روز نیز استفاده شده است چرا که در رشته های مختلف علمی و دانشگاهی مطالبی دقیق و کاربردی متناسب با بخش های مختلف روش سخنرانی موجود است. بر این اساس منابع متعدد در رشته های زیر مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت؛
۱. روان شناسی ۲. جامعه شناسی ۳. روش تحقیق ۴. ادبیات فارسی ۵. فیلمنامه نویسی و فنون مربوط به صدا و اجرا در تئاتر و سینما ۶. بلاغت و ادبیات عرب ۷. منطق ۸. طنز و شیوه های ایجاد شادی در دیگران ۹. رسانه و ابعاد آن ۱۰. فن رثاء ۱۱. تعلیم و تربیت اسلامی ۱۲. حافظه و مباحث مربوط به آن.
۴. تجارب سخنرانان موفق کشور از طریق تحلیل سخنرانی های آنها، استخراج شد و مطالب ارزشمند کتاب های متعددی که در باب روش سخنرانی نوشته شده از فن خطابه ارسطو گرفته تا سخن و سخنوری مرحوم فلسفی؛ و کتب متعدد از نویسندگان گوناگون جمع بندی شد.
نتیجه فعالیت پژوهشی محققان در ۴ عرصه مذکور تدوین دوازده فصل درباره فنون و روش های سخنرانی دینی است. این مجموعه که حاصل پنج سال تفکر، مطالعه، ایده پردازی و نوآوری گروهی از استادان و پژوهشگران موسسه امیر بیان است، نحوه تاثیرگذاری بر حوزه های مختلف وجود انسان اعم از اندیشه، احساس، رفتار و چگونگی ایجاد جذابیت در سخن و کاربرد ابزارهای روز رسانه ای در افزایش تاثیرگذاری سخنرانی دینی را شامل می شود. مجموعه ۱۲ فصل مباحث علمی ـ کاربردی در عرصه روش سخنرانی که نتیجه فرایند تولید علم در این زمینه است عبارتند از:

فصل اول: مبانی نظری روش سخنرانی؛
فصل دوم: شیوه های آماده سازی و پرورش کلام؛
فصل سوم: روش های انگیزه سازی در سخنرانی؛
فصل چهارم: روش های اقناع اندیشه در سخنرانی؛
فصل پنجم: شیوه های بهره گیری از احساس؛
فصل ششم: روش های رفتارسازی در سخنرانی؛
فصل هفتم: روش های سخنرانی شادی آفرین؛
فصل هشتم: روش های ماندگاری کلام؛
فصل نهم: فنون و فرمول های جذابیت؛
فصل دهم: روش های سخنرانی چندرسانه ای؛
فصل یازدهم: روش های روایتگری فرهنگ ایثار و شهادت؛
فصل دوازدهم: روش های ذکر مصیبت در سخنرانی.

ویژگی این اثر حفظ رویکرد کاربردی آن در کنار رویکرد آموزشی و علمی است. از آنجا که در مباحث روش سخنرانی ارائه مثال و نمونه های سخنرانی به تبیین مطالب کمک بسزایی می کند، در هر درس علاوه بر ارائه مستندات قرآنی ـ روایی و نکات علمی بحث، از نمونه های سخنرانی و مثال های تولیدی برای آموزش کاربردی درس استفاده شده است.
***
مجموعه حاضر جلد اول از فصل دوم روش سخنرانی دینی است. فصل دوم شیوه های آماده سازی و پرورش کلام است که به چگونگی شناخت مخاطبان، انتخاب پیام، نحوه طراحی موضوع، جمع آوری محتوا و چینش سخنرانی می پردازد؛ اموری که به عنوان پایه و زیرساخت سخنرانی، بسیار مهم به نظر می رسد و نقشی حیاتی در موفقیت سخنرانان دینی ایفا می کند.
امید است این تلاش ناچیز در تدوین سلسه مباحث روش سخنرانی دینی، با نظر و عنایت ویژه حضرت ولی عصر(عج) موجب تبلیغ هر چه بهتر اسلام ناب محمدی(ص) و زمینه ساز ظهور امام زمان(عج) شود. ان شاء الله
در پایان متولیانِ برخود لازم می دانند از استادان بزرگوار، حجت الاسلام علیرضا پناهیان، حجت الاسلام محمدرضا برادران، حجت الاسلام مهدی ماندگار و علمدار روایتگری حجت الاسلام عبدالله ضابط که با زحمات خود سهم بسزایی در به ثمر رسیدن این مجموعه داشته اند، کمال تشکر و قدردانی داشته باشد.

پژوهشکده خطابه موسسه امیر بیان

نمودار کلی این بخش



متن پیش ِرو در نگاهی کلی

۱. منظور از مخاطب شناسی، شناخت ویژگی های روحی ـ روانی مخاطب اعم از سن، گروه یا صنف اجتماعی و منطقه جغرافیایی است.
۲. هدف مخاطب شناسی گزینش پیام های مناسب، تعیین راهبردها و تشخیص خط قرمزهاست.
۳. انواع مخاطب شناسی که سخنران باید مد نظر داشته باشد: مخاطب شناسی روان شناختی، مردم شناختی و جامعه شناختی.
۴. منظور از مخاطب شناسی روان شناختی در اینجا، روان شناسی رشد است (شامل چهار مرحله نوجوانی جوانی میان سالی و پیری). ویژگی های این دوره ها از منابع اسلامی و کتب روان شناسی استخراج شده است.
۵. ویژگی های هریک از مراحل چهارگانه عبارت اند از:
نوجوانی: بلوغ، بیداری غریزه جنسی و توجه به جنس مخالف، بحران هویت، خطرآفرینی، رسیدگی بیش از حد به وضع ظاهری، لجبازی و...؛
جوانی: استقلال طلبی، توجه به جنس مخالف و برقراری رابطه با او، نیاز به ازدواج و...؛
میان سالی: تحلیل رفتن جسم، دغدغه سروسامان دادن فرزندان و...؛
پیری: سستی و ضعف شدید، بالارفتن مخارج زندگی (فراوانی نوه ها و نتیجه ها) و....
۶. منظور از مخاطب شناسی جامعه شناختی، شناخت ویژگی های اصناف مختلف است که با آگاهی از خصوصیات گروه ها و اصنافی مثل مسجدی، هیئتی، زندانی، دانشجو، دانش آموز، کارمند، کارگر و... به دست می آید.
۷. منظور از مخاطب شناسی مردم شناختی در اینجا، شناختن ویژگی های نشئت گرفته از فرهنگ و اقلیم مناطق مختلف است که با سوالات چهارده گانه ـ که در ادامه ذکر خواهد شد ـ حاصل می شود.
مخاطب شناسی، مرحله نخست از مراحل پنج گانه تهیه سخنرانی اثرگذار و جذاب است.

کلامی از امیر بیان حضرت علی(ع)

پس از پافشاری خوارج بر شورش گری، امام علی(ع) به قرارگاهشان رفت و خطاب به آنها فرمود:

اَکلُّکمْ شَهِدَ مَعَنَا صِفِّین ؟ فَقالُوا: مِنَّا مَنْ شَهِدَ وَ مِنَّا مَنْ لَمْ یشْهَد. قالَ: فَامْتَازُوا فِرْقَتَینِ فَلْیکنْ مَنْ شَهِدَ صِفِّینَ فِرْقَه وَ مَنْ لَمْ یشْهَدْهَا فِرْقَه حتی اُکلِّمَ کلًّا مِنْکمْ بِکلَامِه .

آیا همه شما در جنگ صفین بودید؟ گفتند: بعضی بودیم و برخی حضور نداشتیم. فرمود: به دو گروه تقسیم شوید، تا متناسب با هر یک از شما سخن گویم.(۷)

مقدمه

اهمیت و ضرورت مخاطب شناسی

ممکن است این پرسش پیش آید که چرا به طور دقیق و همه جانبه به فرایند مخاطب شناسی بپردازیم؟ ما به یقین می دانیم که قرآن و احادیث برای مخاطبانمان مفیدند.(۸) پس همین که این دارو را بر مخاطب عرضه کنیم، کفایت می کند! در پاسخی کامل تر باید گفت: لَقَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ اللهِ اُسْوَه حَسَنَه لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکرَ اللهَ کثِیراً.(۹)
خدای متعال، رسول گرامی(ص) را الگویی حسنه برای بشریت معرفی می کند. از طرفی از جلوه های الگویی پیامبر عظیم الشان(ص) سیره تبلیغی ایشان است و برای تاسی به حضرت باید بدانیم سیره ایشان چگونه بوده است.
حضرت علی(ع) در نهج البلاغه، پیامبر(ص) (۱۰) را این گونه توصیف می کنند:

...طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ (۱۱) قَدْ اَحْکمَ مَرَاهِمَهُ وَ اَحْمَی مَوَاسِمَهُ یضَعُ ذَلِک حَیثُ الْحَاجَه اِلَیهِ مِنْ قُلُوبٍ عُمْی وَ آذَانٍ صُمٍّ وَ اَلْسِنَه بُکمٍ مُتَتَبِّعٌ بِدَوَائِهِ مَوَاضِعَ الْغَفْلَه وَ مَوَاطِنَ الْحَیرَه....(۱۲)
او طبیب سیاری است که با طبّ خویش، همواره در گردش است (و در جست وجوی بیماران)، مرهم هایش را کاملاً آماده ساخته و ابزارش را (به عنوان آخرین درمان به منظور داغ کردن محل زخم ها) گداخته تا در موارد نیاز استفاده کند؛ برای قلب های نابینا، گوش های ناشنوا و زبان های گنگ، و با داروی خود در جست وجوی بیماران غافل و سرگردان است.

از سوی دیگر حضرت، ایشان را «طبیب دَوّار» یعنی طبیب سیار معرفی می کند؛ اشاره به این که مانند طبیبان امروزی در گوشه مطب یا بیمارستان نمی نشیند که بیماران نزد او بیایند، بلکه برمی خیزد و وسایل دارو و درمان را با خود حمل می کند و در هر کوی و برزن و هر شهر و دیار در پی بیماران است. این، سیره همه پیامبران و امامان بوده که دانشمندان و علمای امّت نیز باید به آنها اقتدا کنند و همچون نسیم سحرگاهان به هر سو بوزند و روح تازه در کالبد مرده ها بدمند.
سپس حضرت به جامعیت درمان ایشان اشاره می کند که در ابتدا برای درمان زخم های جانکاه، انواع مرهم های شفابخش را به کار می بندد و در پایان، اگر مرهم و دارویی اثرگذار نبود. ناچار محلّ زخم را داغ می کند.(۱۳)
به این ترتیب، وظیفه «بشارت» و «انذار» را به طور کامل انجام می دهد. به تعبیر دیگر قرآنی، داروی شفابخش اوست؛ با آیات «بشارت» بر زخم های جانکاه قلوب، مرهم می نهد و با آیات «انذار»، زخم های لاعلاج را داغ می کند.(۱۴)
حضرت در جایی دیگر از نهج البلاغه به طبیب بودن خودشان تصریح می کنند:

اللهُمَّ قَدْ مَلَّتْ اَطِبَّاءُ هَذَا الدَّاءِ الدَّوِی وَ کلَّتِ [النَّزَعَه] النَّزْعَه بِاَشْطَانِ الرَّکی....(۱۵)
خدایا! طبیب این درد مرگبار به جان آمده، و آب رسان این شوره زار، ناتوان شده است.

هیچ پزشکی بدون دیدن بیمارش نسخه نمی دهد. پزشک حاذق، ابتدا با دقت و روی گشاده سخنان بیمارش را می شنود و سپس با صبر و حوصله فراوان و با تکیه بر علم و دانشش او را معاینه می کند، تا به تشخیصی هرچه صحیح تر برسد. بنابراین مخاطب شناسی بسیار ضروری است. سخنران هم برای آن که بداند چه بگوید، یا چگونه یا در چه سطحی بگوید، و به عبارت دقیق تر، چه روشی را برای انتخاب یا پردازش موضوعات و پیام ها برگزیند و از چه مدلی برای چینش سخن بهره گیرد، نیازمند آن است که مخاطب خود را به خوبی بشناسد؛ وگرنه سخنان خود را بر پایه درستی بنا نمی گذارد. چنان که شاعر می گوید:

خشت اول چون نهد معمار کج
تا ثریا می رود دیوار کج

آیا پزشک می تواند داروهای مختلف را از قبل در جعبه هایی بسته بندی کند و هر بیماری که به او مراجعه کرد یک بسته به او بدهد؛ یا باید تک تک بیماران را دقیق معاینه کرده و پس از تشخیص بیماری داروی مناسب را تجویز کند؟
باید بدانیم در دوران قبل از انقلاب که با کمبود پزشک مواجه بودیم، پزشکانی از کشورهای دیگر در کشور ما طبابت می کردند. چون تعداد بیماران زیاد بود، برخی پزشکان نسخه هایی را از شب قبل آماده می کردند و روز بعد که مراجعان زیاد می شدند و فرصت نوشتن نسخه نبود، پزشک بر اساس بیماری های افراد، نسخه های از قبل نوشته شده را به آنها می داد تا مصرف کنند. حال سوال اینجاست که حتی اگر همه بیماران یک بیماری واحد داشته باشند، مثلا سرماخوردگی، آیا همه آنها از یک مزاج واحد برخوردارند؟ همه آنها در یک سن قرار دارند؟ شدت و ضعف عفونت و بیماری آنها یکسان است؟ آیا مریض غیر از سرماخوردگی بیماری دیگری دارد یا نه؟... چرا به همه آن ها یک نسخه واحد داده می شد؟ آیا این روش درست است؟ یا پزشک باید اول بیمار را کاملا معاینه کند، سوالاتی بپرسد و بیماری و شدت و ضعف آن را تشخیص دهد و بعد دارو تجویز کند؟
متاسفانه برخی مبلغان، به علت ضعف آگاهی یا بی توجهی به اهمیت مخاطب شناسی، قبل از شناخت دقیق مخاطب، اقدام به آماده سازی سخنرانی به شیوه های غلط می کنند.
انواع شیوه های متداول تهیه سخنرانی، میان برخی طلاب:

ـ استفاده از سخنرانی های مکتوب گذشتگان؛
ـ اجرای سخنرانی های سخنرانان مشهور کشور؛
ـ جمع آوری مواد متنوع (آیه، روایت، داستان، شعر، احکام و...) حول موضوعات مختلف.

یعنی منبرهایی را که قبلا سخنرانان دیگری برای مخاطبان خود ساخته و پرداخته اند، عینا در فضاهای دیگر اجرا می کنیم یا منبرهایی را در موضوعاتی خاص، بی توجه به این نکته که این منبر مربوط به کدام مخاطب است، از قبل آماده می سازیم.
در پاسخ این پرسش که آیا سخنران در موضوعات عمومی به چنین مخاطب شناسی دقیقی نیاز دارد، باید گفت که بله. برای مثال، در این که بیشتر مخاطبان در موضوعات عمومی مثل «نماز مقبول» مشکل دارند بحثی نیست، ولی این موضوع را نمی توان برای مخاطب دبیرستانی یا دانشجو به طور یکسان بیان کرد؛ بلکه باید به هریک به گونه ای متفاوت با دیگری پرداخته شود. افزون بر این، حتی مخاطبان دبیرستانی شهرهای مختلف با هم تفاوت دارند. بر این اساس، سخنرانی های با موضوع واحد نیز ازحیث روش متفاوت هستند. در تایید اهمیت همین مطلب، خطیب و اسلام شناسی مانند مقام معظم رهبریحفظه الله این گونه تذکر می دهند:

آنچه من امروز می خواهم عرض کنم، تذکر مطلبی درباره چگونگی این تبلیغ است؛ به خصوص در برهه حاضر، زمان و دوران کنونی انقلاب ما. آن نکته این است که در تبلیغ، باید دو چیز را با حد اکثر اهتمام مورد توجه قرار داد: یکی گزینش مخاطب و دیگری گزینش محتوا.
مخاطب ممکن است قشرهای مختلفی از مردم باشند. وقتی انسان در جمعی مشغول صحبت می شود، اگر بداند مخاطب او کیست و مخاطب خود را انتخاب کند و آن مخاطب را مورد نظر قرار دهد، طبعاً محتوا را هم به تبع انتخابِ مخاطب، به تناسب نیاز او انتخاب خواهد کرد. پس این دو، مرتبط و متّصل به یکدیگر است.(۱۶)

دعوت هر گروه، شرایط و بیان خاصی را می طلبد؛ چنان که امر به معروف و نهی از منکر درباره افراد در موقعیت های مختلف متفاوت است. امام سجاد(ع) می فرمایند:

وَ اَمَّا حَقُّ الْمُسْتَنْصحِ فاِنَّ حَقَّهُ اَنْ تُوَدِّی اِلَیهِ النَّصِیحَه عَلَی الْحَقِّ الَّذِی تَرَی لَهُ اَنَّهُ یحْمِلُ وَ تَخْرُجَ الْمَخْرَجَ الَّذِی یلِینُ عَلَی مَسَامِعِهِ وَ تُکلِّمَهُ مِنَ الْکلَامِ بِمَا یطِیقُهُ عَقْلُهُ فَاِنَّ لِکلِّ عَقْلٍ طَبَقَه مِنَ الْکلَامِ یعْرِفُهُ وَ یجْتَنِبُه .(۱۷)
و اما حق اندرزجوی تو این است که تا بدان جا که سزاوار اوست و تاب می آورد، پندش دهی و آن گونه سخن گویی که به گوشش نیکو آید و توان فهمش را داشته باشد؛ زیرا هر عقلی شایسته نوعی از سخن است که آن را بفهمد و متوجه شود.(۱۸)

برای مثال، غبار را می توان با تکان دادن دست از بین برد؛ اما دوده حمام را باید با فوت کردن زدود و اگر با دست اقدام به محو دوده کنیم، هم دست سیاه می شود و هم دوده بر لباس پخش می شود. شکل مبارزه با مفاسد و آلودگی های محیط نیز نسبت به افراد و اوضاع فرق می کند.(۱۹)
امام صادق(ع) می فرمایند:

مَا کلَّمَ رَسُولُ اللهِ(ص) الْعِبَادَ بِکنْهِ عَقْلِهِ قَطُّ و قَالَ رَسُولُ اللهِ(ص) اِنَّا مَعَاشِرَ الْاَنْبِیاءِ اُمِرْنَا اَنْ نُکلِّمَ النَّاسَ عَلَی قَدْرِ عُقُولِهِم .(۲۰)
هیچ گاه پیغمبر با مردم از عمق عقل خویش سخن نگفت؛ بلکه می فرمود: ما گروه پیغمبران ماموریم که با مردم به اندازه عقل خودشان سخن بگوییم.

در این بیان نیز حضرت اشاره می کنند که میزان درک و فهم مخاطب، عنصر تعیین کننده ای در همراهی او با مربی و معلم است؛ و این محقق نمی شود، مگر این که مربی و سخنران تصور درستی از ویژگی های مخاطب خود داشته باشد تا بتواند او را بهتر بشناسد و طبق استعداد، فهم و نیاز او، ارشاد و راهنمایی کند.
بنابراین، اولین مرحله در تبلیغ، شناخت ویژگی های مخاطب است؛ تا مطلب و محتوای درخور، به صورتی روشمند و متناسب با این ویژگی ها، به او القا شود.

درس اول: مخاطب شناسی روان شناختی (۱)

اهداف آموزشی

از دانش آموخته انتظار می رود:

مخاطب نوجوان را دقیقاً بشناسد:

۱. علت رفتار های خاص او را تشخیص داده و نیاز های او را به طور دقیق شناسایی کند.
۲. توانمندی استخراج پیام ها و موضوعات متناسب با نوجوان را به دست آورد.
۳. حسّاسیت های مخاطب نوجوان را تشخیص دهد و از پا گذاردن بر خطوط قرمز او بپرهیزد.

جایگاه درس در این فصل



کلامی از امیر بیان حضرت علی(ع)

وَ رَاَیتُ حَیثُ عَنَانِی مِنْ اَمْرِک مَا یعْنِی الْوَالِدَ الشَّفِیقَ وَ اَجْمَعْتُ عَلَیهِ مِنْ اَدَبِک اَنْ یکونَ ذَلِک وَ اَنْتَ مُقْبِلُ الْعُمُرِ وَ مُقْتَبَلُ الدَّهْرِ ذُو نِیه سَلِیمَه وَ نَفْسٍ صَافِیه وَ اَنْ اَبْتَدِئَک بِتَعْلِیمِ کتَابِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ تَاْوِیلِهِ وَ شَرَائِعِ الْاِسْلَامِ وَ اَحْکامِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ لَا اُجَاوِزُ ذَلِک بِک اِلَی غَیرِه .(۲۱)
چون به امورت همانند پدری مهربان عنایت داشتم، و قصد ادب آموزی تو را در خاطر می گذراندم، مصلحت دیدم تو را با این روش تربیت کنم؛ زیرا در عنفوان جوانی، و در ابتدای زندگی هستی، و تو را نیتی سالم، و باطنی پاک است. رایم بر این شد که ابتدا کتاب خدا و تاویلش را به تو بیاموزم، و قوانین و احکام اسلام و حلال و حرامش را به تو تعلیم دهم، و به غیر آن توجّه ننمایم.

تعریف «مخاطب شناسی»

مخاطب شناسی یعنی علم به ویژگی های روحی، روانی و جنسیتی مخاطب با توجه به رده سنی، گروه اجتماعی و منطقه زندگی او.
در کتاب های مختلف، به شکل های گوناگونی به بحث مخاطب شناسی پرداخته شده است؛ اما از حیث خطابه و سخنرانی، به نظر می رسد انجام دادن سه نوع مخاطب شناسی برای آماده کردن هر منبری لازم و ضروری است. درواقع وقتی قصد داریم مخاطب شناسی کنیم، مخاطب ما از سه جنبه قابل بررسی است که عبارت اند از:

۱. مخاطب شناسی روان شناختی؛
۲. مخاطب شناسی جامعه شناختی؛
۳. مخاطب شناسی مردم شناختی.

در درس های آینده به این سه نوع مخاطب شناسی خواهیم پرداخت. اما قبل از آن، لازم است به کاربردهای مخاطب شناسی اشاره کنیم.

کاربردهای مخاطب شناسی

۱. به دست آوردن پیام؛
۲. تعیین راهبرد؛
۳. مشخص کردن خطوط قرمز.

انجام دقیق فرایند مخاطب شناسی در سه حوزه روان شناختی، مردم شناختی و جامعه شناختی، مقدمه امر مهم و حساس انتخاب پیام و موضوع، تشخیص راهبردها و خط قرمزهاست. آن قطعه از دین که همچون دارویی شفابخش یا بازویی توانمند دردها را درمان می کند و استعدادها را پرواز می دهد، پیام است. آن مهارتی که چگونه گفتن را می آموزد و مسیر ورود به جان مخاطب را نشان می دهد، راهبرد، و آنچه نباید گفته شود، خط قرمز است. درواقع ما با طی کردن فرایند فوق، می توانیم بفهمیم که چه بگوییم، چه نگوییم و چگونه بگوییم.
مراد از انتخاب پیام ها با مخاطب شناسی، این است که دریابیم چه پیامی برای «این مخاطب» مطلوب است. شاید بشود در یک سخنرانی ده پیام مطرح کرد؛ اما در سخنرانی اثرگذار بیان حداکثر سه پیام، مطلوب است، زیرا رسالت پیام، درمان گری و تعالی بخشی مخاطب است.

روش انتخاب پیام

برای انتخاب پیام، ابتدا باید ویژگی های خاص مخاطب را تجزیه و تحلیل، تا آسیب ها و زمینه های رشدی را که نشئت گرفته از این ویژگی هاست، استخراج کرد. سپس با توجه به منابع دینی، پیامی برگزیده شود که بتواند آسیب های مخاطب را از بین ببرد و زمینه های رشد را در مخاطب پرورش دهد.
هر پیامی لزوما باید سه ویژگی داشته باشد:

۱. جزئی باشد؛
۲. با ویژگی های مخاطب تناسب حداکثری داشته باشد؛
۳. درمان گر یا تعالی بخش باشد.

مثال

برای روشن شدن منظور از جزئی بودن پیام و روند جزئی سازی پیام ها، توجه شما را به دو مثال زیر جلب می کنیم.
مخاطب: مسجدی
روند از کلی به جزئی:

مثال اول:
گام اول: یافتن پیام، مثل همسرداری در اسلام.
گام دوم: محدود کردن دایره شمول پیام، مثل حقوق زن و شوهر نسبت به یکدیگر.
گام سوم: جزئی تر کردن، پیام مثل حق اطاعت زن از شوهر.

الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللهُ بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ بِما اَنْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ....(۲۲)

مثال دوم:
۱. تربیت فرزند در اسلام.
۲. حقوق فرزندان بر پدر و مادر.
۳. حق تعلیم قرآن به فرزند بر پدر.

قَالَ رَسُولُ اللهِ(ص): «حَقُ الْوَلَدِ عَلَی وَالِدِهِ اِذَا کانَ ذَکراً اَنْ یسْتَفْرِهَ اُمَّهُ وَ یسْتَحْسِنَ اسْمَهُ وَ یعَلِّمَهُ کتَابَ اللهِ». (۲۳)

اما کلام آخر:

«امیر بیان بودن یعنی ما بدانیم کجا حرف می زنیم؛ چقدر باید حرف بزنیم؛ با چه کسی و برای چه حرف بزنیم. آن که خوب حرف می زند و حرف خوب می زند و به جا و به اندازه با مخاطبش حرف می زند، امیر کلام [است]».(۲۴)

ضرورت مخاطب شناسی روان شناختی

انسان ها در سنین مختلف، روحیات متفاوتی دارند که باعث می شود نوع رفتار با آن ها نیز تغییر کند. در روایات فراوانی به روحیات مختلف افراد ـ که ناشی از سن و سال آن هاست ـ اشاره شده است. بسیاری اوقات، بی توجهی سخنران به این تفاوت ها ـ که در ادامه به تفصیل خواهد آمد ـ باعث بی میلی مخاطب در گوش دادن می شود؛ بلکه بسیار اتفاق می افتد که خطاب های سخنران، نتیجه معکوس می دهد و افراد را از دین و دیانت جدا می کند؛ زیرا سخنران، بی توجه به ویژگی های حساس روحی ـ روانی مخاطب و بی هیچ قاعده و روشی، هر آنچه را به زعم خویش صحیح می انگاشته، گفته است. در بیان خطر این عمل غیرتخصصی، خداوند حکیم هشدار داده:

مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیرِ نَفْسٍ اَوْ فَسَادٍ فِی الْاَرْضِ فَکاَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا وَمَنْ اَحْیاهَا فَکاَنَّمَا اَحْیا النَّاسَ جَمِیعًا.(۲۵)
هر کس نفسی را ـ جز به قصاص قتل، یا [به کیفر] فسادی در زمین ـ بکشد، چنان است که گویی همه مردم را کشته باشد و هر کس، نفسی را زنده بدارد، چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است.

در تفسیر این آیه امام صادق(ع) فرمودند:

مَنْ اَخْرَجَهَا مِنْ ضَلَالَه اِلَی هُدًی فَقَدْ اَحْیاهَا وَ مَنْ اَخْرَجَهَا مِنْ هُدًی اِلَی ضَلَالٍ فَقَدْ قَتَلَهَا.(۲۶)
هر کس نفس منحرفی را هدایت کند، او را زنده کرده است و هر کس، دیگری را منحرف کند، او را کشته است.

بنابراین بر هر مبلّغی لازم است بر آشنایی با ویژگی های سِنی و جنسیتی مخاطبانش همت گمارد و در مسیر انتقال معارف ناب اسلام این ویژگی ها را مدّ نظر قرار دهد.
برای دستیابی به ویژگی های فکری، احساسی و رفتاری مخاطبان در سنین مختلف، علاوه بر قرآن و منابع روایی، از تحقیقات میدانی نیز می توان بهره گرفت. این کار، به شکل گسترده ای در روان شناسی رشد ـ که زیرمجموعه علم روان شناسی است ـ صورت گرفته است. به طور کلی روان شناسی رشد، سه هدف را دنبال می کند:

۱. درک تغییرات همگانی ناشی از سن نوجوانی، جوانی، میان سالی و کهن سالی؛
۲. توضیح تفاوت های فردی در رفتار؛
۳. بررسی تاثیرات زمینه ای و مربوط به موقعیت در رشد و تکامل.(۲۷)

از حیث ویژگی ها(۲۸) مخاطب شناسی روان شناختی را می توان به دو دسته تقسیم کرد:
ویژگی های سِنی و جنسیتی.

نوجوان

تعریف دوره نوجوانی(۲۹)

نوجوانی، دوره ای از زندگی فرد است که از پایان کودکی شروع می شود و تا آغاز بزرگ سالی ادامه دارد. این دوره را با تغییراتی که ازحیث فیزیولوژیکی در فرد روی می دهد، می شناسند. این تغییرات، با بسیاری از حالات عاطفی و رفتاری در فرد همراه بوده، مهم ترین نشانه آن، بلوغ شرعی است.
از مطالب درخور توجه این که دوران نوجوانی را نمی توان کاملاً تفکیک شده از دوران جوانی فرض کرد؛ بلکه همان طور که از کلمه نوجوان هم پیداست، نوجوان، جوانی است نورس؛ مثل میوه های نوبر، که همان میوه روزهای آینده اند؛ با اندکی تفاوت.
او به تازگی کودکی را پشت سر گذارده و وارد دورانی کاملاً متفاوت شده است؛ دورانی بسیار مهم و سرنوشت ساز که به سبب تازگی اش ویژگی هایی دارد که برخی باید معتدل شوند، بعضی پرورش یابند و تعدادی هم اصلاح شوند.
در ادبیات روایات، کودک با لفظ «صبی» یا «صغیر» یا «طفل»، و نونهالان با لفظ «غلام» یا «حدث»، مرحله نوجوانی با لفظ «بلوغ احتلام»، و جوان با لفظ «شابّ» مشخص شده است.
نوجوانی را نمی توان به سنین خاصی محدود کرد؛ زیرا بر حسب افراد و جوامع، متفاوت است. شروع نوجوانی را که همواره با بلوغ جنسی همراه است، تقریباً با قاطعیت بیشتری می توان تعیین کرد؛ اما پایان آن را بر حسب موقعیت های فرهنگی و محیطی نمی توان در جوامع، یکسان دانست. ازاین رو برای پرهیز از ابهام، سنین سیزده تا هجده سال را سنین نوجوانی می نامند. گفتنی است که برخی، حد نهایی آن را تا ۲۲ سالگی هم گفته اند.
معمولاً دختران، حدود سه الی چهار سال زودتر به بلوغ می رسند و این دوره را یک تا دو سال زودتر می گذرانند؛ ازاین رو برای آنان می توان سنین بلوغ را حوالی نُه تا پانزده سالگی برشمرد.
یادآوری می شود به دلیل تاثیر برخی عوامل، دوره بلوغ گاهی زودتر و گاهی دیرتر آغاز می شود. این کیفیت را به ترتیب، «بلوغ زودرس» و بلوغ «دیررس» می نامند که در مباحث آینده، به آن عوامل و کیفیت پیدایش این پدیده ها اشاره خواهیم کرد.
در نگرشی کلی مشاهده می شود که در ۱۵۰ سال اخیر، سن بلوغ در جوامع مختلف کاهش یافته است. مثلاً سن بلوغ در اروپا کاهشی معادل چهار سال و در کشور های توسعه یافته در یک قرن اخیر، کاهشی معادل دو تا سه سال را نشان می دهد.(۳۰)
تغییر و تحول رشد در دوره های گوناگون و همچنین تقسیم بندی سنی این دوره ها، بر حسب آن که از چه دیدگاهی و بر اساس کدام زمینه های روان شناختی، تربیتی و اجتماعی صورت گیرد، می تواند شکل های مختلفی داشته باشد. در آثار علمی روان شناسی رشد، تقسیم بندی های گوناگونی وجود دارد که دارای شباهت ها و تفاو ت هایی اند.
آخرین آثار روان شناسی رشد، مانند شافر ۱۹۹۶؛ پاپالیا و اُلدوز ۱۹۹۵و ۱۹۹۲؛ هافمن، پاریس و هال ۱۹۹۶؛ کول و کول ۱۹۹۳؛ و بوکاتکو و داهلر،۱۹۹۲ با توجه به جوانب مختلف رشد (زیستی، شناختی، روانی و رفتاری) و با ملاحظه اصلی ترین وجوه تشابه و تفاوت رشد روانی در سنین مختلف و نمود های آن در دوره های زندگی، تقسیم بندی زیر را به عمل آورده اند(۳۱):



حال با توجه به این مطلب به ویژگی های نوجوانی می پردازیم:

ویژگی های نوجوانی

۱. انتقال از کودکی

در این سن فرد نه به طور کامل کودک است، نه جوان. گاهی هنگام بازی به او می گویند که تو دیگر بزرگ شده ای و بازی از آن بچه هاست؛ ولی تا می خواهد سخنی بگوید و ابراز نظر کند یا کار جدی انجام دهد، به او می گویند تو هنوز بچه ای! او نمی داند که بالاخره بزرگ شده است یا هنوز در دوران کودکی به سر می برد. رویارویی با این دوگانگی او را با مشکلاتی چون کاهش اعتمادبه نفس روبه رو می کند. وظیفه سخنران این است که با تتبّعی دقیق و عمیق در منابع دینی، پیام های مورد نیاز او را بیابد و با بیانی درمانگر، روح خسته اش را التیام بخشد.

مستند علمی:

نوجوانی، دوره انتقال از وابستگی کودکی به استقلال و مسئولیت پذیری جوانی و بزرگ سالی است. در این دوره، نوجوان با دو مسئله اساسی درگیر است:

ـ بازنگری و بازسازی ارتباط با والدین و بزرگ سالان و جامعه.
ـ بازشناسی و بازسازی خود در مقام فردی مستقل.

رفتار فرد در این دوره، گاه کودکانه و گاه همانند بزرگ سالان است. در طول این دوره، معمولاً تعارض بین این دو نقش در فرد مشاهده می شود. در کتاب های روان شناسی رشد، به طور مبسوط به ویژگی های فیزیولوژی و تغییرات جسمی و روحی نوجوانان پرداخته شده است.(۳۲)
ما با شناخت صحیح و دقیق از مخاطبان در این سن می توانیم پیام هایی از دین را که او لازم دارد، انتخاب و به وی منتقل کنیم.

توجه به این ویژگی در بیان امام خمینی(ره)

... نگویید که شما را ـ خدای نخواسته ـ به حساب نیاورده اند. شما عزیزان ما هستید. شما خزائن این مملکت برای دوره های آتی هستید. ما به شما افتخار می کنیم که این طور شور و شعف دارید در امور اجتماعی خودتان، در امور سیاسی خودتان، و ما از شما معذرت می خواهیم که یک همچو [منعی ] را به حسب التزاماتی که هست و به حسب مصالحی که بوده است، این مسئله واقع شده است. شما نگران نباشید. شما در این نهضت شرکت داشتید؛ شما هم خون دادید، شما هم در این نهضت تظاهرات کردید، فریاد زدید؛ سهیم هستید در این نهضت مقدس. این نهضت مال شماست؛ بلکه باید بگوییم که این کودک های کوچک یا این بچه هایی که به سن بلوغ نرسیده اند یا کم سن هستند، اینها سهمشان بیشتر است! برای این که این کودکان عزیز با ضعف بنیه ای که دارند و با این که کوچک هستند، ضعیف هستند مع ذلک در این نهضت شرکت کرده اند؛ پا به پای بزرگ سالان در این نهضت شرکت کرده اند و پا به پای بزرگ سالان نهضت را به پیش برده اند. سهم شما بیشتر از دیگران است. من امید دارم به شما؛ امید من به شما جوانان است، امید من به شما دبستانی هاست، امید من به شماست که ان شاء الله مقدرات کشور ما بعد از این در دست شماها باشد و شماها وارث این کشور باشید. خداوند شما را ان شاء الله سلامت، عزت، سعادت عنایت کند؛ و ان شاء الله در سال های آتی اگر امور اجتماعی باشد شماها هم شریک هستید، نگران نباشید؛ که ما همان طوری که نظر به بزرگسال ها داریم، به شماها نظر داریم و عواطف ما نسبت به شماها بیشتر باید باشد. از خداوند تعالی سعادت همه شما را خواستارم. سلام و درود بر همه شما.(۳۳)

پیام های متناسب با این ویژگی:

فراگیری قرآن مجید و حفظ آن
شاید اگر دوران نوجوانی به اتمام برسد، دیگر کمتر فرصتی برای فراگیری و حفظ کلام الله مجید پیدا شود. پس از گذار از دوران کودکی زمان آن رسیده است که نوجوان، قلب و ذهنش را به فراگیری کلام الله مجید مشغول کند. پیام حفظ قرآن و انس با آن برای نوجوانان، پیامی ضروری، بسیار جذاب و کاربردی است. ازلحاظ علمی و تجربی نیز ثابت شده که پذیرش این پیام در این سن، آسان است.

وَ رَاَیتُ حَیثُ عَنَانِی مِنْ اَمْرِک مَا یعْنِی الْوَالِدَ الشَّفِیقَ وَ اَجْمَعْتُ عَلَیهِ مِنْ اَدَبِک اَنْ یکونَ ذَلِک وَ اَنْتَ مُقْبِلُ الْعُمُرِ وَ مُقْتَبَلُ الدَّهْرِ ذُو نِیه سَلِیمَه وَ نَفْسٍ صَافِیه وَ اَنْ اَبْتَدِئَک بِتَعْلِیمِ کتَابِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَاْوِیلِهِ وَ شَرَائِعِ الْاِسْلَامِ وَ اَحْکامِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ لَا اُجَاوِزُ ذَلِک بِک اِلَی غَیرِه .(۳۴)
چون به امورَت همانند پدری مهربان عنایت داشتم، و قصد ادب آموزی تو را در خاطر می گذراندم، مصلحت دیدم تو را با این روش تربیت کنم؛ زیرا در عنفوان جوانی، و در ابتدای زندگی هستی، و تو را نیتی سالم، و باطنی پاک است. رایم بر این شد که ابتدا کتاب خدا و تاویلش را به تو بیاموزم، و قوانین و احکام اسلام و حلال و حرامش را به تو تعلیم دهم، و به غیر آن توجّه ننمایم.(۳۵)

تبیین زیبای سن تکلیف و بیان تکالیف
در این دوره، نوجوان ها به سن تکلیف می رسند و باید بدانند که موقع بندگی و تکالیف الهی است. صحبت از فلسفه تکلیف، فسلفه برخی احکام و بیان شیرین احکام مبتلا به این سن، از دسته پیام های مناسب این سن است؛ چنان که امیر بیان حضرت علی(ع) نیز در نامه ۳۱ نهج البلاغه، بر لزوم بیان آن در مقطع نوجوانی تاکید دارند.(۳۶)
نوجوان در مواجهه با دیگران که یا به او می گویند تو هنوز کوچکی یا می گویند تو دیگر بزرگ شدی، دچار سرخوردگی می شود و اعتماد به نفسش به شدت کاهش می یابد. سخنران آگاه با تشخیص به موقع این مسئله، با استفاده از پیامی که از متن دین به دست می آورد، شروع به درمانگری می کند و این حقیقت را به او متذکر می شود که نگاه دیگران در مقابل نگاه خداوند هیچ ارزشی ندارد. سخنران به او می گوید وقتی خداوند تو را شایسته حضور در بارگاهش دانسته است، تحقیر دیگران چه اهمیتی دارد؛ تو در پیشگاه خداوند آن قدر بزرگ شده ای که مسئولیت بنده بودن را بر گردنت نهاده و تو را با انجام تکالیف، خطاب قرار داده است. با این مقدمه، پیام تکلیف و وظایفی که با بلوغ بر عهده بنده های خدا گذاشته می شود، تبیین می شود.
پرسش: دانش آموخته گرامی به نظر شما با توجه به ویژگی فوق، دادن چه پیام هایی برای نوجوان اولویت دارد؟ با مراجعه به آیات و روایات و تفکّر درباره ویژگی مذکور، دو مورد مثال بزنید.

نظرات کاربران درباره کتاب شیوه آماده‌سازی سخنرانی دینی