فیدیبو نماینده قانونی انتشارات کتاب‌سرا و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب یادداشت‌های علم

کتاب یادداشت‌های علم
جلد اول

نسخه الکترونیک کتاب یادداشت‌های علم به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب یادداشت‌های علم

یادداشتهای امیراسدالّله علم از ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۶ را می‌توان به عبارتی فصلی از زندگی روزانه محمّدرضاشاه پهلوی و طرز فکر و نگرش سیاسی و اجتماعی او در این دوره دانست. این یادداشتها از هنگامی آغاز می‌شوند که شاه به پرقدرت‌ترین مرحله زندگی سیاسی خود رسیده است. رقیبان سیاسی او یا مرده‌اند یا دیگر از صحنه بیرون رفته‌اند. نمایندگان پارلمان نیک می‌دانند که از سوی دستگاه شاه دست‌چین شده‌اند و باید تنها به او سرسپردگی داشته باشند. در نتیجه در مورد مسائلی مانند انتخاب نخست‌وزیر و وزیران، بودجه، سیاست خارجی و دفاعی، نقش آنان چیزی مگر صحّه‌گذاردن بر تصمیمهای شاه و تکنوکراتهای او نیست. از ۱۳۴۱ ( ۱۹۶۲ ) به بعد، سیاست خارجی، دفاعی و مسائل نفتی را شاه شخصا سرپرستی می‌کند و متصدّیان امر مستقیم به او گزارش می‌دهند و از او دستور می‌گیرند. سران، سیاستمداران و سفیران کشورهای بزرگ و یا مهمّ از نظر ایران، می‌دانند که مسائل اصلی را باید با شاه در میان نهند و تماس با وزارت خارجه یا دستگاههای دیگر سودی ندارد. به این ترتیب شاه، کانون اصلی تدوین سیاست کشور در همه زمینه‌ ها می‌شود و قدرتی بی‌سابقه به دست می‌آورد.

ادامه...
  • ناشر انتشارات کتاب‌سرا
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 3.86 مگابایت
  • تعداد صفحات ۴۱۸ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب یادداشت‌های علم

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



دیباچه ویراستار

یادداشتهای امیراسدالّله علم از ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۶ را می توان به عبارتی فصلی از زندگی روزانه محمّدرضاشاه پهلوی و طرز فکر و نگرش سیاسی و اجتماعی او در این دوره دانست. این یادداشتها از هنگامی آغاز می شوند که شاه به پرقدرت ترین مرحله زندگی سیاسی خود رسیده است. رقیبان سیاسی او یا مرده اند یا دیگر از صحنه بیرون رفته اند. نمایندگان پارلمان نیک می دانند که از سوی دستگاه شاه دست چین شده اند و باید تنها به او سرسپردگی داشته باشند. در نتیجه در مورد مسائلی مانند انتخاب نخست وزیر و وزیران، بودجه، سیاست خارجی و دفاعی، نقش آنان چیزی مگر صحّه گذاردن بر تصمیمهای شاه و تکنوکراتهای او نیست.
از ۱۳۴۱ ( ۱۹۶۲ ) به بعد، سیاست خارجی، دفاعی و مسائل نفتی را شاه شخصا سرپرستی می کند و متصدّیان امر مستقیم به او گزارش می دهند و از او دستور می گیرند. سران، سیاستمداران و سفیران کشورهای بزرگ و یا مهمّ از نظر ایران، می دانند که مسائل اصلی را باید با شاه در میان نهند و تماس با وزارت خارجه یا دستگاههای دیگر سودی ندارد. به این ترتیب شاه، کانون اصلی تدوین سیاست کشور در همه زمینه ها می شود و قدرتی بی سابقه به دست می آورد.
در چنین شرایطی شاه نیازمند دستیاری است که دستورهای او را ابلاغ و تا اندازه ای اجرای آنها را نظارت کند. با مقامهای خارجی در تماس باشد و نکاتی را که خود نمی خواهد به زبان آورد، این دستیار به خارجیان بگوید، در داخل کشور از نفوذ کلام و اعتبار اجتماعی بهره مند باشد و بتواند کارهایی را که شاه به او ارجاع می کند با قاطعیت به انجام برساند. در آذرماه ۱۳۴۵ (دسامبر ۱۹۶۶) شاه مرد دلخواه خود را برای چنین شغل حساسی می یابد و امیراسدالّله علم را که سالها از نزدیکان وفادار و در سالهای سرنوشت ساز ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ (۱۹۶۲ تا ۱۹۶۴) نخست وزیر او بوده است به وزارت دربار می گمارد.
از آن جا که علم سالها رئیس املاک سلطنتی و برای مدّتی نیز رئیس بنیاد پهلوی بود، از نزدیک به وضع دربار آشنایی دارد. از این گذشته محرم شاه بود و تا آن جایی که شاه ظنین به همه چیز و همه کس، می تواند به کسی اعتماد کند، علم از این اعتماد برخوردار است. در نتیجه علم در همه جنبه های زندگی شاه و روابط او با خانواده و نزدیکانش به نحوی دخالت دارد. هربار که شاه از اعضای خانواده اش ناراحت می شود، با علم درد دل می کند و احیانا از او نظر می خواهد یا به او دستور می دهد مساله را به صورتی که دلخواه شاه است حل کند. در مورد دخترش شهناز که از همسر اوّلش فوزیه دارد و رفتارش شاه را آزار می دهد، همه اختیارها را به علم واگذار و او را قیم دخترش می کند.
علم هر بامداد پیش از هر کس شرفیاب می شود و پس از آن نیز چندین بار هر روز با شاه گفت وگوی تلفنی یا نامه نگاری دارد و اغلب هنگام ناهار و به ویژه شام سرمیز شاه است. بعدازظهرهایی که شاه می خواهد برنامه استراحت خصوصی داشته و به اصطلاح معمول میان خودشان به "گردش" برود، باز ترجیح می دهد علم همراه او باشد. به این ترتیب علم روزی چند ساعت یا نزد شاه یا با او در تماس است و در واقع همه زندگی علم را شاه پر می کند.
علم این بار مسئولیت سنگین را از ته دل می پذیرد، چرا که به شاه اعتقادی استوار دارد و او را برای میهن خود جایگزین ناپذیر می داند. باور او این است که شاهد یکی از چشمگیرترین دورانهای تاریخ ایران است و دریغ می داند که آن چه را می بیند و می شنود یادداشت نکند و برای آیندگان نقل ننماید. ولی با همه نزدیکی اش به شاه جانب احتیاط را نگاه می دارد و او را از نیت خود درباره نوشتن یادداشت روزانه و نگهداری رونوشت مدرکهای مهمّ آگاه و کسب اجازه می کند. علم همیشه بیم داشته است مبادا این یادداشتها به نحوی به دست رقیبانش بیافتد و برای او دردسر ایجاد کند. به همین دلیل گاهی بعضی موضوعها را در پرده می گوید، یا اگر خیلی حسّاس باشد تنها به اشاره مبهمی بسنده می کند. در بسیاری از موردها که از گفتار یا کردار شاه انتقاد می کند، در پایان جمله ای در مدح شاه و این که او بهتر از هر کس صلاح خود و کشور را می داند می گذارد و به این سان تا اندازه ای از گزندگی خرده گیری می کاهد. پس از چندی اصولاً بهتر می بیند این یادداشتها را در ایران نگاه ندارد و هر چند ماه یکبار حاصل کار خود را به سویس می برد و در بانکی نگاه می دارد.
با آن که در سال ۱۳۵۰ (۱۹۷۲-۱۹۷۱)که مصادف با جشنهای دوهزار و پانصد سال شاهنشاهی ایران و برگزارنده اصلی آن علم است،(۱) چیزی بر کاغذ نمی آورد و با آن که گاهی نیز به علّت سفر یا بیماری یا گرفتاری، فاصله ای در یادداشتها رخ می دهد، آنچه که به جای مانده است چندین هزار صفحه یادداشت و صدها رونوشت گزارشهای گوناگون و نامه های متبادل میان شاه و بلندپایگان کشورهای دیگر است. بخشهای نخستین یادداشتها در چند دفتر نوشته شده اند، ولی پس از چندی علم بهتر می بیند که آنها را روی کاغذهای جدای از یک دیگر بنویسد و بیهوده دفتر را به این سو و آن سو نکشاند. در این صورت به فرض این که چند ورقی گم شود و یا به دست دیگران بیافتد، زیان کار به مراتب کمتر است.
یادداشتهایی که در این کتاب آمده است از ۲۳ بهمن ۱۳۴۷ (۱۰ فوریه ۱۹۶۹) شروع می شود. از فحوای نوشته نخستین جلد یادداشتها برمی آید که جلد دیگری نیز پیش از آن نوشته شده بوده که متاسّفانه به بانک سپرده نشده است. در هیچ کجا نیز علم گفتگویی درباره از میان بردن آن نمی کند. می توان حدس زد که این جلد در میان کتابها و اسناد دیگر او در تهران پنهان شده و نه خود او متوجّه این فقدان شده است و نه بازماندگان او.(۲)
این یادداشتها در پایان کار توان فرسای روزانه و معمولاً میان نیمه شب و یک بامداد نوشته شده اند. علم وسواس عجیبی داشته است که مبادا این نگارش به دیر افتد و چیزی از یاد او برود. باید به پشتکار و انضباط او آفرین گفت که با همه خستگی و فشار کار، در یادداشت کردن رویدادهای روزانه کوتاهی نکرده است، به ویژه در سالهای واپسین که بیماری جانگزایی او را رفته رفته ناتوان و فرسوده می کرد. با این همه او همچنان با تب و خستگی می سازد و به نگارش یادداشتها ادامه می دهد.
حاصل کار او ارزش چنین تلاشی را داشته است و یکی از دوره های بسیار پرفراز و نشیب و سرانجام دردناک تاریخ ایران را از دیدگاه شاه، بازیگر اصلی این صحنه و اطرافیان او روشن می کند. چنین مجموعه ای در تاریخ ایران بی همتاست. این که کسی به قدرتمندترین مرد کشور تا این اندازه نزدیک باشد و هر روز چندین ساعت را با او بگذراند و مورد مشورت و اعتماد و مجری بسیاری از دستورها و محرم درددلها و رازهای زندگی خصوصی او باشد، شاید برای کسان دیگری نیز روی داده است. ولی هیچ کدام یا به چنین کاری دست نزده اند، یا چیزی با این دقّت و صمیمیت ننوشته اند و خصوصیت روحی و طرز فکر آن شخص را روشن نکرده اند.
هرچند به تدریج اسناد سیاسی دولتهای خارجی مربوط به دو دهه آغازین سلطنت شاه منتشر شده و به آشنایی رویدادهای آن دوره و نقش شاه یاری کرده اند، ولی درباره دهه پایانی نظام شاهنشاهی، به رغم کوششهای ارزنده پژوهشگرانی انگشت شمار، اطّلاعات چندانی هنوز در دست نیست.(۳) البتّه در این چند سال کتابهای فراوانی درباره شاه و ایران پیش از انقلاب نوشته شده است. بیشتر نویسندگان این کتابها، اگر خود دست اندرکار بوده اند، خواسته اند رفتار خود را توجیه کنند. اگر هم خود کاره ای نبوده اند، منبع اصلی آنان کتابها و نوشته های دیگر یا اطّلاعاتی است که از راه رسانه های گروهی می توان یافت.
کشورهایی که با ایران روابط نزدیک داشته اند، چه غربی و چه شرقی، هنوز مدارک مربوط به این دوره را آشکار نکرده اند و در داخل ایران نیز برخی از محافل رژیم کنونی تنها آن اسنادی را گلچین و منتشر ساخته اند که به گمان خودشان ارزش تبلیغاتی دارد و در این زمینه متاسفانه گاهی گزافکاری شده و با آهنگ لجن مالی هرچه مربوط به گذشته است، لابه لای چند نکته یا سند درست، مقدار هنگفتی افسانه انباشته اند. بسیاری از نکته هایی نیز که درباره این دوره گفته می شود نتیجه گیری از رویدادهای بعدی است. مثلاً چون اکنون همه می دانند شاه به بیماری سرطان درگذشت، گمان می کنند که خود می دانست به چنین بیماری دچار است، یا این که چون در سالهای واپسین حکومت خود به ظاهر گرایشی به تفویض آزادی بیشتر به مردم نشان داده بود، می انگارند که می خواسته است به تدریج پایه های رژیم را استوارتر و شرایط را برای پادشاهی ولیعهد آماده تر سازد. با خواندن این یادداشتها خوب معلوم می شود که شاه تا هنگام انقلاب، به درستی از نوع بیماری خود خبری نداشت و رژیم آینده را چیزی مگر ادامه همان شیوه حکومت خود که به نظرش خیلی هم خوب می آمد، نمی دید.
سبک نگارش علم روشن، ساده و بسیار گویاست. نوشته او طنزآمیز و پاکدلانه است. آن چه را باور داشته، بر صفحه کاغذ آورده و گاهی این کار را حتی به بهای انتقاد صریح از خود انجام داده است. یادداشتها چهارچوب یکسانی دارند: در بخش نخست دیدارهایی را که هنگام ناشتایی یا پس از آن در خانه داشته است، سپس شرفیابی بامدادی به حضور شاه و گفت و شنود با او، پس از آن کار در دفتر و دیدارها و گفت و گوهایی مهمّ را یادآور می شود. هرگاه که ناهار یا شام را در حضور شاه بوده است، نکته های مهمّ یا شیرینی را که به نظرش رسیده، نوشته است. هرگونه رویداد زندگی خود یا شاه را نیز صادقانه نقل کرده است. بخش دوم یادداشت روزانه، رویدادهای مهمّ جهان و تفسیری است که علم درباره آنها می کند و گویای طرز فکر خود او و چه بسا شاه است.
در ویرایش یادداشتها موردهای زیر حذف یا تصحیح شده اند:
ــ چند سطر آغاز یادداشت روزانه که درباره دیدارهای پیش از بیرون رفتن از خانه است و تقریبا پیوسته تکرار می شود، مگر آن که دیداری مهمّ و شایسته یادآوری باشد.
ــ گفت و گوی درباره هوا و بارندگی در آغاز هر شرفیابی. البتّه این موضوع برای کشوری که در بیشتر جاهایش ماهها قطره ای آب به زمین نمی افتد و مردمانش به اصطلاح، چشم بر آسمان دوخته اند، دارای اهمّیت ویژه ای است، ولی نقل مکرّر آن سودی ندارد.
ــ چند سطر پایان یادداشت روزانه که درباره ساعت نگارش و معمولاً از نیمه شب گذشته است.
ــ نام برخی کسان که در ایران هستند و آوردن نامشان ممکن است برای آنان موجب دردسر شود.
ــ قضاوتهای بیش از اندازه تند و بی رحمانه شاه یا علم درباره چند تن از اطرافیان شاه که با بازماندگان علم رفت و آمد دارند.
ــ مسائلی که جنبه کاملاً شخصی و خصوصی دارند و همانند چیزی است که در زندگی بسیاری مردان دیگر نیز وجود دارد و کمکی به درک تاریخ این دوره ایران نمی کند، مگر در موردهایی که نقل آن خالی از تفریح نیست.
ــ برخی اشاره های علم به گفتار و کردار پادشاهان یا مردان بزرگ سده های پیشین ایران که بیشتر افسانه است تا تاریخ، همچنین نکته هایی را که گاهی درست درنیافته است و باز هم بارها تکرار می کند مانند جمله معروف "Lʼ Etat CʼestMoi" منتسب به لویی چهاردهم، که علم پنداشته معنای آن این است که لویی چهاردهم خود را با کشورش جداناپذیر و در آن محو می داند.(۴)
ــ بخشی از خبرهای جهان که هیچ ربطی به ایران نداشته، یا درباره آنها شاه یا علم اظهار نظری نکرده اند، یا این که نقل آن ارزشی ندارد. موردهای حذف شده معمولاً با علامت نقطه چین (...)(۵) مشخص گشته است.
ــ نام کسی یا جایی از روی خستگی اشتباه نوشته شده، مثلاً به جای نلسون راکفلر نام فورد را آورده است، یا پرواز از وین به زوریخ را، پرواز از وین به اتریش نگاشته است. در تاریخ روزها نیز گاهی اشتباهاتی رخ داده است.
ــ یادداشتهای دو سال پایانی به تاریخ شاهنشاهی است که برای یک دست کردن تاریخها به هجری شمسی بازگردانده ام.(۶)
ــ بارها ناچار شده ام جمله ای را در حدّ کمینه پس و پیش و دستکاری کنم تا دریافتنی باشد، مثلاً جمله "...این مطلب را برحسب تصادف در هتلی که دکتر فلاّح بود، کارلتون تاورز، وسیله Concierge هتل فاش شده است..." به این گونه برگردانده ام "...این مطلب را برحسب تصادف [سرایدار هتل کارلتون تاورز، به دکتر فلاّح که در آن هتل اقامت داشت، گفته] است...."
ــ در میان نقل رویدادهای جهان، نکته ای را که مربوط به جریان همان روز در ایران بوده و از قلم افتاده است، یادآور می شود یا به استقلال در حاشیه صفحه می نویسد. این نکته ها را جابجا کرده و به پاراگراف اصلی آن پیوسته ام.
ــ گاهی با مقامهای داخلی یا خارجی دیدار داشته ولی موضوع مورد گفت وگو را در یادداشت روز بعد در ضمن مطلبی که در شرفیابی به عرض شاه می رساند، نقل کرده است. این گونه گفت وگوها را به جای اصلی آن بازگردانده ام.
ــ مورد دستکاری کلمه ها را با علامت [ ] روشن کرده ام. گاهی نیز کلمه هایی را که علم به زبان انگلیسی یا فرانسه نوشته است، در کمانک آورده ام. برای درک بهتر یادداشتها دو فصل مقدّماتی بر آن افزوده ام. در فصل نخستین کوشیده ام علم را به خواننده بشناسانم. در فصل دوم فضای دربار و شخصیت شاه را به ویژه با نگاه به آن چه از یادداشتها بر می آید، شرح داده ام. در این جا گفت وگو از کسانی است که سالهاست جهان را بدرود گفته اند و از دورانی سخن می رانیم که دیگر به آن صورت، برای همیشه سپری شده است. شناختن بازیگران اصلی و بافتاری که در آن رویدادهای این دوره تاریخ ایران حکایت می شود، می تواند به دریافتن ژرف تر داستان یارایی کند. از این گذشته در آغاز یادداشتهای هر سال جریانهای سیاسی و اقتصادی مهمّی را که در یادداشتها آورده شده است تشریح کرده ام تا دریافتن مطالب یادداشتها برای خوانندگان آسان تر باشد.
پس از انقلاب ایران، مخالفان شاه کوشیده اند هرچه را به رژیم پیشین بازمی گردد با بدبینی و بدگمانی تعبیر کنند و همه چیز را سیاه ببینند. از سوی دیگر برخی از هواخواهان سلطنت یا انقلابیون سرخورده ای که اکنون در حسرت گذشته هستند چیزی مگر درخشش و روشنایی در آن روزگار گمشده نمی یابند. اکثریت مردم هم درست نمی دانند چه به سرشان آمده است و اطّلاعات و داوری آنان بستگی به این دارد که با چه کسی طرف هستند و زندگی روزانه آنان چه گونه برگزار می شود. واقعیت این است که در نظام پیشین از دموکراسی و آزادی گفتار و مشارکت سیاسی خبری نبود. ولی با این همه در زمینه های اجتماعی و اقتصادی، به رغم کوتاهیهایی که شد و انتقادهایی که می توان کرد، کارهای بسیار انجام یافت که چهره ایران را به کلّی دگرگون ساخت.
از سوی دیگر برخی از هواخواهان رژیم پیشین، شاه را به عرش می برند و می خواهند به هر ترتیب شده است، به گمان خود ثابت کنند که نظام او هیچ ایرادی نداشت: کشور در شاهراه پیشرفت بود و به دروازه های تمدّن بزرگ رسیده بودیم و همه دنیا حسرت ما را می خوردند. روشن نیست چه گونه ناگهان نیروهای اهریمنی داخلی و رهبران ساده لوح بیگانه ــ که از قضا متّفق ایران بودند ــ دست به دست یک دیگر دادند... این گونه طرز فکر در میان بسیاری از هم میهنان ما وجود دارد. در نتیجه به جای کوشش برای درک حقیقت، راه افسانه پیش می گیرند و به جهانی خیالی و نیروهایی ناپیدا و اثبات ناپذیر روی می آورند و با به کار بردن فعل سوّم شخص جمع همه مسائل سیاسی را به آسانی حل می کنند: خواستند که چنین شود، آن یک را بردند واین یک را آوردند... کی خواست؟ کی برد و کی آورد؟ متاسّفانه بسیاری نیز این کلّی بافیها را بی گفت وگو می پذیرند و نیازی به ارائه مدرک و تحلیل رویدادها و سنجش منطقی این گونه مدّعاها نمی بینند.
چنین شیوه فکری نه تنها بی پایه و دور از هرگونه ارزش علمی است، بلکه نسبت به مردمی که توانسته اند در برابر تندبادهای تاریخ بایستند و هویت ملّی خود را حفظ کنند، توهین آمیز است. انکار اصالت برای مردم ایران و نقش اساسی آنان در تعیین سرنوشت خود، چیزی مگر تنبلی ذهنی یا نداشتن دانش سیاسی، یا هر دو، نمی تواند باشد. یکی از پیامدهای چشمگیر انقلاب این بوده است که ایرانیان چه در درون و چه در بیرون کشور، به خود آمده اند و در جست و جوی شناخت بهتر دوران خویش و فرآیندی هستند که وضع را به امروز کشانده است. این روند بسیار دلگرم کننده است و رفته رفته ما را از کلّی بافی های بی سروته دور و زمینه را برای آگاهی درست تر از گذشته و حال خویش آماده می سازد. در چنین شرایطی ارزش یادداشتهای علم روشن می شود، زیرا نه تنها خواننده را با شیوه کار و اندیشه شاه واطرافیان او آشنا می کند، بلکه عاملهایی که به تدریج دست به دست هم دادند و زمینه را برای ناخورسندی مردم و انقلاب و فرو پاشیدن نظام شاهنشاهی فراهم آوردند، در آن به خوبی دیده می شوند. اندیشیدن درباره آنها می تواند درس عبرتی برای مردم و مسئولان کنونی و آینده ایران باشد، که چه کارهایی را بکنند یا نکنند، از خودکامگان بپرهیزند و از شرکت دادن مردم در کارها نهراسند و با آنان همچون کسان نابالغ رفتار نکنند و با خواسته های آنان نستیزند.
علم که در واپسین ماههای زندگیش سخت نگران تحوّلات داخلی ایران بود، به همسرش وصیت کرده بود که این یادداشتها هنگامی منتشر شود که دودمان پهلوی دیگر در ایران سلطنت نمی کند. پس از گذشت ده سال از انقلاب و دگرگونی نظام سیاسی ایران، بانو ملکتاج علم و دو دختر او رودابه و ناز علم یک زبان بر این شدند که هنگام انتشار یادداشتها رسیده است. با توجّه به این که عضو دولت علم بوده ام و از آن پس رابطه رسمی و اداری ما تبدیل به دوستی بسیار نزدیکی شد که پس از مرگ آن شادروان همچنان با خانواده او ادامه یافته است، از من خواسته شد ویرایش یادداشتها و ترتیب انتشار آنها را به عهده گیرم. کمتر کاری می توانسته است تا این اندازه برای من دلپذیر باشد. از بانو علم و فرزندان ایشان خواستارم سپاس فراوان مرا، از بهر اعتمادی که در این زمینه به من نشان داده اند، بپذیرند.
با بانو علم ساعتهای زیادی درباره خاطرات شخصی او و نکته هایی که به یادداشتها مربوط می شد گفتگو کردم و این امر کمک فراوانی به نگارش دو فصل مقدّماتی این مجموعه کرده است. ایشان با بزرگواری شگرف آوری دست مرا باز گذاشتند تا هر موضوعی را درباره زندگی خصوصی خود و همسرشان که در یادداشتها آمده است، هرچند هم یادآوری آن دردناک باشد، نقل کنم. در این زمینه کوشیده ام از راه اعتدال بیرون نروم و کار را به پرده دری نکشانم. ولی برخی از نوشته های علم درباره زندگی خصوصی و احساساتی او آن چنان زیباست و به اندازه ای روشنگر خلق و خوی اوست، که بازگو نکردن آن به راستی دریغ می بود.
بانو فاطمه خزیمه علم ــ خواهر شادروان علم ــ و همسر ایشان آقای امیرحسین خزیمه علم در چند جلسه مرا با زندگی خانواده علم و فضای بیرجند آشنا کردند و با لطف همیشگی خود به پرسشهای من پاسخ دادند. آقای امیرپرویز خزیمه علم به من توصیه ها و راهنمایی های سودمندی نمود و در عکس برداری یادداشتها و مدارک پیوست آن کمک کرد.
بسیاری از دوستان من یا خانواده علم با علاقه و بردباری به پرسشهای من پاسخ دادند و تجربه کاری یا خاطرات خود را با علم و یا شاه نقل کردند. در این زمینه باید به خصوص از آقایان کامبیز آتابای، امیرخسرو افشار، ایرج امینی، جعفر بهبهانیان، علینقی اسدی، مجید اعلم، سعید رضوانی (سپهبد)، صادق عظیمی، منوچهر گودرزی، پیروز مجتهدزاده، عبدالمجید مجیدی، منوچهر هاشمی (سرلشکر) و بروگال وودز (H. P Broughal Woods)سرکنسول پیشین انگلستان در زاهدان سپاسگزاری کنم. سر دنیس رایت ( Sir Denis Wright) سفیر پیشین انگلستان در ایران، خاطرات منتشرنشده و چند پژوهش دیگر خود را در اختیارم گذارد. این خاطرات و پژوهشها، به همراه سندهایی که از بایگانی رسمی دولت انگلستان آورده است، حاوی نکته های بسیار جالبی است. متاسّفانه هنگامی به این نوشته ها دست یافتم که ترجمه انگلیسی یادداشتهای علم زیر چاپ بود و از آن فقط برای نسخه فارسی یادداشتها توانستم بهره گیرم. به این وسیله وظیفه خود می دانم از سردنیس و همسر او فیونا که با گشاده رویی مرا در خانه خود پذیرفتند و ساعتها مصاحبت مرا تحمّل کردند، تشکر کنم.
علم یادداشتهایش را به خطّ شکسته نوشته که اگر چه زیباست، ولی خواندن آن گاهی خالی از دشواری نیست. آقای سعید گودرزنیا نظارت در ماشین کردن متن فارسی را پذیرفت و گذشته از کمک برای خواندن برخی کلمه ها، در تصحیح تاریخ روزها و شعرها و مثلها، سهم به سزایی داشت. دوستان ارجمندم محمّد یگانه و فرخ نجم آبادی درباره یادداشتهای توضیحی که در آغاز هرسال آورده ام، توصیه های سودمندی نمودند. هم چنین این دو و چهار دوست دیگرم منوچهر آگاه، سیروس غنی، محمود فروغی و غلامرضا مقدّم رنج خواندن نوشته های فصلهای مقدّماتی را پذیرفتند و راهنمایی های شایسته ای به من کردند. از این گذشته سیروس غنی بردبارانه ساعتها از وقت خود را صرف گفت وگو با من درباره شاه و علم و موشکافی اوضاع آن زمان کرد و برای من نه تنها دوست، بلکه مشاوری دلپذیر با بینشی گسترده بود.
با این همه بی گمان کوتاهیهایی در ویرایش کتاب و نگارش فصلهای مقدّماتی آن شده است که مسئولیت آن، به رغم یاوری دوستان، تنها با من است.

لندن ــ مهر ۱۳۷۰

توضیح ویراستار کتاب سرا

کار چاپ و نشر یادداشت های علم در انتشارات کتاب سرا، نخستین بار از سال ۱۳۷۲ آغاز و در سال ۱۳۸۶ به پایان رسید. اینک که چهار سال از نشر آخرین مجلد گذشته انتشارات کتاب سرا تصمیم گرفت دوره شش مجلدی یادداشت ها را دیگر بار به صورت یکجا چاپ و منتشر کند. از این رو لازم است ضمن ادای احترام به دکتر عالیخانی که نشر این کتاب از ابتدا مدیون همت والای ایشان است، درباره این چاپ جدید توضیحاتی داده شود:
- در این چاپ، ویراستار کتاب سرا کوشیده است تا اشتباهات نگارشی را تا حد ممکن رفع کند.
- در یادداشت های علم شعر، مَثَل، حدیث، آیه قرآن، یا نقل قول از شخصیت ها و... فراوان است. صورت صحیح همه این ها همراه با معنای روان فارسی ضمن رجوع به منابع و مشورت با استادان هر موضوع، فراهم و به صورت پانویس در کتاب آورده شده است.
- درباره نام های برخی کسان که دیگر در قید حیات نیستند توضیحی در پانویس داده شده و درباره نام های برخی جاها که دشوار یا دور از ذهن می نمود نیز همین کار شده تا آن چه به دست خواننده می رسد با دقت نظر ممکن، مهیا شده باشد.
- یادداشت ها، چنان که علم اظهار داشته در بازپسین ساعت های هر شبانه روز نوشته شده و نویسنده، دیگر آن را بازخوانی نکرده است. به این جهت، برخی جمله ها سکته یا گرهی دارد. کتاب سرا به رعایت وظیفه امانت داری، در هیچ جای متن، حتی در این قبیل موارد دست نبرده و این جمله ها را با توضیحی در پانویس به خواننده یادآوری کرده است.
- در موارد زیادی علم می نویسد که عریضه، نامه، بریده، روزنامه یا... را ضمیمه یادداشت کرده است. اگر این ضمایم همراه یادداشتی نیست در متن اصلی آورده نشده و در این گونه موارد کتاب سرا اصلاً دست نبرده است. اما فقط در بعضی جاها، سند یا اسنادی به منظور حفظ ارتباط موضوعی با یادداشت ها چند صفحه عقب یا جلو برده شده است. گاه نیز از اسناد گوناگون و زیادی که علم ضمیمه یادداشتی کرده فقط یکی دو برگ در متن اصلی کتاب آورده شده که البته ربطی به موضوعات آن یادداشت ندارد. این موارد هم بنا به رعایت امانت و حفظ اصالت کار، به همان ترتیبِ متن اصلی، آورده شده است.
- بیشینه هم و غم ما حفظ متن اصلی و انتقال آن با وسواس و مراقبت، به خواننده بوده است. بدیهی است کار ما از حد بازخوانی و تصحیح نسخه قبلی یادداشت ها که در کتاب سرا چاپ شده و نیز افزودن نکته هایی در قالب پانویس به متن اصلی که چاپ خارج از کشور بوده بیشتر نبوده است. کمبودهایی که در کلیت اثر به چشم می آید آن گاه برطرف خواهد شد که دست نوشته های علم با هر چه ضمیمه آن است، یک بار به صورت انتقادی و بر اساس موازین تحقیقی به چاپ برسد. تا آن روز ما را باید که به اصلاح بیشتر همین روایت از یادداشت ها بکوشیم و خواننده هم به همین مایه از کار بسنده کند.
- برای این چاپ، فهرست اعلام نیز تهیه و به پایان هر مجلد افزوده شد.
- وظیفه خود می دانم از استادان ارجمندی که در کار سنگین بازخوانی و ویرایش دوره یادداشت های علم، از راه نمایی های آنان چه در انتخاب و ادامه روش کار و چه در بقیه مسایل برخوردار بوده ایم قدردانی کنم. بردباری و کاردانی خانم فریبا محبی که کار حروفچینی هر شش مجلد را به عهده داشتند هم در خور سپاس است. دیگر وظیفه دارم از علاقه مدیر کتاب سرا جناب آقای صادق سمیعی و دغدغه ای که برای تهیه و عرضه هر چه پاکیزه تر این دوره از اسناد کم نظیر تاریخ معاصر ایران داشتند به نیکی یاد کرده، آن را به خواننده گزارش کنم.

محمود فاضلی بیرجندی

نظرات کاربران درباره کتاب یادداشت‌های علم

چقدر خوب و شیوا نوشته شده قیمتش خیلی زیاده توجه کنید که ما پول کاغذ و نشر و نمیدیم و خیلی ارزون ور باید باشه
در 3 سال پیش توسط mog....13
لطفاقیمتهاراپایین بیاورید
در 10 ماه پیش توسط abo...nmo
وقتی ما پول هزینه حمل و نقل و کاغذ و ...نمیدیم چرا قیمت کتاب با نسخه فیزیکیش تفاوتی نداره؟
در 10 ماه پیش توسط r.m...iha
این چه نمونه‌ایه گذاشتین همه‌ش مقدمه‌س که!
در 2 سال پیش توسط moh...heh
کتابی که باید خوانده شود تا هم تاریخ ایران زمان شاه، هم سیاست در معنای کلی، هم شخصیت شاه و خیلی از موارد دیگر خود را نمایان سازد.
در 1 سال پیش توسط علیرضا صالح نیا
آیا عکس های موجود در کتاب چاپی هم در این کتاب قابل مشاهده است یا خیر؟
در 1 سال پیش توسط ham...i62