کتاب هویت ویژه تمدن بر پایه آموزه‌های حکمت متعالیه اثر معمر خلیل اویچ نشر پژوهشکده باقرالعلوم ع

اندیشه‌ ها همواره در حال گسترش هستند و اندیشه‌ای ستا هیچ گاه به موفقیت کامل نخواهد رسید. هرکسی که اندیشه‌ای را مطرح و یا نظامی عقلی را طراحی می‌ کند، در نهایت، به دنبال آن است که این اندیشه و فکر خود را گسترش داده، نخست، آن را در تمام فضاهای معرفتی جامعه خود ببیند. ولی این، نهایت کار نیست و او هم چنان احساس خواهد کرد که نیاز دارد اندیشه او از فضاهای معرفتی و علمی به سایر فضاها نیز راه یابد؛ از این‌رو، علاقه‌ مند است که اندیشه او در تمامی بخش ‌های جامعه دیده شود. او به دنبال آن است که فکر او به حوزه عمل رسیده، در همه بخش‌های جامعه آشکار شود. البته همة اندیشه‌ ها سرانجامی نخواهند داشت و تعداد کمی چنین خواهند بود و این تعداد کم، همان اندیشه ‌های تمدن‌ ساز هستند که حضور خود را در هر نقطه جامعه نشان می ‌دهند. ولی در این گذار، سؤالات زیادی مطرح می ‌شوند: کدام اندیشه ‌ها این قابلیت را دارند که در ساحت جامعه و تمدن بروز یابند؟ این بروز به چه شکلی است؟ اندیشه‌ا ی صرفاً عقلی و نظری چگونه در بخش‌های مختلف جامعه عینی می‌شود؟ منظور از تمدن چیست؟ و چند سؤال دیگر که ما را به آرامی به فضای معرفتی این نگاشته رهنمون می ‌سازند.

موضوع کتاب بررسی هویت ویژه تمدن بر پایه آموزه‌های حکمت متعالیه و هدف آن نگاهی دقیق و موشکافانه بر تمدن حاصل از اندیشه‌ های ناب این حکمت عظیم است. در این رساله قصد ما بررسی این سؤال است: آیا اندیشه حکمت متعالیه این توان را دارد که خود را در تار و پود تمدن و جامعه، شکوفا و متجلی کند، و اگر چنین باشد، این حکمت بزرگ هنگامی که در بخش‌های مختلف تمدن جاری می‌شود، چه تغییری در هویت تمدن ایجاد خواهد کرد و چه ساختار خاصی به آن خواهد داد؟

قبل از هر چیز باید به این نکته مهم توجه کرد که جناب صدرالمتألهین، مؤسس و پردازنده اصلی مکتب حکمت متعالیه، خود صریحا بدین بحث نپرداخته است. ایشان نظام فلسفی خود را در حوزه عقل گسترش داده و جریان‌ سازی آن را در جامعه و تمدن دوره خود بر عهده نگرفته است. از این‌رو، نویسنده این نوشته وظیفه بسیار مهمی دارد؛ چراکه قصد دارد نظام فلسفی و عقلی حکمت متعالیه را به حوزه تمدن و عینیت‌ یابی سرایت دهد؛ کاری که مؤسس این مکتب، و البته اندیشمندان پس از او نیز انجام ندادند. به این دلیل، نوشته حاضر حاصل تحقیقی تحلیلی درباره آموزه‌ های حکمت متعالیه است و محصول آن نیز تولید نوینی خواهد بود، که امید است این مسیر در آینده ره پویان بیشتری داشته باشد.

پس از توضیح اجمالی درباره موضوع و هدف نوشته لازم است مباحثی کلی در این باره مطرح شود که بیان آنها برای ایجاد فضای ذهنی مناسب در ذهن خواننده و محقق و آماده‌ سازی او برای وارد شدن به بحث اصلی اهمیت زیادی دارد. موضوع و هویت اصلی این نوشته تمدن و هویت آن خواهد بود. البته بدیهی است که سیر منطقی هر بحثی به بررسی برخی از مقدمات نیز نیاز دارد؛ بنابراین مقدمات آن را نیز در این جا جزء موضوع به حساب  آورده‌ایم. همچنین، برای روشن‌تر و شخصی‌تر شدن فضای بحث باید قلمرو محتوای بحث محدود شود؛ پس باید گفت که محتوای یاد شده، در قالب و دامنه خاصی به‌دست آمده است. بنابراین، دامنه بحث نیز در دقیق بودن محتوای آن بسیار اثرگذار است.

حکمت متعالیه، مکتب و اندیشه‌ ای است که بستر مناسب را برای محتوای تمدنی پیشنهاد شده در این نوشته ایجاد خواهد کرد. البته باز هم خاطرنشان می‌شود، برای دست‌یابی به دامنه اصلی بحث برای به‌دست‌آوردن نظریات باید از بسترها و قالب های دیگر نیز تا حد ضرورت، عبور و آنها را به‌صورت اجمالی، ولی دقیق و موشکافانه بررسی‌کنیم؛ همچنین لازم است نظرات بزرگان و تمدن ‌پژوهان مطرح در عرصة جهانی نیز بررسی شود.