کتاب وقایع غرب ایران در جنگ اوّل جهانی اثر رضا قلی قائم مقامی نشر انتشارات شیرازه کتاب ما

«وقایع غرب ایران در جنگ اول جهانی» مجموعه‌ی یادداشت‌های نظامی رضاقلی قائم‌مقامی از شعبان ۱۳۳۳ تا شعبان ۱۳۳۴ قمری است؛ دوره‌ای یک‌ساله که غرب ایران به میدان رویارویی نیروهای روسیه و عثمانی و فعالیت نیروهای ایرانی، مأموران آلمانی و گروه‌های محلی تبدیل شده بود. این اثر با عنوان فرعی «صحنه‌ی کارزار و غرش توپ‌ها» به کوشش سیروس سعدوندیان و از سوی نشر شیرازه کتاب ما منتشر شده است. چاپ حاضر ۴۳۹ صفحه دارد و متن پیشین کتاب را در قالب نسخه‌ای تازه در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد.

خلاصه کتاب وقایع غرب ایران در جنگ اول جهانی

جنگ جهانی اول در شرایطی به ایران کشیده شد که دولت قاجار رسماً بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، اما توانایی لازم برای حفاظت از مرزها و جلوگیری از حضور ارتش‌های بیگانه را نداشت. روسیه و بریتانیا در یک سوی جنگ قرار داشتند و عثمانی و آلمان در سوی دیگر. موقعیت جغرافیایی ایران، هم‌جواری با قلمرو عثمانی و مسیرهای ارتباطی آن با قفقاز، بین‌النهرین و هند سبب شد بی‌طرفی کشور از سوی طرف‌های درگیر نادیده گرفته شود.

یادداشت‌های رضاقلی قائم‌مقامی بر جبهه‌ی غرب ایران تمرکز دارند. نویسنده رویدادها را از زاویه‌ای نزدیک به امور نظامی ثبت می‌کند و از جابه‌جایی نیروها، آماده‌سازی مواضع، حرکت ستون‌های نظامی، استقرار توپخانه و درگیری‌های پراکنده یا گسترده گزارش می‌دهد. در این روایت، جنگ مجموعه‌ای از تصمیم‌های سیاسی دور از میدان نیست؛ با راه‌های دشوار، کمبود امکانات، ارتباطات نامطمئن و تغییر مداوم موقعیت نیروها پیوند خورده است.

یکی از زمینه‌های اصلی وقایع، پیشروی قوای روسیه به سوی نواحی مرکزی و غربی ایران و مقابله‌ی نیروهای ژاندارمری، داوطلبان ایرانی و گروه‌های محلی با آن‌هاست. هم‌زمان، نیروهای عثمانی می‌کوشند نفوذ خود را در مناطق غربی گسترش دهند. حضور مأموران و افسران آلمانی نیز وضعیت را پیچیده‌تر می‌کند؛ زیرا بخشی از ملیون ایرانی، به امید مقابله با سلطه‌ی روسیه و بریتانیا، به آلمان و متحدانش متمایل شده بودند، بی‌آنکه لزوماً با اهداف عثمانی در ایران هم‌نظر باشند.

در این دوره، مهاجرت شماری از نمایندگان مجلس، فعالان سیاسی و نیروهای ملی از تهران به غرب کشور نیز بر روند تحولات اثر می‌گذارد. کرمانشاه به یکی از مراکز فعالیت نیروهای ملی تبدیل می‌شود و تلاش‌هایی برای سازمان‌دهی مقاومت و تشکیل حکومتی مستقل از نفوذ روس و انگلیس صورت می‌گیرد. یادداشت‌های قائم‌مقامی زمینه‌ی نظامی این حرکت سیاسی را نشان می‌دهند: نیرویی که باید میان ارتش‌های مجهز خارجی، امکانات محدود داخلی و منافع متفاوت ایلات و نیروهای محلی عمل کند.

جغرافیا در روایت کتاب نقش مهمی دارد. مسیرهای میان شهرها، گردنه‌ها، روستاها و راه‌های ارتباطی فقط محل عبور نیروها نیستند، بلکه نتیجه‌ی عملیات را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. زمستان، دشواری انتقال تجهیزات، تأمین آذوقه و اختلال در رساندن خبر و فرمان، بخشی از واقعیت روزمره‌ی جنگ‌اند. از این منظر، کتاب تصویری ملموس‌تر از آنچه در تاریخ‌های سیاسی کلی دیده می‌شود ارائه می‌کند.

نویسنده وقایع را در فاصله‌ای کوتاه از زمان رخ‌دادنشان ثبت کرده است؛ بنابراین متن حالت روزنگار و گزارش میدانی دارد. این ویژگی به خواننده امکان می‌دهد ابهام، شتاب و بی‌اطمینانی حاکم بر میدان نبرد را ببیند. اطلاعات هنوز به نتیجه‌ی نهایی جنگ یا تحلیل‌های بعدی مورخان متکی نیستند و از منظر کسی بیان می‌شوند که با خبرها و امکانات همان روزها سروکار داشته است.

بااین‌حال، کتاب روایت جامع جنگ جهانی اول در ایران نیست. تمرکز آن بر امور نظامی غرب کشور و یک دوره‌ی مشخص است و رویدادهای دیگر مناطق یا پیامدهای اقتصادی و اجتماعی جنگ را به تفصیل بررسی نمی‌کند. همچنین مانند هر یادداشت شخصی، زاویه‌ی دید نویسنده و میزان دسترسی او به اطلاعات بر گزارش‌ها اثر گذاشته است. ارزش تاریخی اثر زمانی بهتر آشکار می‌شود که در کنار اسناد رسمی، خاطرات دیگر شاهدان و پژوهش‌های بعدی خوانده شود.

معرفی نویسنده کتاب وقایع غرب ایران در جنگ اول جهانی

اطلاعات منتشرشده درباره‌ی زندگی رضاقلی قائم‌مقامی محدود است و شهرت او بیش از همه به همین یادداشت‌های نظامی بازمی‌گردد. متن نشان می‌دهد که او با فضای نظامی و تحولات جبهه‌ی غرب آشنایی نزدیک داشته و اخبار مربوط به حرکت قوا، مواضع و عملیات را به‌صورت پیوسته ثبت کرده است. همین نزدیکی به وقایع، نوشته‌ی او را به منبعی دست‌اول برای مطالعه‌ی حضور جنگ جهانی اول در ایران تبدیل می‌کند.

سیروس سعدوندیان، پژوهشگر تاریخ معاصر، این یادداشت‌ها را برای انتشار جدید آماده کرده است. حوزه‌ی کاری او شامل تصحیح خاطرات، مکاتبات و اسناد مربوط به دوره‌ی قاجار و تاریخ اجتماعی ایران است. کوشش او در انتشار این کتاب، متنی کمتر شناخته‌شده را دوباره در دسترس پژوهشگران تاریخ جنگ و دوره‌ی پایانی حکومت قاجار قرار داده است.

چرا باید کتاب وقایع غرب ایران در جنگ اول جهانی را بخوانیم؟

بسیاری از روایت‌های جنگ جهانی اول، ایران را در حاشیه‌ی نبردهای اروپا و عثمانی قرار می‌دهند؛ درحالی‌که این یادداشت‌ها نشان می‌دهند شهرها و راه‌های غرب کشور مستقیماً به بخشی از میدان جنگ تبدیل شده بودند. گزارش روزانه‌ی حرکت نیروها و دشواری‌های عملیاتی، فاصله‌ی میان اعلام بی‌طرفی دولت و واقعیت اشغال و درگیری را آشکار می‌کند.

مزیت دیگر کتاب، ارائه‌ی روایتی ایرانی از رخدادهاست. بخش مهمی از منابع نظامی این دوره را افسران و مأموران روس، انگلیسی، عثمانی یا آلمانی نوشته‌اند. یادداشت‌های قائم‌مقامی امکان مقایسه‌ی آن گزارش‌ها با نگاه فردی ایرانی را فراهم می‌کنند. جزئیات مربوط به مسیرها، مواضع و شرایط میدان نیز برای بازسازی تاریخ محلی جنگ در غرب ایران ارزشمند است.

کتاب وقایع غرب ایران در جنگ اول جهانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران، دوره‌ی قاجار و ابعاد کمتر شناخته‌شده‌ی جنگ جهانی اول مناسب است. پژوهشگران تاریخ نظامی، تاریخ محلی همدان و کرمانشاه و کسانی که درباره‌ی مهاجرت ملیون و حضور نیروهای خارجی در ایران مطالعه می‌کنند نیز از آن بهره خواهند برد.

اثر به‌ویژه برای خوانندگانی مناسب است که به منابع دست‌اول، خاطرات نظامی و گزارش‌های روزانه علاقه دارند. کسانی که به دنبال مقدمه‌ای عمومی درباره‌ی جنگ جهانی اول هستند، بهتر است ابتدا کتابی کلی‌تر بخوانند و سپس برای مشاهده‌ی جزئیات جبهه‌ی غرب ایران به سراغ این یادداشت‌ها بیایند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب وقایع غرب ایران در جنگ اول جهانی

روابط ایران و انگلیس در جنگ جهانی اول — ویلیام جی. اولسون

ارومیه در محاربه‌ی عالم‌سوز — رحمت‌الله خان معتمدالوزاره

ایران در جنگ جهانی دوم - شیدا صابری