کتاب سیاره‌ی خداوند اثر اوون گینگریچ نشر پارسیک

ارسطو از واژهٔ «متافیزیک» به‌عنوان اصطلاحی برای جست‌وجوی پاسخ به پرسش‌های بزرگی که به معنای واقعی کلمه ورای فیزیک بودند، استفاده می‌کرد. مسائل متافیزیک حتی امروز هم پیش روی ما هستند. پرسش‌های بزرگی که نه‌تنها به مسائل مشاهدتی یا تجربی علم مربوط می‌شوند، بلکه عموما خارج از مرزهای عادی علم هستند. پرسش‌های دیگری که درحوزهٔ الهیات و حتی متفاوت‌تر، حوزهٔ دین، قرار می‌گیرند نیز جزء این مسائل‌اند. سه سخنرانی هرمان که در این کتاب آمده‌اند هم‌پوشانی‌های مکرر دستگاه‌های مرجعیت را در قرن‌های گذشته بررسی می‌کنند و نشان می‌دهند که ظاهرا امروز هم این همپوشانی‌ها کمتر نشده‌اند. مجموعه «کتاب‌های تماس» کوششی است برای آشنایی با حوزه‌ پژوهشی نوینی که به پرسش‌ها، اندیشه‌ها و چالش‌های مشترک سه ساختار معرفتی علم، فلسفه و دین می‌پردازد؛ حوزه‌ای که در آن‌ این سه ساحت معرفتی با یک‌دیگر «تماس» پیدا می‌کنند.

بخشی از کتاب سیاره خداوند

«آیا کوپرنیک درست می‌گفت؟

سال‌ها دربارهٔ ماهیت علم و ساختارهای نظری تبیینی آن دچار سردرگمی بودم. چه چیزی علم را قادر به پیش‌بینی می‌کند؟ ادموند هالی در سال ۱۷۰۵ پیش‌بینی کرد ستارهٔ دنباله‌داری که او در سال ۱۶۸۲ دیده بود، بار دیگر در سال ۱۷۵۸ دیده خواهد شد و گفت اگر چنین اتفاقی بیفتد، امیدوار است آیندگان محترم توجه داشته باشند که این واقعه را ابتدا مردی انگلیسی پیش‌بینی کرده است. او از این بابت که تاریخ بازگشت ستارهٔ دنباله‌دار را بعد از مرگش تعیین کرده بود تا مجبور نباشد برای این پیش‌گویی مسخره با تحقیر عموم مردم مواجه شود، مورد استهزاء قرار گرفت. اما ستارهٔ دنباله‌دار واقعا برگشت و از آن زمان نام او را بر پیشانی دارد: ستارهٔ دنباله‌دار هالی.

بسیاری از اخترشناسان متاخرتر هم سیاراتی را که به دور ستاره‌های دوردست می‌گشتند به تصویر کشیدند، گرچه امیدی نداشتند که بتوانند عملا نظر خود را ثابت کنند. امروزه فضاپیمای کپلر شواهد مستقیمی برای این پیش‌بینی‌ها در خصوص حدود هزار سیارهٔ فراخورشیدی یا غیرخورشیدی به دست آورده است. در حوزه‌های دیگر هم وضع به همین منوال است. زیست‌شناسان به این نتیجه رسیده بودند که اجداد نهنگ‌ها روی زمین زندگی می‌کرده‌اند و امروزه دیرینه‌شناسان صدها اسکلت از نهنگ‌های اولیه یافته‌اند که هنوز بقایایی از پا در آن‌ها دیده می‌شود. یا در فیزیک، همهٔ ما دربارهٔ جست‌وجوی عظیم ذرهٔ -به اصطلاح- بوزون هیگز شنیده‌ایم. ذره‌ای که پیش‌بینی می‌شد وجود داشته باشد و چند سال پیش سرانجام کشف شد.

این توانایی بی‌نظیر برای ترسیم چنین تصویر منسجمی از جهان فیزیکی و زیست‌شناختی اکنون علم را بر راس درخت دانش نشانده است. اما همیشه این طور نبوده است. پنج قرن پیش الهیات ملکهٔ علوم یا در واقع ملکهٔ دانش در تمدن غربی بود. ولی رابطهٔ معرفت‌شناختی علم و الهیات امروز چه‌گونه است؟ آیا این دو دستگاه مرجعیتی جداگانه‌اند که هر یک بدون ارتباط با دیگری به راه خود می‌رود؟ این معمای بزرگی است و من هم انتظار ندارم بتوانم آن را حل کنم اما این معما کانون چیزی است که امیدوارم بتوانم در این فصل‌ها از دیدگاه تاریخی دربارهٔ آن بحث کنم.