کتاب تفکر طراحی دیدگاهی نو در آموزش اثر زهرا ابوالحسنی نشر انتشارات دانشگاه تهران

کتاب تفکر طراحی دیدگاهی نو در آموزش نوشته‌ی زهرا ابوالحسنی و مرضیه دهقانی، راهنمایی عملی برای به‌کارگیری تفکر طراحی در محیط‌های آموزشی است. نویسندگان در این اثر نشان می‌دهند چگونه می‌توان مسائل پیچیده و کم‌ساختار آموزش را از زاویه‌ای تازه تعریف کرد و برای آن‌ها راه‌حل‌هایی خلاقانه، آزمودنی و متناسب با نیاز یادگیرندگان یافت. این کتاب الکترونیکی را انتشارات دانشگاه تهران در ۲۷۴ صفحه منتشر کرده و محتوای آن در دسته‌ی علوم تربیتی قرار می‌گیرد. عنوان فرعی اثر، «راهنمای عملی معلمان و استادان»، جهت‌گیری کاربردی آن را به‌روشنی مشخص می‌کند.

خلاصه کتاب تفکر طراحی دیدگاهی نو در آموزش

بخش مهمی از مسائل آموزشی پاسخ واحد و ازپیش‌تعیین‌شده‌ای ندارند. کاهش مشارکت دانش‌آموزان، طراحی یک تجربه‌ی یادگیری مؤثر، انطباق برنامه‌ی درسی با نیازهای متفاوت یادگیرندگان یا یافتن شیوه‌ای مناسب برای ارزشیابی، نمونه‌هایی از مسائلی‌اند که عوامل متعدد و گاه متعارض در آن‌ها دخالت دارند. کتاب حاضر تفکر طراحی را به‌عنوان رویکردی برای مواجهه با همین مسائل معرفی می‌کند؛ رویکردی که پیش از شتاب برای انتخاب راه‌حل، بر شناخت موقعیت، توجه به تجربه‌ی افراد و تعریف دوباره‌ی مسئله تأکید دارد.

در منطق تفکر طراحی، مسئله همیشه همان چیزی نیست که در نگاه نخست دیده می‌شود. معلم یا طراح آموزشی باید بتواند مسئله را جست‌وجو و بازتعریف کند، دیدگاه یادگیرندگان و دیگر افراد درگیر را بشناسد، گزینه‌های متفاوت بسازد و راه‌حل‌های پیشنهادی را در عمل بیازماید. به این ترتیب، طراحی آموزشی از اجرای مجموعه‌ای ثابت از دستورالعمل‌ها فراتر می‌رود و به فرایندی پویا، مشارکتی و بازاندیشانه تبدیل می‌شود. شکست یک ایده نیز پایان کار نیست، بلکه اطلاعاتی برای اصلاح مسیر و ساختن راه‌حلی مناسب‌تر فراهم می‌کند.

زهرا ابوالحسنی و مرضیه دهقانی مطالب کتاب را در دوازده فصل سامان داده‌اند. محور این فصل‌ها تفسیر مفاهیم و اصطلاحات تفکر طراحی و توضیح چگونگی استفاده از آن‌ها در زمینه‌های آموزشی است. بنابراین کتاب صرفاً تعریفی نظری از تفکر طراحی ارائه نمی‌کند؛ می‌کوشد میان این رویکرد و مسائل واقعی معلمان و استادان پیوند برقرار کند. خواننده در مسیر کتاب با نوعی نگرش مسئله‌محور آشنا می‌شود که در آن همدلی با یادگیرنده، طرح پرسش‌های دقیق، تولید ایده‌های متنوع، آزمودن پیشنهادها و اصلاح مداوم آن‌ها اهمیت دارد.

این نگاه، نقش معلم را نیز تغییر می‌دهد. معلم فقط انتقال‌دهنده‌ی محتوای آماده نیست؛ می‌تواند طراح تجربه‌ای باشد که شرایط یادگیری، نیازهای مخاطبان و پیامدهای تصمیم‌های آموزشی را هم‌زمان در نظر می‌گیرد. از این منظر، تفکر طراحی ابزاری برای افزودن چند فعالیت جذاب به کلاس نیست، بلکه شیوه‌ای برای اندیشیدن درباره‌ی مسئله، تصمیم‌گیری در موقعیت‌های مبهم و تبدیل ایده به اقدام آموزشی است.

معرفی نویسندگان کتاب تفکر طراحی دیدگاهی نو در آموزش

زهرا ابوالحسنی چیمه عضو هیئت علمی و دانشیار دانشگاه تهران است. بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی او به ارتباط میان تفکر طراحی و آموزش اختصاص دارد. پرداختن به الگوهای تفکر طراحی، امکان استفاده از آن‌ها در برنامه‌ی درسی و بررسی تأثیر این رویکرد بر شیوه‌های اندیشیدن یادگیرندگان، سبب شده است کتاب حاضر بر زمینه‌ای پژوهشی استوار باشد و تنها برداشتی عمومی از یک مفهوم رایج ارائه نکند.

مرضیه دهقانی نیز دانشیار دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران است و در حوزه‌ی روش‌ها و برنامه‌ریزی آموزشی و درسی فعالیت می‌کند. تخصص او در برنامه‌ی درسی به کتاب کمک کرده است تا تفکر طراحی نه فقط به‌عنوان یک روش حل مسئله، بلکه در نسبت با طراحی و اصلاح فرایندهای آموزشی بررسی شود.

همکاری این دو پژوهشگر پیش از انتشار کتاب نیز در پژوهش‌هایی درباره‌ی الگوهای تفکر طراحی و کاربرد آن در برنامه‌های درسی دیده می‌شود. حاصل این پیوند میان پژوهش و عمل، اثری است که زبان تخصصی حوزه را حفظ می‌کند، اما جهت‌گیری آن به مسائل واقعی آموزش، کلاس و برنامه‌ی درسی معطوف است.

چرا باید کتاب تفکر طراحی دیدگاهی نو در آموزش را بخوانیم؟

امتیاز اصلی کتاب در انتقال تفکر طراحی از قلمرو کسب‌وکار و طراحی محصول به فضای آموزش است. بسیاری از منابع این حوزه، مسئله را از منظر سازمان‌ها، خدمات یا کارآفرینی بررسی می‌کنند؛ در حالی که این اثر اصطلاحات و منطق تفکر طراحی را با نیازهای معلم، استاد و طراح آموزشی پیوند می‌دهد. در نتیجه، خواننده با ترجمه‌ای صرف از مفاهیم روبه‌رو نیست، بلکه با تفسیری آموزشی از آن‌ها مواجه می‌شود.

ساختار دوازده‌فصلی کتاب امکان می‌دهد موضوع از سطح تعریف‌های مقدماتی فراتر برود. اثر به خواننده یادآوری می‌کند که نوآوری آموزشی الزاماً از یک ایده‌ی بزرگ آغاز نمی‌شود؛ گاهی مشاهده‌ی دقیق‌تر تجربه‌ی یادگیرنده، تغییر صورت مسئله یا آزمودن نمونه‌ای محدود می‌تواند مسیر مؤثرتری ایجاد کند. این شیوه‌ی اندیشیدن به‌ویژه در موقعیت‌هایی سودمند است که دستورالعمل‌های معمول پاسخ‌گو نیستند یا گروه‌های مختلف یادگیرندگان نیازهای یکسانی ندارند.

کتاب همچنین میان خلاقیت و ارزیابی فاصله نمی‌اندازد. تولید ایده اهمیت دارد، اما هر ایده باید در تماس با واقعیت آموزش سنجیده و اصلاح شود. چنین رویکردی می‌تواند به معلمان کمک کند از راه‌حل‌های شتاب‌زده فاصله بگیرند و تصمیم‌های خود را بر شناخت مسئله، بازخورد و بازنگری استوار کنند.

کتاب تفکر طراحی دیدگاهی نو در آموزش را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای معلمان مدارس، استادان دانشگاه، مدرسان مراکز آموزشی و افرادی مناسب است که می‌خواهند کلاس یا دوره‌ی خود را بر اساس نیاز واقعی یادگیرندگان بازطراحی کنند. طراحان آموزشی، برنامه‌ریزان درسی، مدیران مدارس و کارشناسان توسعه و نوآوری آموزشی نیز می‌توانند از چارچوب مسئله‌محور آن استفاده کنند.

دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های علوم تربیتی، برنامه‌ریزی درسی، تکنولوژی آموزشی و آموزش عالی از دیگر مخاطبان کتاب‌اند؛ به‌خصوص کسانی که می‌خواهند با کاربرد تفکر طراحی در آموزش آشنا شوند. این اثر برای خواننده‌ای نوشته شده که در پی یک راهنمای تخصصیِ آموزش‌محور است، نه صرفاً معرفی تفکر طراحی در کسب‌وکار یا طراحی صنعتی.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب تفکر طراحی دیدگاهی نو در آموزش

تفکر طراحی؛ کتاب روش‌شناسی (متدولوژی) — مراه یایوجه — انتشارات آوای نور

تفکر طراحی — بورلی رودکین اینگل — انتشارات روزنه

تفکر انتقادی و خلاقیت — جویی وای اف لو — انتشارات دانشگاه تهران