کتاب خود تسخیرشده اثر اونو فاندرهارت نشر کتاب ارجمند

کتاب خود تسخیرشده نوشته‌ی اونو فان‌درهارت، الرت ناین‌هاوس و کتی استیل، اثری تخصصی درباره‌ی تجزیه‌ی ساختاری شخصیت و درمان پیامدهای ترومای مزمن است. نویسندگان توضیح می‌دهند که تجربه‌های آسیب‌زای طولانی‌مدت چگونه می‌توانند میان بخش‌های مختلف شخصیت، حافظه، هویت و ادراک گسست ایجاد کنند و چرا درمان چنین پیامدهایی به فرایندی مرحله‌بندی‌شده و متناسب با ظرفیت هر بیمار نیاز دارد. عنایت‌الله شهیدی و کتایون حلمی این کتاب را به فارسی ترجمه کرده‌اند و نشر کتاب ارجمند آن را با عنوان فرعی «تجزیه‌ی ساختاری و درمان ترومای مزمن» منتشر کرده است.

خلاصه کتاب خود تسخیرشده

زندگی فردی که ترومای مزمن را تجربه کرده است، ممکن است به کشمکشی مداوم میان ادامه‌دادن زندگی عادی و بازگشت ناخواسته به گذشته تبدیل شود. بخشی از او می‌کوشد کار کند، رابطه بسازد و مسئولیت‌های روزمره را پیش ببرد؛ درحالی‌که بخش دیگری همچنان در ترس، خشم، شرم یا درماندگی مربوط به تجربه‌ی آسیب‌زا گرفتار مانده است. نویسندگان برای توضیح این وضعیت از نظریه‌ی «تجزیه‌ی ساختاری شخصیت» استفاده می‌کنند.

در این نظریه، تجزیه صرفاً مجموعه‌ای از نشانه‌های پراکنده یا فراموشی بخش‌هایی از گذشته نیست. تجربه‌ی تروماتیک می‌تواند میان نظام‌های روانی مرتبط با زندگی روزمره و نظام‌های دفاعی فعال‌شده هنگام خطر جدایی ایجاد کند. نویسندگان از «بخش ظاهراً بهنجار شخصیت» برای بخشی سخن می‌گویند که می‌کوشد به زندگی معمول ادامه دهد و از خاطرات دردناک فاصله بگیرد. در مقابل، «بخش هیجانی شخصیت» همچنان تحت تأثیر دفاع‌هایی مانند جنگیدن، گریختن، تسلیم‌شدن یا منجمدشدن قرار دارد و ممکن است رویداد گذشته را چنان تجربه کند که گویی هنوز ادامه دارد.

کتاب نشان می‌دهد که این جدایی در همه‌ی بیماران شکل و شدت یکسانی ندارد. نویسندگان از سطوح مختلف تجزیه‌ی ساختاری سخن می‌گویند و آن‌ها را با اختلال استرس پس از سانحه، ترومای پیچیده و اختلال‌های تجزیه‌ای مرتبط می‌کنند. در وضعیت‌های پیچیده‌تر، ممکن است چند بخش هیجانی یا چند بخش مرتبط با زندگی روزمره شکل گرفته باشند. این بخش‌ها گاهی از حضور یکدیگر آگاهی اندکی دارند و گاهی در قالب صداهای درونی، تغییر حالت ناگهانی، تجربه‌ی بیگانگی با خود یا رفتارهایی که برای فرد توضیح‌ناپذیرند ظاهر می‌شوند.

عنوان «خود تسخیرشده» نیز به همین تجربه اشاره دارد. منظور نویسندگان تسخیر به معنای فراطبیعی آن نیست؛ گذشته‌ی آسیب‌زا و بازنمایی افراد آزارگر چنان در جهان درونی بیمار حضور دارند که احساس می‌شود بخش‌هایی از زندگی اکنون او را در اختیار گرفته‌اند. خاطره در این وضعیت فقط روایتی از یک حادثه‌ی تمام‌شده نیست، بلکه ممکن است به صورت تصویر، احساس بدنی، تکانه، کابوس یا واکنشی دفاعی دوباره فعال شود.

بخش درمانی کتاب بر الگویی مرحله‌محور استوار است. در مرحله‌ی نخست، هدف ایجاد امنیت، کاهش نشانه‌ها، افزایش توانایی تنظیم هیجان و شکل‌دادن به رابطه‌ای باثبات میان بیمار و درمانگر است. مرحله‌ی بعد به مواجهه‌ی حساب‌شده با خاطرات تروماتیک و یکپارچه‌کردن آن‌ها اختصاص دارد. در مرحله‌ی پایانی، بیمار برای برقراری ارتباطی هماهنگ‌تر میان بخش‌های شخصیت، بازسازی روابط و مشارکت کامل‌تر در زندگی حال آماده می‌شود. عبور از این مراحل خطی و یک‌باره نیست و درمانگر باید مرتباً ظرفیت روانی بیمار را ارزیابی کند.

نویسندگان همچنین مفهوم «هراس‌های مرتبط با تروما» را بسط می‌دهند. بیمار ممکن است نه‌تنها از خاطره‌ی آسیب‌زا، بلکه از احساسات، افکار، نیازها، نزدیکی عاطفی یا بخش‌هایی از شخصیت خود بترسد. این اجتناب‌ها در کوتاه‌مدت از او محافظت می‌کنند، اما در بلندمدت مانع یکپارچگی می‌شوند. درمان زمانی پیش می‌رود که بیمار بتواند بدون غرق‌شدن در تجربه یا جداشدن کامل از آن، به تدریج با این جهان درونی روبه‌رو شود.

معرفی نویسندگان کتاب خود تسخیرشده

اونو فان‌درهارت، الرت ناین‌هاوس و کتی استیل از متخصصان شناخته‌شده‌ی حوزه‌ی تروما و اختلال‌های تجزیه‌ای هستند. زمینه‌ی مشترک فعالیت آنان، بررسی پیامدهای تجربه‌های آسیب‌زای شدید و طولانی‌مدت و یافتن روش‌هایی برای درمان بیمارانی است که نشانه‌هایشان در یک طبقه‌بندی ساده جای نمی‌گیرد. کتاب حاضر حاصل پیوند پژوهش نظری با تجربه‌ی بالینی آنان در کار با چنین بیمارانی است.

اونو فان‌درهارت روان‌شناس و روان‌درمانگری است که بخش مهمی از فعالیت حرفه‌ای‌اش به تروما، تجزیه و تاریخ مطالعه‌ی این پدیده‌ها اختصاص دارد. نظریه‌ی تجزیه‌ی ساختاری شخصیت، ضمن استفاده از یافته‌های معاصر، به نوشته‌های پیر ژانه و سنت تاریخی مطالعه‌ی تجزیه نیز توجه می‌کند. این پشتوانه به نویسندگان امکان می‌دهد نشانه‌هایی مانند فراموشی، گسست هویتی، بازتجربه‌ی حادثه و اجتناب را در چارچوبی واحد بررسی کنند.

الرت ناین‌هاوس در زمینه‌ی روان‌شناسی، تروما و فرایندهای تجزیه‌ای فعالیت کرده و در تدوین جنبه‌های نظری و پژوهشی این رویکرد نقش داشته است. کتی استیل نیز درمانگری متخصص در حوزه‌ی ترومای پیچیده و اختلال‌های تجزیه‌ای است و سهم او در کتاب، به‌ویژه در تبدیل مفاهیم نظری به اصول قابل‌استفاده در درمان، اهمیت دارد. ترکیب این سه دیدگاه سبب شده است اثر هم ساختاری نظری داشته باشد و هم به تصمیم‌های واقعی درمانگر در جلسه توجه کند.

چرا باید کتاب خود تسخیرشده را بخوانیم؟

امتیاز اصلی کتاب، ارائه‌ی چارچوبی منسجم برای فهم نشانه‌هایی است که در نگاه نخست نامرتبط به نظر می‌رسند. حمله‌های اضطرابی، بی‌حسی هیجانی، تغییرهای ناگهانی در رفتار، اختلال حافظه، احساس بیگانگی با بدن و بازگشت دردناک خاطرات می‌توانند جلوه‌های متفاوت تلاش روان برای کنارآمدن با یک تجربه‌ی تحمل‌ناپذیر باشند. نظریه‌ی تجزیه‌ی ساختاری این نشانه‌ها را ذیل رابطه‌ی میان بخش‌های شخصیت توضیح می‌دهد.

کتاب همچنین درمانگر را از ورود شتاب‌زده به خاطرات تروماتیک برحذر می‌دارد. پردازش حادثه زمانی مفید است که بیمار از امنیت نسبی، توانایی تنظیم هیجان و رابطه‌ی درمانی باثبات برخوردار باشد. در غیر این صورت، مواجهه‌ی زودهنگام ممکن است به آشفتگی بیشتر، تشدید تجزیه یا قطع درمان بینجامد. تأکید بر ارزیابی ظرفیت بیمار و حرکت تدریجی میان مراحل، از ویژگی‌های کاربردی اثر است.

با وجود تکیه‌ی کتاب بر یک نظریه‌ی مشخص، تکنیک‌های مطرح‌شده به یک مکتب درمانی محدود نمی‌شوند. بنا بر معرفی ناشر، این اصول قابلیت استفاده در رویکردهای شناختی‌رفتاری، روان‌پویشی، گشتالتی، بین‌فردی، تحولی و درمان‌های مبتنی بر هیپنوتراپی را دارند. در نتیجه، کتاب بیش از آنکه پروتکلی بسته عرضه کند، نقشه‌ای برای مفهوم‌پردازی و هدایت درمان ترومای پیچیده ارائه می‌دهد.

کتاب خود تسخیرشده را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این اثر برای روان‌شناسان بالینی، روان‌پزشکان، روان‌درمانگران و مشاورانی مناسب است که با بازماندگان سوءاستفاده، خشونت، غفلت مزمن، جنگ یا دیگر تجربه‌های آسیب‌زای طولانی‌مدت کار می‌کنند. درمانگرانی که با اختلال‌های تجزیه‌ای، ترومای پیچیده یا نشانه‌های دشوار اختلال استرس پس از سانحه مواجه‌اند، مخاطبان اصلی آن هستند.

دانشجویان تحصیلات تکمیلی روان‌شناسی و مشاوره نیز می‌توانند از کتاب برای شناخت تجزیه، تشخیص افتراقی و اصول درمان مرحله‌محور استفاده کنند. اثر حاضر کتاب خودیاری عمومی نیست و به دلیل زبان تخصصی و بحث‌های مفصل بالینی، مطالعه‌ی آن برای مخاطبانی ثمربخش‌تر است که با مبانی آسیب‌شناسی روانی و روان‌درمانی آشنایی دارند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب خود تسخیرشده

تروما، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد — راس هریس — پندار تابان — لینک فیدیبو

اختلال فشار روانی پس از سانحه — فاطمه زرگر — نشر کتاب ارجمند — لینک فیدیبو

تروما — بتسی دو تیری — نشر صوتی نیک — لینک فیدیبو