کتاب نظریه‌های آگاهی در فلسفه ذهن و مغزپژوهی امروز اثر آندره اوجنیو کاوانا نشر کتاب ارجمند

احساس [وجود] شکافی پل نازدنی بین آگاهی و فرآیند مغزی:

چگونه است که این احساس در ملاحظات زندگی معمولی ما وارد نمی‌شود؟

این فکر تفاوت در گونه همراه با سرگیجه مختصری است،که هنگامی رخ می‌نماید که داریم یک تردستی منطقی اجرا می‌کنیم... در مورد کنونی این احساس کی ظاهر می‌شود؟

هنگامی که من مثلاً توجه خود را به طریقی خاص به آگاهی خودم معطوف می‌کنم، و حیرت‌زده به خود می‌گویم: از قرار معلوم این را یک فرآیند مغزی ایجاد کرده است! (لودویک ویتگنشتاین، پژوهش های فلسفی، بخش ۱، پاره ۴۱۲).

پژوهش درباره ذهن و آگاهی انسان هیچگاه تا بدین اندازه هیجان انگیز نبوده است. تلاش های فلسفی و علمی در رابطه با خاستگاه و ماهیت آگاهی در چند دهه اخیر منجر به شکل‌گیری حوزه پژوهشی مستقلی شده اند. هدف اصلی کتاب حاضر مروری کلی بر دو صورت از پژوهش در باب آگاهی است. از سویی فیلسوفان ذهن مواضع نظری متنوعی را به منظور گشایش دشواری های مفهومی آگاهی اتخاذ کرده اند و از دیگر سو، عصب‌پژوهان، روان‌شناسان و دانشمندان شناختی، به ارائه مدل های تجربی و نظری از ساخت و کار آگاهی در مغز پرداخته اند.

خط فاصل بین دانشمندان و فیلسوفانی که به مسئله آگاهی می‌پردازند روشن و مشخص نیست؛ لیکن، می‌توان بر اساس چشم اندازها و شیوه های مطالعاتی این دو گروه در زمینه آگاهی، ذهن و مغز، دیدگاه های آنها را از هم تفکیک کرد. رویکرد فلسفی بیشتر معطوف به استدلال های منطقی بوده و هدف آن توصیف و بسط چشم اندازی منسجم از سناریوهای مختلف است. ازاین‌رو فیلسوفان بیشتر با مفاهیم سروکار دارند؛ هدف آنها بازبینی و غربال مفاهیم مختلف به منظور ارائه چارچوبی نظری از پدیده های ذهنی است. یک فیلسوف برای نیل به این هدف از ابزارهای مفهومی متنوعی مثل منطق صوری کیفیتی (مودال) استفاده می‌کند. آزمون های فکری فلسفی به‌ویژه ابزاری مهم اند چرا که به اثبات یا رد یک نظریه کمک شایانی می‌کنند. از آزمون های فکری شناخته شده در فلسفه ذهن می‌توان به استدلال همزاد یا کوالیای معکوس، خانم مری (عصب پژوه کوررنگ)، اتاق چینی و زامبی های فلسفی اشاره کرد. این آزمون های فکری به فرض پذیرش مقدماتشان، ما را ملزم به تصور جهان های ممکن و سناریوهای خلاف واقع می‌کنند تا از این طریق بتوانیم استحکام منطقی مواضع نظری را ارزیابی کنیم.

اکثر عصب‌پژوهان (از جمله روان‌شناسان تجربی) بر خلاف فیلسوفان، کمتر با آزمون های فکری و منطق کیفیتی یا مودال (منطق موجهات) سروکار دارند. آنها بیشتر به دنبال کاربرد تجربی روش علمی در مشخص کردن سازوکار مغز و حالات ذهنی هستند. یک دانشمند همچنین به تفسیر داده‌ های آزمایشگاهی علاقه دارد؛ داده هایی که می‌توانند به روایت تجربی منسجم از حالات ذهنی بینجامند. عصب‌پژوهان آزمون های تجربی را توسط فناوری هایی مثل تصویربرداری ساختاری و عملکردی (fMRI، PET و...) و مشاهدات نورولوژیک پیش می‌برند. این ابزارها به دانش پژوه امکان می‌دهند همبستگی بین رفتارها، حالات ذهنی و فرآیندهای قابل مشاهده در مغز را پیدا کند. سنگ بنای پژوهش های علمی و تجربی این است که فعالیت های مغزی می‌توانند تمامی جنبه های حیات ذهنی را تبیین کنند؛ به دیگر تعبیر، فرآیندهای مغز بستری ماهوی برای بروز ادراک، احساس، توجه، آگاهی و دیگر ویژگی های ذهن هستند. نظر به رویکرد عصب‌پژوهان، هر حالت ذهنی- از جمله آگاهی نسبت به طعم یک شکلات- می‌بایست توسط فعالیت های مشخصی در مغز محقق شود؛ این دیدگاه همان چیزی است که دانشمندان علوم اعصاب همبستگی های نورونی آگاهی نامیده اند.

در نگاه اول استراتژی های فلسفی و علمی برای مواجهه با مسئله ذهن- بدن و معمای آگاهی، رویکردهایی کاملاً متفاوت به نظر می‌رسند. اولی به تحلیل مفاهیم پرداخته و آنها را توسط ابزارهای منطقی غربال می‌کند؛ در حالی که دومی به عملکردهای ذهنیِ مشخص و یافتن نواحی و فرآیندهای منجر به این عملکردها معطوف است. لیکن نباید فلسفه را صرفاً یک تلاش مفهومی و علم را صرفاً یک پژوهش تجربی قلمداد کرد. علم نمی‌تواند تحلیل های مفهومی را نشنیده بگیرد و فلسفه هم به همین نسبت نباید در برابر یافته های علمی کور باشد. شایان ذکر اینکه، بهترین شیوه برای مطالعه ذهن اتخاذ یک رویکرد چندرشته ای و یکپارچه است؛ روشی که بتواند یافته های حوزه های مختلف پژوهش درباره ذهن انسان را با یکدیگر ترکیب کند. ماهیت دوگانه این کتاب نیز بر همین منطق متکی است. بخش اول کتاب به تلاش های فلسفی پیرامون درک آگاهی اختصاص یافته است. فیلسوفان معرفی شده در بخش اول نماینده طیف گسترده ای از مواضع نظری در فلسفه ذهن هستند. به یک معنا می‌توان این افراد را پیشگامان مدل های فلسفی خاص و روشن درباره آگاهی دانست.