کتاب حکایت‌های طنزآمیز مثنوی‌های عطار اثر فرشته درزی شاهکلا نشر موسسه اندیشه کامیاب ایرانیان

در مورد شاعر بلند آوازة قرن ششم که چون اختری درخشان در آسمان ادب می‌درخشد؛ اطلاع دقیقی در دست نیست. نه استادان او، نه معاصرانش و نه سلسلهٔ مشایخ او در تصوف؛ هیچ کدام به قطع روشن نیست. در باب زندگی او؛ هر چه گفته شده؛ غالباً احتمال و افسانه است و شاید همین پوشیده ماندن در ابرابهام، شخصیت او را سحر آمیز و جذاب‌تر کرده است. به هر حال اطلاعات مورخان از زندگی نامة سنایی؛ شاعر پیش از او و مولانا؛ شاعر پس از او؛ بسیار بیشتر از خود عطار است.

می‌دانیم که او شاعری عارف مسلک است؛ البته خانه نشین نیست و در میان مردم و ضمن اشتغال به طبابت و عطاری و آشنا شدن باآلام روحی و جسمی آنها به سیر و سلوک مشغول بوده است. پس از آنکه در سراسر عمرش شاهد مصائب گوناگون طببیعی از جمله سیل، قحطی و زلزله بود. روح زخم خوردهٔ خود و هم نوعان تیره روزش را با حکایاتی به ظاهر مفرّح و خنده‌آور و در باطن چون زهری کارگر، تشفی بخشد. پس به جمع‌آوری اقوال و حکایات از افواه مردم و آثار پیشنیان پرداخت و ضمن گنجاندن افکار و دغدغه‌های ذهن نا آرامش در آن؛ دوباره آن را به مردم باز گردانید. جهت حفظ امنیت جانش؛ از ذکر انتقادات کوبنده نسبت به عدالت الهی، حاکمیت زمانه، رسوایی‌های اخلاقی مردمان زمانش؛ خودداری کرد و همه را از زبان شخصیت محبوبش «دیوانه» نقل کرد.

البته سنایی قبل از او؛ حکایت عامیانه را در اشعارش به کاربرد ولی چندان به قالب حکایت؛ نپرداخت و آن را با زبانی گیرا بیان نکرد، بیشتر برایش؛ نتیجه‌ای که از حکایت می‌گرفت؛ اهمیت داشت که آن را با ابیات طولانی‌تر بپروراند. حال آنکه عطار، حکایت را بسیار جذاب و شیرین مطرح کرد و در آن به نحو احسن به شخصیت‌پردازی پرداخت و از شیوه‌های گوناگون؛ جهت ایجاد طنز بهره برد و سعی کرد مفاهیم والای ذهنی‌اش را در قالب همین داستان‌ها بگنجاند و کمتر پس از اتمام داستان؛ به شرح و تفسیر بپردازد.

در حکایات طنز آمیز مثنویهای عطار؛ 1-بیشتر از طنز کلامی با شگرد (بهره گیری از تناقض و تحقیرکردن) استفاده شده است. 2-همچنین معکوس شدن حالات شخصیت‌ها و حتی گاه جابه جا شدن آنها باهم نیز، بسیار به چشم می‌خورد و درایجاد طنز نقش دارد.3- عطار از زبان دیوانه؛ عقاید و انتقادات شخصی خود را بیان می‌کند. پس از این رویکرد؛ حکایت، از لحاظ موضوع و محتوا نیز بررسی می‌شود و به تیپ‌های شخصیتی شرکت کنندگان در حکایت؛ توجّه ویژه می‌شود تا سه تیپ شخصیتی "عاقل"، "نادان "و "دیوانه " از هم متمایز گردند و تنش‌های موجود میان این سه تیپ؛ که خالی از لطف و جذابیت هم نیست؛ به وضوح نشان داده شود. حال؛ سه تعریف عمده از تیپ‌های مذکور ارائه می‌گردد.

"عاقل": شخصیتی که به علت آگاهی از هنجارهای اجتماعی؛ رفتارش بهنجار وتابع عرف زندگی اجتماعی است و به همین دلیل رفتارش قابل پیش بینی است.

"نادان": شخصیتی که رفتارش تابع عرف و هنجارهای اجتماعی است. اما به دلیل عدم آگاهی از فلسفه و معنای هنجارهای اجتماعی، رفتارش نابهنجار و غیر قابل پیش بینی است.

"دیوانه": شخصیتی که تابع عرف و هنجارهای اجتماعی نیست و رفتارش نابهنجار و غیر قابل پیش بینی است.

حال با توجه به این تعاریف؛ اصطلاح " عقلای مجانین" غلط مصطلحی بیش نیست و به جای آن باید " دیوانه دانا" گفت. نقش تعاملی این سه تیپ شخصیتی در داستانهای عطار؛ بسیار مهم است و نشان دهندة سرسختی عرف و هنجارهای اجتماعی؛ چه در حوزه زبان و چه در حوزهٔ دیگر رفتارهای اجتماعی انسان است.