کتاب هنر و رهایی جلد 4 اثر هربرت مارکوزه نشر چرخ

هربرت مارکوزه (۱۹۷۲ ـ ۱۸۹۸) از تأثیرگذار‌ترین نظریه‌پردازان انتقادی «مؤسسه‌ی پژوهش اجتماعی» معروف به مکتب فرانکفورت است. مارکوزه در ایران ناشناخته نیست و سه کتاب مشهور که او را در جهان بلندآوازه کرد سال‌ها پیش به فارسی درآمده‌اند: انسان تک‌بعدی (شرحی مستوفا درباره‌ی ظهور مصرف‌گرایی توده‌گیر، طبقه‌ی متوسط نیرومند و «جامعه‌ی نمایش»)، خرد و انقلاب (تفصیلی درباره‌ی نظریه‌های اجتماعی هگل و مارکس و کوشش در اثبات دشمنی آشتی‌ناپذیر مفهوم‌های بنیادی هگل با گرایش‌هایی که به فاشیسم می‌انجامند،‌ و راستی که از بهترین تفسیرها درباره‌ی فیلسوف بزرگ آلمانی است) و اروس و تمدن (امتزاج مارکسیسم و روان‌کاوی فروید و ارتباط تمدن و سرکوب غریزه‌های انسان). اما مارکوزه از جهت دیگری هم در میان ما شهرت دارد و آن هم‌دلی و همراهی اوست با جنبش‌های صلح‌خواهی در ایالات متحد امریکا در سراسر سال‌هایی که تجاوز نظامی ـ امپریالیستی امریکا به ویتنام و هندوچین جنبش دانشجویی بیدار امپراتوری را به خیابان‌ها کشید، به فضای انقلابی دامن زد، در آتش شعله‌ور جنبش مدنی سیاهان و «قدرت سیاه» دمید و امید به دگرگونی بنیادی را همه‌گیر کرد. در آن هنگام پروفسور مارکوزه، که به تدریس فلسفه در دانشگاه مشغول بود، به صف معترضان پیوست و به هیئت چهره‌ی اصلی و «شمایل‌وار» اعتراض و انقلاب درآمد، الهام‌بخش جنبش‌های سیاسی و انقلاب سال‌های ۱۹۶۰ و اوایل سال‌های ۱۹۷۰ شد و در کتاب کوچک اما پرمغز خود جستاری درباره‌ی رهایی در هم‌دلی تمام‌عیار با آگاهی سیاسی سوررئالیستی رادیکال‌های فرانسوی جنبش مه‌ی ۱۹۶۸ صلای رهایی از همه‌ی ستم‌هایی را سر داد که بشریت را به بند کشیده‌اند. در همین کتاب است که مارکوزه راه رهایی را از رهگذر انقلابی سراسری و تمام‌عیار می‌داند، نه‌فقط در سیاست و اقتصاد بلکه در هر جنبه و گوشه‌ی شناخته و ناشناخته‌ی زندگی، و بر زیباشناسانه زیستن و حساسیت مدرن تأکید می‌کند. در واقع، آن‌چه ما امروز «سال‌های دهه‌ی شصت» می‌خوانیم نمودار شورش گسترده‌ی سیاسی ـ فرهنگی خیال‌انگیزی است بر ساختارهای نظام‌یافته و عمیقاً ریشه‌دار قدرت. پیدایش چپ نو، قدرت سیاه و جنبش‌های ضدجنگ نمایانگر انگیزشی غریزی برای در هم کوبیدن ساختارهای بازمانده‌ی نظام استعماری، نظام سرمایه‌داری و قواعد اخلاقی بورژوایی و آداب‌دانی دهه‌ها سرکوب جنسی بود. درخواست‌های چپ نو همان اندازه فرهنگی و هستیانه بود که سیاسی؛ در واقع، به قول مارکوزه «امتناع بزرگ»ی بود بر عقلانی‌سازی تکنوکراتیک و سلطه بر جهان‌زیستی که دهه‌ی ۱۹۵۰ را زیر استیلای راست سیاسی به خفقان انداخته بود. به گفته‌ی مارکوزه، «فرهنگ جوانانْ شورشی اخلاقی بود بر ارزش‌ها و هدف‌های ریاکارانه و پرخاشگرانه، بر مذهب پوسیده‌ی کافرکیش جامعه‌ی موجود.»

در میان اعضای مکتب فرانکفورت، مارکوزه بیش از همه بر به کار بستن بینش‌های نظریه‌ی انتقادی بر جهان واقعی و ملموس مصمم بود، بی‌توجه به این‌که مقاومت جهان واقعی در برابر امیدهای اتوپیایی تا چه میزان گسترده و پرزور باشد. گرچه مسائل زیباشناختی در سراسر زندگی از دغدغه‌های دائمی مارکوزه بود، چنان که پایان‌نامه‌ی دکتری او درباره‌ی رمان هنری آلمان گواهی بر این مدعاست. اما دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ است که خلجانی در ذهن مارکوزه برمی‌انگیزد و با رویکردی نو و جدی‌تر به هنر و حساسیت نو و تأثیر آن در زندگی انسان می‌پردازد و کتاب کوچک اما پرمغز و نواندیشانه‌ی بُعد زیباشناختی حاصل این تأمل و ژرف‌کاوی است.

مجموعه‌ی حاضر که به هنر و جنبه‌های رهایی‌بخش آن نزد مارکوزه می‌پردازد از میان نوشته‌های بازمانده‌ی مارکوزه در این زمینه گزین شده و در واقع مجلد چهارم از شش مجلدی است که با عنوان‌های زیر به‌تدریج منتشر خواهد شد:

جلد نخست: تکنولوژی، جنگ و فاشیسم

جلد دوم: به سوی نظریه‌ای انقلابی درباره‌ی جامعه

جلد سوم: بنیادهای چپ نو

جلد چهارم: هنر و رهایی (کتاب حاضر)

جلد پنجم: فلسفه، روان‌کاوی و رهایی

جلد ششم: مارکسیسم، انقلاب و اتوپیا.