کتاب ملاحظاتی چند در نسبت اخلاق و عرفان و چیستی اخلاق عرفانی اثر مهدی کمپانی زارع

روزهای جمعه و شنبه 21 و 22 مهرماه سال ۱۳۹۱، در سالن ایوان شمس همایش دوروزه «مهر مولانا» به کوشش موسسه فرهنگی هنری سروش مولانا با موضوع «اخلاق و عرفان و رابطه این دو با یکدیگر» پیرامون اخلاق فلسفی، اخلاق دینی و اخلاق عرفانی، مثنوی‌خوانی و اجرای موسیقی سنتی برگزار شد.

دکتر مهدی کمپانی زارع با موضوع «ملاحظاتی چند در نسبت اخلاق و عرفان و چیستی اخلاق عرفانی» پس از بیان مقدماتی درباره اهمیت مولانا، فرهنگ و اندیشه او و ضرورت استفاده از این گنج معنوی گفت: "قبل از این‌که بخواهم بحث خویش را آغاز کنم، باید نکته‌ای را عرض کنم و آن این‌که ما وقتی از اخلاق و عرفان سخن می‌گوییم باید بدانیم با دو واژه فوق‌العاده وسیع روبروییم و باید از مولانا یاد بگیریم که:

اشتراک لفظ دایم رهزن است / اختلاف گبر و مؤمن در تن است

وقتی کلمه اخلاق را به کار می‌گیریم منظور از اخلاق دلسوزی نیست. ما گمان نبریم هر که دلسوزتر است، اخلاقی‌تر است. می‌دانم که در واقع خیلی از اوقات لطف در قهر است و این‌گونه نیست که گمان بریم لطف همیشه عریان در عالم وجود دارد. به خاطر همین است که اولیاء الهی گاه بر کسی غضب می‌کنند، گاه کسی را از خویش دور می‌کنند. این دور شدن همواره به معنای غضب نیست. جدایی شمس از مولانا گونه‌ای از همین تعبیر است."

دکتر کمپانی سپس فرمودند: "ما وقتی می‌گوییم اخلاق، حداقل دو حوزه را شامل می‌شود: حوزه فرااخلاق، حوزه اخلاق هنجاری. فرااخلاق یک سری مباحث فلسفی است که درباره سرشت داوری‌های اخلاقی سخن می‌گوید. پرسش اصلی ما در فرااخلاق این است که 1- خوب چیست؟ و عمل اخلاقی نیک و خوب چیست؟ و 2- از کجا بدست می‌آید؟ در وجودشناسی اخلاقی بحث بر سر این است که تعیین اخلاقی برای گزاره‌های اخلاقی وجود دارد یا خیر؟ بحث دلالت‌شناسی اخلاقی نیز بحث بر سر این است که خوب چیست و بد چیست؟ وظیفه چیست و نسبت این‌ها با هم چیست؟ این بحث از فرااخلاق بود اما گاهی نیز وقتی ما از اخلاق سخن می‌گوییم منظور ما اخلاق هنجاری است. کلمه اخلاق هنجاری تعبیر بسیار رهزنی است چرا که به دو حوزه کلی اطلاق می‌شود. ما یک نظریه هنجاری داریم یک اخلاق هنجاری کاربردی. این بایدها و نبایدها گاه به صورت جزئی و خاص دنبال می‌شوند و گاه به صورت کلی."

پس از توضیحات مفصل در حوزه فرااخلاق و اخلاق هنجاری، دکتر کمپانی زارع در بخش دوم بحث خود گفت: "پنج معنا در تاریخ عرفان‌ها در جهان می‌توان نام برد: 1- عرفان به عنوان یک نوع ادراک حضوری 2- نوعی نگرش و منظر به هستی یا یک نوع افق دید 3- عرفان به معنای یک نوع روش زیست و زندگی یا همان عرفان عملی (نقب زدن به عالم معنا) 4- مجموعه‌ای از تعالیم و آموزه‌های موجود در آثار مکتوب عرفا که در دو حوزه عرفان عملی و نظری قابل صورت‌بندی است 5- عرفان به عنوان یک نهاد تاریخی. حال اگر بخواهیم نسبت اخلاق و عرفان را مطرح کنیم باید گفت آنچه که به عرفان، اخلاق را نیز پیوند می‌زند این است که بدانیم عرفان در معنای سوم یعنی یک نوع روش و زیست یا عرفان عملی و یا عرفان به معنای مجموعه‌ای از تعالیم و آموزه‌های موجود در آثار مکتوب در ارتباط مستقیم با اخلاق به معنای هنجاری کاربردی است و مابقی حوزه‌های عرفان یا ربطی به اخلاق ندارند و یا اگر دارند به عنوان مبنا هستند."

دکتر کمپانی زارع ضمن اشاره به شش ویژگی در تمام مکاتب عرفانی و توضیح آن ویژگی‌ها گفت: "عارف می‌داند که جهان هستی این نیست که می‌بیند. به همین خاطر مولانا می‌خواهد برای ورود به عالم اصلی نقب بزند. این نقب را چگونه می‌زند؟ از طریق خودشناسی. اینجا وادی معرفت نفس به‌وجود می‌آید و به شما می‌گوید تو این نیستی پیام تمام پیامبران به تعبیر مولانا و شمس هیچ نیست جز معرفت نفس و آن‌گاه که انسان به سوی خویش می‌آید درمی‌یابد که چیزی در خود دارد به نام نفس اماره اما عرفا می‌گویند تمام آن‌چه در عالم هستی می‌خواهد انجام پذیرد باید از معبر اماره‌بالخیر شدن بگذرد. برای این نیز سه راه پیشنهاد کرده‌اند: 1- ریاضت 2- نشستن در محضر اولیاء الهی 3- عشق."

سپس دکتر کمپانی زارع به موضوع عشق و بررسی اخلاق در نگاه مولانا پرداخت.