کتاب خودکشی اثر ماهیار آذر نشر کتاب ارجمند

مرگ پدیده مهمی است که همواره فکر بشر به‌ویژه انسان مدرن را به خود مشغول کرده است. در واقع، هیچ انسانی نیست که حداقل برای یک لحظه به مرگ فکر نکرده باشد. او اساساً به لحاظ دارا بودن غریزه حیات میل به تداوم زندگی دارد و همواره می‌کوشد به نوعی بر خشونت طبیعت و تاریک‌اندیشی غریزه مرگ فایق آید. اینکه معتقدیم انسان مدرن علیرغم اینکه گاهی مرگ را انکار می‌کند، اما دلمشغولی عجیبی به آن پیدا کرده است سخن بیراهه‌ای نگفته‌ایم. از خودبیگانگی، سرگشتگی و تنهایی دامنگیر انسان مدرن بوده و او را معمولا از اندیشیدن درباره مرگ غافل کرده است. اما انسان نخستین نه تنها مرگ را منکر نبود که از آن هراسی نداشت چون همواره می‌پنداشت که مرگ آغاز زندگی دیگری است که در پرتو الطاف خدایان و قهرمان‌های اسطوره‌ای به وقوع می‌پیوندد. اینچنین بود که پیشینیان در مراسم گوناگون مذهبی و سنتی‌شان گاهی با رویی گشاده به استقبال مرگ می‌شتافتند. انسان مدرن خسته از ویرانگری مدرنیته‌ای که شعار «هرآنچه سخت و استوار است دود می‌شود و به هوا می‌رود» را سرلوحه خود قرار می‌دهد کم‌کم مرگ را پدیده‌ای لاینفک از حیات بشری تلقی می‌کند، به گونه‌ای که در هر جا و هر زمانی حتی از انگاره آن نیز می‌هراسد. پدیده مرگ آنقدر مورد توجه بوده که شاخه‌ای با عنوان «مرگ‌شناسی» پدید آمده و به علل و عوامل تسهیل‌کننده یا بازدارنده مرگ و هراس‌ها، نگرانی‌ها، امیدها و یأس‌های انسان پرداخته است. وقوع حوادث و بلایای طبیعی همه ساله انسان‌های بی‌شماری را به کام مرگ فرو می‌کشد. اعدام محکومین یا اسرای جنگی نیز مرگ‌های ناخواسته تلقی می‌شود اما قتل نفس عامدانه در اثر اختلالات روان‌پزشکی به‌ویژه اختلالات خلقی و شخصیتی یا به واسطه پیروی از نحله‌های فکری نیست‌باور یا اقدامات تروریستی خودخواهانه در تقسیم‌بندی خودکشی می‌گنجد. بی‌شک مرگ سالیانه هزاران نفر به دست خویش در عین برخورداری از سلامت کامل جسمانی فاجعه بشری است. در میان اینان به هنرمندان، دانشمندان، محققان و سیاستمداران زیادی برمی‌خوریم که زمانی خود منبع الهام دیگران در تطویل عمر بشر و بهبود کیفیت زندگی او داشته‌اند. حال این چه نیرویی است که بشر توانمند را این چنین به سهولت به وادی خاموشان هدایت می‌کند؟!

خودکشی مقوله‌ای است که در اعصار و زمانهای مختلف و از دیدگاههای گوناگون مورد بررسی قرار گرفته است. ارتباط خودکشی با نظام اجتماعی، همبستگی، آسیب‌های اجتماعی، نابسامانی‌های اقتصادی، بحران‌های سیاسی و ایدئولوژیک، حاشیه‌نشینی، مدرنیزه شدن عالم، وقوع جنگ‌ها و انقلابات و شورش‌های خیابانی، از دیدگاه جامعه‌شناختی مسجل شده است. امیل دورکیم، جامعه‌شناس مشهور، نظریات مهمی به دست داده است که در این اثر سعی می‌شود به اجمال به آنها پرداخته شود. از سوی دیگر، روان‌شناسان و روان‌پزشکان نیز نگرش عمیق و جالب‌توجهی به این پدیده داشته‌اند. اینان برپایه تجارب علمی و بالینی، گاهی در آزمایشگاه‌ها و گاه در حوزه اجتماعی، به تأمل در باب خودکشی پرداخته و به نتایج شگرفی دست یافته‌اند.

در این اثر کوشیده‌ایم که ضمن بررسی تاریخ خودکشی در طول اعصار مختلف تعریف جامعی از آن به دست دهیم و آخرین آمار و ارقام موجود در این رابطه را ارایه کنیم. نگرش ما به این پدیده نگرش کلیت‌گرا با در نظر داشتن ویژگی‌های اقلیمی، اجتماعی، سیاسی، مذهبی در کنار یافته‌های آکادمیک بوده است. در فصلی از کتاب به مقوله خودکشی در انسان‌های به ظاهر سالم، بیماران جسمی و بیماران روان‌پزشکی پرداخته‌ایم. فصل جداگانه‌ای را به خودکشی مشاهیر اختصاص داده‌ایم. ژنتیک، وراثت، بیولوژی و همه‌گیرشناسی خودکشی را هم بحث کرده‌ایم. به خودکشی در مقاطع مختلف زندگی یعنی کودکی و نوجوانی، میانسالی و کهنسالی نیز به تفصیل پرداخته‌ایم. خودکشی در دو دهه اخیر در ایران از موضوعات مهمی است که در فصل جداگانه‌ای تشریح کرده‌ایم هرچند می‌دانیم که آمار ارایه شده کامل و دقیق نیستند. سرانجام عوامل پیش‌بینی‌کننده و روشهای پیشگیری از خودکشی را مطرح کرده‌ایم. به نظر می‌رسد که پرداختن به مسأله خودکشی در وضعیت کنونی ایران پس از جنگ از اولویت‌های مهم بهداشت روان کشورمان باشد. به هر تقدیر اگرچه انسان به مرگ می‌اندیشد یا از آن هراسان است اما زندگی همچنان ادامه دارد!