کتاب مغز، شناخت و رفتار جلد 5 اثر حبیب‌الله قاسم‌زاده نشر کتاب ارجمند

این نوشتار در پیِ شکل دادنِ تصویری تازه از جهانی است که در آن به سر می‌بریم، تصویری که جهان را از آن‌چه اکنون می‌نماید یک‌پارچه‌تر به نمایش در آورد. جهان، این‌گونه که اکنون به چشم ما می‌آید، با شکاف‌هایی عمیق به عرصه‌هایی نه چندان تلفیق‌پذیر تقسیم شده است، چنان که گویی این عرصه‌ها جهان‌هایی بیگانه با یک‌دیگرند: جهان زنده در برابر جهان غیر زنده، جهان هوشمند در برابر جهان غیر هوشمند، جهان هشیار در برابر جهان ناهشیار، جهان معناها در برابر جهان مادّی، و جهان گویا در برابر جهان گُنگ. ما در حالی هنوز به یک تصویر فراگیر و منسجم از جهان هستی دست نیافته‌ایم که پیشرفت‌های علمی همواره ما را به سوی درک همگون‌تری از پدیده‌ها سوق داده‌اند، به گونه‌ای که بسیاری از آن‌چه را که پیش‌تر گسسته از یک‌دیگر می‌پنداشتیم اکنون در چارچوبی مشترک توصیف‌پذیر می‌انگاریم. در پرتو یافته‌های تازه علمی، به عنوان مثال، اکنون تلفیق جهان زنده و غیر زنده بسیار دست‌یافتنی‌تر از پیش به نظر می‌رسد. بر همین اساس، می‌توان انتظار داشت که نیل به فهم بهتری از جهان مستلزمِ فروکاستنی باز هم بیش‌تر در گسستگی‌های موجود باشد.

مطمئنّاً نمی‌توان مدّعی شد که هر کوششی برای یکی‌سازی ما را به حقیقت نزدیک‌تر می‌کند، اما تردیدی نیز در این نیست که بزرگ‌ترین دستاوردهای بشر در تلاش برای فهم جهان همواره در مسیر یکی‌سازی حاصل شده‌اند. فیزیکدان‌ها و شیمیدان‌ها صورت‌های گوناگون مادّی را که ممکن بود مقوله‌هایی متعلّق به عرصه‌هایی جداگانه محسوب شوند در نظامی یک‌پارچه قرار دادند. کیهان‌شناسان اجرام و مجموعه‌های اجرام آسمانی را که ممکن بود پدیده‌هایی بی‌ارتباط با هم در نظر گرفته شوند در بستر واحدی گنجاندند. آن‌ها هم‌چنین تاریخ جهان را که می‌توانست ترکیب نامتجانسی از جریان‌های مستقل باشد در چارچوب روندی یک‌پارچه به تصویر کشیدند. زیست‌شناسان نیز صور گوناگون حیات را که بسیاری مستقلّ از هم می‌انگاشتند بر پایه نظریّه تکامل به منشأ واحد باز گرداندند. این واقعیّت‌ها و شواهد بسیارِ دیگر گواه بر این‌اند که کشف حقایق امور جهان با حرکت در مسیر یکی‌سازی دمساز است.

نگارنده در این‌جا می‌کوشد تا گمانه‌زنی‌هایی را درباره آن‌چه که ممکن است از ویژگی‌های یک چارچوب بنیادین مشترک برای توصیف شؤون مرتبط با انواع مقوله‌های موجود در جهان به شمار آید ارایه نماید. بنیان این دیدگاه شمولِ فراگیرِ اصل یک‌پارچگی است. بر پایه این اصل، داستان پیدایش اقسام پدیده‌ها این گونه نبوده است که هر کدام جدای از دیگری مسیری از تکوین را بپیمایند و آن‌گاه در کنار هم به تعامل با یک‌دیگر پرداخته باشند. جهان هستی از این منظر در ماجراهایی بیگانه از هم رخ نداده و امتداد نیافته است؛ بلکه، هماهنگ با آن‌چه در بزرگ‌ترین یافته‌های بشر آشکار شده است، می‌توان مدّعی شد که جهان در آغاز یک چیز بوده که چند چیز از آن انشعاب یافته و آن‌گاه به کرّات از هر یک از آن چیزها، چیزهای دیگری منشعب شده‌اند. جدول ذرّات زیراتمی، جدول تناوبی عناصر و درخت زندگی پیش از این عرصه‌های بزرگی از صورت‌های مادّی را هماهنگ با چنین الگوی درخت‌گونه‌ای سامان بخشیده‌اند. اکنون که بخش‌های بزرگی از جهان ما این گونه پس از اکتشافاتی کلیدی به سامان رسیده‌اند، این که روزی هر آن‌چه در گیتی است با الگویی مشابه به سامان برسد چندان دور نمی‌نماید. آن‌چه در این‌جا ارایه خواهد شد نمایی ابتدایی از جهان یک‌پارچه‌ای است که در آن اقسام گوناگون موجودات جهان، اعمّ از موجودات بی‌جان و جاندار و مقوله‌های عینی و ذهنی، همگی در یک روند مشترک تکوین و توسعه می‌یابند.