کتاب صوتی دوازدهمین رستخیز ناگهان اثر محمد نوید بازرگان

دوازدهمین و آخرین نشست از سلسله‌نشست‌های رستخیز ناگهان در دور اول، روز دوشنبه 28/09/1390 با سخنرانی دکتر محمدنوید بازرگان با موضوع "تحلیل منظومه‌ای و ساختاری سه دفتر اول مثنوی" به کوشش موسسه فرهنگی هنری سروش مولانا برگزار شد.

دکتر بازرگان بحث خود را با طرح این نکته آغاز کرد که بر خلاف تصور بسیاری از مثنوی‌پژوهان چون نیکلسون و ریتر که مثنوی را یک مجموعه از معارف پریشان و پراکنده و فاقد یک طرح ازپیش‌تعیین‌شده میدانند، مثنوی یک ستون فقرات و فکر مرکزی دارد که تمام اندیشه‌های مطرح‌شده در مثنوی نیز حول همین فکر مرکزی و کلان‌فکر مولوی در جریان است.

پس از این مقدمه، او به طرح پیچیدگی‌های داستان‌های مثنوی پرداخت: «مولوی در بیان اندیشه‌های خود از شیوه داستان در داستان استفاده کرده است؛ بدین معنی که هنوز حکایتی به پایان نرسیده به طرح حکایتی دیگر در همین رابطه و برای تقویت و ایضاح حکایت پیشین می‌پردازد و هنوز داستان دوم تمام‌نشده به طرح حکایت سوم برای تقویت حکایت دوم و گاه این شیوه را سلسله‌وار ادامه می‌دهد. اما تمام این حکایت‌ها که به آن‌ها حکایت‌های سیارهای می‌گوییم حول همین حکایت اول یا خورشید مرکزی می‌چرخد. از نمونه‌های آن می‌توان به حکایت «رفتن مصطفی (ص) به عیادت صحابی رنجور» اشاره کرد که خود دارای چهار حکایت مجزاست و جالب‌تر اینکه خود حکایت چهارم دارای دو حکایت سیارهای یا فرعی است.»

مساله اینجاست که روایت در مثنوی به مرور از دفتر اول در حال پیچیدهتر شدن است چراکه در دفتر اول کمتر از دفتر دوم و در دفتر دوم کمتر از دفتر سوم به این نوع داستان‌ها برمی‌خوریم. در مثنوی هرچه بیشتر به دفتر سوم نزدیک می‌شویم تعداد و پیچیدگی این داستان‌ها بیشتر می‌شود. به عنوان مثال مولوی در دفتر سوم فقط برای تجهیز حکایت «قصه اهل صبا و حماقت آنها» نُه حکایت سیارهای دیگر را در 476 بیت بیان کرده است. البته تمام این داستان‌ها حول محور مرکزی و کلان‌فکر «مجادله انبیا و منکران» در جریان است. حکایت «وکیل صدر جهان» نیز در همین دفتر با شش حکایت دیگر تجهیز شده است. قصه سوم از این شش حکایت خود دارای چهار قمر یا داستان فرعی است. محور اصلی در حکایتِ «آن شخص در عهد داوود که شب و روز دعا می‌کرد که خدایا مرا روزی حلال ده بی رنج» دعا و غلبه دعا بر تقدیر است. این قسمت شاید پیچیدهترین قسمت مثنوی از ابتدا تا دفتر سوم باشد که چیزی حدود 1170 بیت را به خود اختصاص داده و این خود دلیلی است روشن برای دانستن این نکته که در دفتر سوم یکی از کلان‌فکرها یا محورهای اصلی «دعا»ست.

دکتر بازرگان در ادامه ضمن ترسیم نمودارهایی به نشان دادن تعداد ابیات هر درونمایه پرداختند. چراکه تعداد ابیات هر درونمایه به خوبی اهمیت آن را مشخص میکند.

در نهایت، دکتر بازرگان در مقایسه بین سه دفتر اول مثنوی با ترسیم نمودارهایی به این نتیجه رسید که در دفتر اول مثنوی بعد از شمارش ابیات درونمایه‌های اصلی مفهوم «پیر دروغین» با 958 بیت در داستانهای مختلف یکی از درونمایه‌های اصلی را تشکیل می‌دهد. «محو و فانی شدن در معشوق» دومین درونمایه اصلی را شکل می‌دهد که شامل 684 بیت است‌. «عطای بیکران الهی در برابر بذل جان» با 434 بیت، مفهوم «پیر» با 411 بیت و «قاهریت اراده و مشیت الهی» از دیگر کلان‌فکرهای دفتر اول مثنوی است‌.

او همین مقایسه را در دفترهای دوم و سوم مثنوی نیز داشت که به ارائه آن پرداخت. مثلا در دفتر سوم بحث «دعا» با 964 بیت اصلی‌ترین کلانفکر مولوی را به خود اختصاص می‌دهد.

نکته شگفت‌آور این است که حضور خداوند را در تمام شریان‌های مثنوی و در تکتک ابیات آن می‌توان به خوبی مشاهده کرد. همه چیز در مثنوی در بند تقدیر است و تنها با یک وسیله می‌توان از بند تقدیر بیرون آمد و آن وسیله دعاست و این دو مفهوم در همه جای مثنوی با هم گره خورده.